Edilden Elbaǵa deıin

jetken qazaq jaýyngeri Jumaǵalı KÚDESOV týraly birer sóz Jeńis jyly týǵan bala da 70-ke keldi. Urpaq almasty. Degenmen, soǵystyń syzy, aǵa urpaq kórgen azap, tógilgen qan eldiń esinen shyqpaıdy. Maıdan dalasynda bir-bir tómpeshik bolyp qalǵan bozdaqtar, tolarsaqtan qan keshken ákelerdiń sarǵaıǵan sýretteri aýyr jyldardyń elesindeı kórinedi. Erlikke degen taǵzym keshe men búginniń, urpaqtar arasyn jalǵap turǵan qasıetti tin sekildi. Áýlıekól aýdanyndaǵy Dáńgirbaı aýylynda turatyn Maqsut Kúdesov úıiniń tórine jıektemege salǵan eki Alǵys hat ilip qoıǵan. Áınektiń ar jaǵyndaǵy sarǵaıǵan qaǵaz – osy úıdiń qymbat dúnıesi, kelgen kisiniń ony qyzyqtap qaramaıtyny kemde-kem. Bul Maqsuttyń ákesi Juma­ǵalı Kúdesovtiń soǵystan ózimen ala kelgen Alǵys hattary bolatyn. Onyń birinde «Ot Volgı do Elby – pobednyı boevoı pýt nashego korpýsa» degen iri jazý jáne Stalınniń sýreti, buıryǵy bar. Ekinshisi Jumaǵalı Kúdesovke 2-shi Belarýs maıdanynyń qolbasshysy, Keńester Odaǵynyń marshaly K.K. Rokossovskııdiń qol qoıǵan alǵys haty bolatyn. Bul ekeýinde de «Gv. serjanty Kúdesov Jumaǵalıǵa» degen jazý bar. – Ákem maıdandaǵy erlik isteri úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen, «Stalıngradty qor­ǵaǵany úshin», úsh «Erligi úshin», «Germanııany jeńgeni úshin», al tyń ıgerý kezinde «Eren eńbegi úshin», «Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgergeni úshin», «Eńbek ardageri», taǵy basqa da biraz medaldarmen marapattalsa da, olardy taǵyp sýretke tús­pepti. Orden-medaldaryn taǵyp ta júrmeıtin. Qarapaıym, qaıyrymdy kisi bolatyn. Al ol kisiniń soǵystaǵy kórgen qıynshylyqtary men erligin medaldarynsyz-aq jaraqaty-aq aıtyp turatyn, – deıdi uly Maqsut. Jumaǵalı Kúdesovti tek soǵys ǵana emes, balalyq shaǵyn kermek etken ashtyq pen qýǵyn-súrgin-aq qataıtyp jibergen eken. Ol týyp-ósken Jaqsylyq aýyly Qazanbasy ormanynyń qoınaýynda, tal-qaıyńy syńsyǵan tabıǵattyń ortasy bolatyn. Sol jerde 1914 jyly dúnıege keledi, mektepten bilim alady. Buǵanasy qatpaǵan bala eńbekke aralasady. 30-shy jyldardyń alasapyrany kelip, kámpeskeleý, ujymdastyrý bas­talady da, aýyldastary kún kórip otyrǵan birer malynan aıyrylyp úlken kúızeliske ushyraıdy, elde jappaı ashtyq bastalypty. Qazirgi Dáńgirbaı, Jaqsylyq aýyldarynyń irge­sin­degi tómpeshikter ashtyqta ólgen adamdardyń molalary ekenin aqsaqaldar aıtyp otyratyn. Osy kezde kózi ashyq aýyl azamattary bul kúızelisten jurtty alyp shyǵýdyń jolyn izdeıdi. Tólebaı Júsipuly, Faızolla Ahmetuly degen aýyldas aǵalary qazaqtar «ish» dep ataıtyn Reseı jaqqa jol tartady. Eti tiri azamattar Ýfa tóńiregindegi Beloresk qalasynda ornalasqan metallýrgııa kombınatyna jumysqa kiredi. Saýaty bar Faızolla zaýyttyń kadrlar bólimin basqarady. 1932 jyly aǵalarynyń shaqyrýymen 18-ge jasy jańa tolǵan Jumaǵalı da osy qalaǵa keledi. Bastapqyda temirdi janshyp qaqtaý sehyna qara jumysqa ornalasqan ol óziniń ilkimdiliginiń arqasynda sol sehtyń sheberi bolady. «Osy úsh azamattyń kómegimen eldegi kúızelip otyrǵan qyryq otbasy Beloreskige kóship baryp, ashtyqtan aman qaldy», deıdi Jaqsylyq aýylynyń týmasy Ábdiǵalı Raıysov qarııa. 1941 jyldyń jeltoqsan aıynda Beloresk aýdandyq áskerı komıssarıaty Jumaǵalı Kúdesovti shaqyryp, maıdanǵa attandyrady. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen ǵoı, jaıaý ásker qataryndaǵy jaýynger, gvardııa serjanty Jumaǵalı Kúdesov ot-jalyn ortasynda júrip, sonaý Shyǵys Eýropa elderin de jaý basqynshylarynan azat etýge qatysty. Soǵys qandaı ásker quramyna da jeńil tıgen joq, biraq maıdandastar jaıaý áskerdiń kórgen azabyn jyr etip aıtyp otyratyn. Jaıaý ásker quramynda bolǵan Jumaǵalı da talaı kún ash-jalańash boldy, qysta qar jamylyp, kúzdiń sýyq jańbyrynda qaldy. 2-shi Belarýs maıdanynda Jumekeń Edil ózeninen Elba ózenine jaıaý jetip, Uly Jeńisti Berlın qalasynda qarsy alǵan qazaqtyń biri bolatyn. Negizi Jumaǵalı aǵamyz áńgimeshil kisi bolatyn, biraq maıdandaǵy kúnderin sheshilip aıta bermeıtin. «Adam shyǵyny kóp boldy» deıtin. Azapty, qandy kúnderdi eske alý ózine aýyr tıetinin baıqaıtyn edim. Tek bir ret ǵana 1945 jyldyń 16 sáýirinde Eýropadaǵy úlken ózenderdiń biri – Oderden ótý kezinde sýyq sýda birneshe táýlik turǵandaryn jáne bul shaıqasta kóp adamdardyń mert bolǵanyn aıtyp otyrǵanyn estigenim bar edi. Onyń qınala aıtqan osy bir áńgimesiniń ózinen surapyl soǵystaǵy Jeńistiń bizge qanshalyqty qymbatqa túskenin kózge elestetemiz. Berlın úshin shaıqas ta ońaıǵa túspepti. Ol talaı ret aýyr jaraqattanyp, áskerı gospıtaldarda da jatypty. Onyń oń jaq shekesinde janap ótken oqtyń orny bolatyn. 1945 jyldyń kúzinde Jumekeń aman-saý elge oraldy. Kelisimen bas kóterer azamattary joq aýy­lyn kóterýge kiristi. Aýdan basshylary Jumekeńdi alty-jeti eldi mekenderdi qamtıtyn Qoskól aýyldyq keńesiniń tóraǵasy qyzmetine usyndy. Osy bir-birinen shalǵaı jatqan eldi mekenderdi, maıdanger bir at jegiletin qos dońǵalaqty tarantaspen aralap ketetin. Kóliksiz eshqaıda shyǵa almaı otyrǵan jurttyń muqtajyn ol sol jerde sheship, qoldan kelgen kómegin jasaıtyn. Kem-ketik, otaǵasy soǵystan oralmaǵan otbasylaryna degen yqylasy erekshe bolatyn. Jumekeńniń eńbekqorlyǵy, adamgershiligi men qamqorlyǵy kóp uzamaı aýdan basshylaryna da jetti. Ony Jaqsylyq keńsharynyń tóraǵasy etip saılady. Sál keıinirek oblystyq partııa komıteti ony sharýasy shatqaıaqtap turǵan «Jaqsylyq», «Dáńgirbaı» jáne «Besaǵash» keńsharlarynan qurylǵan jańa «Kýıbyshev» keńsharyna basshylyqqa usyndy. Keńshardyń ortalyǵy qaı aýyl bolady degen másele kóteriledi. Bul eldi mekenderdiń barlyǵy da ný qaraǵaıly ormannyń irgesinde ornalasqan, olardaǵy turǵyndar sany da teń qatarlas edi. Besaǵash aýylynyń aýyz sýy nasharlaý, biraq onda aǵashtan borap salǵan astyq saqtaıtyn shaǵyn qoıma bolypty. Aýdan basshysynyń osy Besaǵashqa búıiri buryp turǵanyn sezgen Dáńgirbaı aýylynyń jigitteri jańaǵy qoımany bir túnde buzyp, Dáńgirbaı aýylyna ornatyp qoıypty. Eskiniń kózindeı osy qoıma aýylda osy kúnge deıin tur. Jas kelse iske degendeı, Jumekeń bul qyzmette ózin jaqsy uıymdastyrýshy, bilgir sharýa adamy ekenin kórsete bildi. Kadr máselesine úlken mán berdi, jastardy mehanızatorlar, feldsherler, basqa da aýylsharýashylyq mamandary kýrstaryna jiberdi. Keshegi ógizben jer jyrtyp júrgen kolhozshylar, búginderi HTZ, NATI degen sııaqty traktorlarǵa, «Stalınes» atty kombaındarǵa mindi. Ormanbek Shaqkózov, onyń inisi Saqtaǵan, Qabesh Jumabekov, Muhambetjan Esmaǵambetov, Sartaı Muratov, Áýbákir Ahmetov, Zaǵıpa Myrzaǵalıeva, Janǵanym Jumaǵalıeva, Aıǵanym Bısekeeva sekildi qyz-kelinshekterden kóp salaly mehanızator mamandyǵyn, traktor, kombaın sııaqty kúrdeli tehnıkany jetik meńgerdi. Kolhozdyń jalpy sharýashylyǵy jaqsaryp, el bir jelpinip qaldy. Aýylda shymnan salynǵan jańa úıler sap túzedi. Shymnan deıtinim, ol kezde qurylys materıaldary joqtyń qasy, jurt úmelep jerdiń qyrtysyn oıyp alyp, sodan úıdiń qabyrǵasyn turǵyzatyn. Qazanbasynyń qatty shymynan el azamattary bir kúnde bir úıdiń qabyrǵasyn kóterip, tóbesin qamyspen jaýyp tastaıtyn. Syrt kórinisi tartymdy bolmasa da, bul úıler qysta jyly, jazda salqyn, talaı qýanyshtyń oshaǵy boldy deseıshi. Júkeń qonaqjaı kisi edi. Aǵamyz óner adamdaryn, aqyn, jazýshylardy erekshe syılaıtyn. Qazanbasy keńsharynyń demalys úıine kelgen ataqty adamdardy úıine qonaq etip, olarmen áńgime-dúken quratyn. Júkeńniń úıinen aqyn Ǵafý Qaıyrbekov, ánshi Roza Baǵlanova, san qyrly talant ıesi Bákir Tájibaev jáne basqa da elimizge tanymal adamdar dám tatyp, aǵanyń áńgimesin tyńdaǵanynyń kýási bolǵanym bar. Bákir Tájibaev Qanapııa Basyqarauly jaıynda kóptegen materıaldardy Júkeńniń aýzynan jazyp alǵan edi. Júkeń adamdardy ultqa, rýǵa bólmeıtin, qaıyrymdylyǵynan, dostyqqa adaldyǵynan appaq júregi kórinip turǵandaı bolatyn. Nazıǵa jeńgemiz ekeýi uzaq jyl tatý-tátti ómir súrdi. Kóp kúttirgen tuńǵyshy Maqsut ta dúnıege keldi. Oǵan Júkeńmen birge búkil týys, el bolyp qýandy. Búginderi bul juptan 7 bala, 21 nemere, 3 shóbere taraǵan. Olar jaqsy ákeniń atyna kir keltirgen emes. Edilden Elbaǵa jaıaý jetken jaýynger Jumaǵalı Kúdesov 1982 jyly qaıtys boldy. Jaqsynyń aty kózi ketken soń da umytylmaıdy. Onymen qyzmettes, aýyldas bolǵan, kózin kórgen zamandastary áli kúnge deıin jyly lebizben eske alady. Kórshi Lavrentev aýylynda sharýa qojalyǵyn ustaıtyn bir nemis jigitiniń eginine Jaqsylyq aýylynyń jylqysy túsipti. Álgi jigit jylqylardy qamap qoıady. Maldy izdep barǵandar Jaqsylyq aýylynan ekenin bilgende, álgi jigit: «Jumaǵalı aǵaıdyń aýylynan ekensińder, sol kisiniń arýaǵyn syılap, jylqylaryńdy bosatyp turmyn, endi baıqańdar, ıe bolyńdar», degen eken. Jumaǵalı qaıtqannan keıin kórshi «Organızator» sharýashylyǵyn kóp jyl basqarǵan Roman Ponamarev Jaqsylyqqa kelip qalady. Ol jeńgemiz Nazıǵanyń esik aldynda kartop qazyp jatqanyn kórip, qolyndaǵy kúrekti alyp qoıǵan eken. «Jumaǵalıdyń kózi ketse de men barmyn. Saǵan kartop qazdyrmaımyn, erteń úıdegi kartopty berip jiberemin», depti. Aıtqanyndaı, erteńine kartoby, basqa ónimi bar, mashınaǵa artyp jiberipti. Mine, Jeńisti jaqyndatqan Jumaǵalı Kúdesov aǵamyz osyndaı edi. Jaqsynyń erlik isi de, izi de óshpeıdi. Ǵalıhan MÁÝLETOV. QOSTANAI.