104-shi qaharman!

Besqaladan shyqqan batyr týraly birer sóz Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan qazaq erleriniń qatary taǵy bir esimmen tolyqty. 104-shi batyr. Inııat Naýryzbaev. Voro­nej maıdanynyń 52-armııa, 254-at­qyshtar dıvızııasynyń 933-atqysh­tar polkinde jaýǵa qarsy jan aıamaı soǵysqan Inııat­qa Dnepr ózenin kesip ótip, keńes áskerleriniń bekinisine jol ashý kezinde kórsetken erligi úshin KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń jarlyǵymen 1944 jyldyń 22 aqpanynda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Qan maıdanda qazaqtyń qanynda týlaǵan qaharmandyq qasıetti, erlik pen órlikti taǵy bir márte kórsetti Inııat syndy qazaq óreni. Aǵaıyndary, aýyldastary onyń marapattaý paraǵynda basqa ulttyń batyry bolyp júrgenin baıqady deısiz be? Qazaq ekendigin qazbalap surap qaıtedi, onsyz da bárine belgili. Qaraqalpaq jerinen shyqqan sanaýly batyrdyń biri. Sanaýly batyr demekshi, Besqa­ladan, ıaǵnı Qaraqalpaqstannan shyqqan 15 Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bolǵandardyń 5-eýi qazaq halqynyń ókili ekendigi onsyz da málim. Sondyqtan jergilikti halyq ta, bılik te onyń qazaq batyry ekendigine áste kúmán keltirgen emes-ti. Jeńis merekesi qarsańynda odan qazaq batyry retinde suhbat alyp, alashtyń ardaqty perzenti sanatynda jýrnalıster qalam terbeıtin. Sóıtse... Erjúrek Naýryzbaevtyń esimin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan 103 qazaq qaharmannyń qata­rynan kózimiz shalmaǵan soń izdestiremiz ǵoı baıaǵy. Inter­net­ter­di aqtara kelsek, batyrdyń ul­ty barlyq jerde «ózbek» bolyp jazylǵan. Marapat qaǵazyn tol­tyr­ǵandardyń óreskel qateligi me, álde saıasat yńǵaıymen solaı jazyldy ma, áıteýir osy kezge deıin aqı­qattyń burmalanyp kelgeni anyq. Keńes Odaǵynyń Batyry Inııat Naýryzbaevpen kózi tirisinde suh­bat­tasqan jýrnalıst Begabat Uza­qovtyń qazaqtyń qaharman per­zenti týraly jazǵan maqalasyn oqyr­man nazaryna usynyp otyrmyz. Osylaısha, ótkende ketken olqy­lyqtyń ornyn toltyrýǵa umty­lyp, eldiń bas gazeti «Egemen Qazaq­stan» arqyly qalyń qazaqtan súıin­shi­ surap otyrǵan jaıymyz bar, qur­metti aǵaıyn. Ǵabıt MÚSIREP, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty. 1934 jyly belgilengen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn 12 myńnan astam jaýynger, komandır, qolbasshy, partızan alǵan bolatyn. Tyńǵylyqty zertteýler nátıjesinde bul ataqty alǵandardyń ultyna qatysty máselede tyń derekter tabylyp jatyr. Jan alyp, jan berip júrgen shaqta ultynyń bedelin oılap, ózgelerdi óz esebine jazyp jibergender de bar bolyp shyqty. Sabyr Raqymov pen Rasýl Esetovtiń bertinge deıin ózbek halqynyń batyry sanalyp kelgeni barshaǵa belgili. Aýyly aralas, qoıy qoralas jatqan Qaraqalpaqstandaǵy qazaq­tar arasynan bes birdeı Keńes Odaǵynyń Batyry shyqqan. Ol jerdegi baýyrlar osy batyrlardy maqtan etedi. Biraq, ǵalamtordyń damýy kóp málimetterden habardar etti. Bes batyrdyń tórteýi – Maqash Balmaǵambetov, Plıs (Bilis) Nurpeıisov, Juman Qaraqulov, Jumaǵalı Qaldyqaraevtyń ómir­baıandary burmalanyp kórsetilse de, qazaq batyrlarynyń tiziminde bar da, besinshisi – Inııat Naýryzbaev ózbek ultynyń esebinde júrgen bolyp shyqty. Sol sebepti batyr týraly naqty derekterdi saraptap, qalyń oqyrmanǵa aqıqatty jetkizgendi jón kórdik. Inııat Naýryzbaev 1918 jyldyń 10 qyrkúıeginde Shorahan ýezi, Sarybı bolysy, Tórtdýal aýylynda dúnıege kelgen (bul aýyl keıinnen Qaraqalpaq ASSR-i, Tórt­kúl aýdany, Karl Marks kolhozy, 1977 jyly Tórtkúl, Berýnı aýdandarynan bólinip shyqqan Ellikqala aýdanynyń quramyna kirip, Lenıngrad kolhozy dep ataldy. Qazir aýylǵa sol óńirdegi qazaq qaıratkerleriniń biri Ǵanı Ádilov esimi berilgen). Bastaýysh bilim alǵan soń aýyldyq keńestiń hatshysy, lıkbezde muǵalim, dúkenshi bolǵan. Saýatty jastar tapshy bolǵandyqtan, basshylyq qaı iske jumsasa, sony atqarǵan. Alaıda, pále aıaq astynda eken. 19 jasar jigit ańǵaldyǵynan tegis jerde súrinip ketkenin baıqamaı da qaldy. 1937 jyly onyń dúkenine bir kópbala­ly jesir áıel kelip, qaryzǵa aqsha suraıdy. Aýyldas áıeldiń músh­kil haline ashynǵan Inııat oǵan saýda­dan túsken aqshany ustata salady. Kóp ótpeı dúkenge tekserýshiler keledi de, álgi aqshanyń kesirinen Inııat 8 jylǵa kesilip, túrmeden bir-aq shyǵady. Samarqand oblysynyń Pah­takor aýdanyndaǵy eńbekpen túzeý mekemesinde jazasyn ótep júrgenine tórt jyl bolǵanda soǵys bastalady. Basshylyq mun­da­ǵylardyń da óz erikterimen soǵysqa barý múmkindigi barlyǵyn aıtady. Maıdanǵa óz erkimen jiberý týraly dereý aryz jazǵan Inııat 1941 jy­ly 22 shildede soǵysqa attanady. Árıne, aıyp batalonyna. 2-Ýkraı­na maıdanynyń Kalının baǵytyn­daǵy 86-atqyshtar polkiniń quramynda 18 tamyz kúni soǵysqa aralasady. Jas jaýynger shaıqastardyń birinde sol qolynan jaraqat alyp, 16 kún emdeledi. Dárigerler bir aı jatýy kerektigin aıtady. Alaıda, kóńilinde dushpanǵa degen ashý-yza qaınap turǵan Inııat komandırlerden tezirek aldyńǵy shepke jiberýin ótinedi. Jaraqaty tolyq jazylmaǵan I.Naýryzbaev bir aılyq komandırler daıyndaıtyn kýrs­ta oqyp, Voronej maıdanynyń 52-armııa, 254-atqyshtar dıvızııa­synyń 933-atqyshtar polkinde pýlemetshi bolady. Ol, ásirese, vzvod komandıri retinde Dnepr ózeni úshin bolǵan soǵysta erekshe kózge túsedi. I.Naýryzbaev quramynda bolǵan 254-atqyshtar dıvızııasynyń aldyna jaý qolyndaǵy Dnepr ózeniniń batys jaǵalaýyna ótip, basqalardyń ótýine de jol ashý mindeti qoıylǵan bolatyn. 1300 shaqyrymdaı joldy artqa tastaǵan alǵashqy otrıad 1943 jyldyń 30 qyrkúıegi kúni ertemen arǵy betke tyrnaq iliktirip, negizgi kúshterdiń taban tireýine laıyqty plasdarmdy tartyp alady. Dıvızııanyń quramyndaǵy 791-artpolkten ózge quramalar 1943 jylǵy 2 qazanda tolyqtaı Dneprden ótip bolady. Biraq, ol ońaıǵa soqqan joq. О́zenniń arǵy betine myqtap bekinip alǵan jaý áskerleri qatty qarsylyq kórsetip, keńes áskerleriniń ústine oqty qarsha boratady. 933-polktiń pýlemetshisi I.Naýryzbaev Dnepr ózeniniń sol jaǵalaýynda turǵan kezdiń ózinde jaý ushaǵyn pýlemetten atyp qulatqan edi. Sóıtip, áýeden bolatyn shabýylǵa toıtarys berip, áskerlerdiń ózenniń kelesi betine aman-esen ótýin qamtamasyz etedi. Al Dneprden óte sala shabýyl­dap, qolma-qol aıqasta qarýlas­taryna ajal oǵyn sebelep turǵan fashıs­terdiń pýlemetin qolǵa túsiredi. 1943 jyldyń 17 naýryzynda Kreshatık derevnıasy úshin bolǵan túngi shaıqasta ol batyl alǵa basyp, jaýdyń áskerı kúzetshilerin jaıratyp, raschetpen birge derevnıaǵa basyp kirgen. О́z pýlemetinen oqty jańbyrsha jaýdyryp, sasyp qalǵan fashısterdiń talaıyn jer jastandyrady. Osy soǵysta raschet 42 fashıstiń kózin joıyp, jaýdyń oq boratyp turǵan 3 nysanyn, oq-dári qoımasyn qurtady. Mınometter ornalasqan shepterdi basyp alady. Sóıtip, jaýdyń mańyzdy qorǵanys pýnktin qolǵa túsirip, fashısterden tazartady. «Dnepr ózeninen óter kezde kórsetken júrektiligi men batyl­dyǵy jáne oń jaǵalaýdaǵy jaý plasdarmyn basyp alý kezindegi erligi Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyqty. 28 qazan, 1943 jyl. Bólim komandıri, gvardııa podpolkovnıgi Chertov» dep jazylǵan Inııat Naýryzbaevtyń marapat paraǵynda. Mine, osy erlikteri úshin oǵan 1944 jyldyń 22 aqpanynda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen. I.Naýryzbaevtyń keıin ózbek halqynyń ókili retinde sanalyp ketetin jaǵdaı osy kezde oryn alǵan. Marapattaý qaǵazynda ulty «ózbek» dep jazylyp, aty-jóni Nýrazbaev Imat bolyp ketti. Alǵashqy qatege onyń soǵysqa Samarqand obly­synan attanǵany sebep bolýy múmkin. Marapatqa usynyp otyr­ǵan komandır onyń qujatyna qaramas­tan, ózbekstandyqtardyń bári ózbek dep oılap, qaǵazǵa solaı súı­keı salýy da ǵajap emes. Al aty-jónine kelsek, soǵys tarıhynda mundaı óreskeldikter kezdesedi. Qazaqtyń batyr qyzy Mámetovanyń esimi Mánsııa nemese Monshaq bolǵan dep júr ǵoı, shala saýatty ofıserdiń kesirinen Mánshúk degen esim paıda boldy emes pe? Bul da dál sondaı jaǵdaı. Jergilikti halyqtar­dyń tilderiniń ereksheligine oraı Inaıat, Inoıat Navrýzboev dep te jazy­lyp júr. Soǵys aıaqtalǵan soń, 1946 jyly I.Naýryzbaev Túrkistan áskerı okrýginiń joldamasymen Tambov qalasyndaǵy áskerı ýchılıshege oqýǵa jiberiledi. Oqýdy tabysty támamdap, birneshe jyl Qyrǵyzstanda jumys isteıdi. Biraq, 7-8 jyldan soń soǵysta alǵan jaraqaty mazalap, elge qaıtýǵa májbúr bolady. Birshama ýaqyt emdelgen soń, Tórtkúl aýdandyq áskerı komıssarıatynda, aýdandyq atqarý komıtetinde qyzmet etedi. 1958-1960 jyldary Karl Marks kolhozynyń basqarma tóraǵasy bolady. Sodan soń zeınet demalysyna shyqqansha ferma meńgerýshisi qyzmetin atqarady. I.Naýryzbaev kózi tiri batyr retinde Qaraqalpaqstanda úlken qurmetke ıe bolyp, aqtyq demi bitkenshe týǵan aýylynda ómir súr­di. Aýyldastary da, avtonomııa­ly respýblıka basshylary da ony qazaq batyry retinde baǵalady. Batyrdyń zaıybynyń esimi – Nur­sulý. Olardyń Reıimbaı, Abdol­la atty eki uly, Oral, Totyıa de­gen eki qyzy bolǵan. Qazir tek Oral ǵana bar. Tórtkúl qalasynda turady. Biz batyr tulǵasyn bile túsý úshin onyń ár óńirde turatyn týys­taryn áńgimege tarttyq. Sultanbaı Reıimbaıuly Inııatov: – Men 1971 jyly 10 qańtarda dúnıege kelgenmin. Batyrdyń úlken uly Reıimbaıdyń balasymyn. Ákem erterek qaıtys bolyp ketken soń, qarashańyraqqa ıe bolyp men qaldym. Atam 1999 jyly 29 sáýirde ómirden ozdy. Aýdannan, Nókisten joǵary qyzmettegi kisiler kelip, batyrǵa laıyq qurmetpen sońǵy saparǵa attandyrdyq. Sońǵy kezde atamnyń ultyna qatysty ártúrli áńgime aıtylyp júr. Tek marapattaý qaǵazynda ózbek dep jazylyp ketkeni bolmasa, o kisi qazaq bolyp týdy, qazaq bolyp ómir súrdi, qazaq bolyp baqılyqqa attandy. Keıbireýler aıtyp júrgendeı, urpaqtary da ózbek bolyp ketken emes. Sózimniń dáleli retinde tólqujatymnyń kóshirmesin alyńyz. Sonda aqıqatqa kóz jetkizesiz. Men qazir atamnyń óz qolymen salyp, birneshe jyl turǵan úıde turyp jatyrmyn. Qyzyǵýshylyq tanytqandar bolsa, Qaraqalpaqstan Respýblıkasy, Ellikqala aýdany, Ǵanı Ádilov aýylyna kelip, meni surasa, aýyldastarymnyń kez kelgeni úıimdi kórsetip jiberedi. Qurbanbaı Tólegenuly Buqar­baev: – Qazaq degen halyq aıdyń, kúnniń amanynda arysyn bireýge berip qoımaıdy. О́zge ulttyń qura­myna sińip ketetindeı Inııat Naý­ryzbaev izdeýshisi joq azamat emes, bir eldiń betke ustar batyry ǵoı! Mundaıda atam qazaq shejirege júginedi, ata-tek qýalaıdy. Ende­she, biz de sóıtip kórelik. Men Inııat Naýryzbaevtyń týǵan inisi – Tólegenniń ulymyn. 1961 jyly dúnıege keldim. Ellikqala aýdany, Boqanmereı aýylynan atajurt­qa, Jambyl oblysynyń Turar Rysqulov aýdany Kógershin aýylyna kóship keldim. O bastaǵy mekenimiz – Aqtóbe oblysynyń Alǵa aýdany. О́t­ken ǵasyr basyndaǵy alasapy­ran kezinde Naýryzbaı atamyz qaraqalpaq jerine kelip turaq­taı­dy. Onyń uly Buqarbaıdan Inııat pen Tólegen taraıdy. Kishi júz, jeti rý, tabynnyń ishindegi qaraqoıly ekibas degen rýdanbyz. Al Buqarbaı atamyzdyń áıeli – Baljan ájemiz Shómekeıdiń qyzy. Demek, Inııat Naýryzbaevtyń ákesi – Tabyn, sheshesi – Shómekeı, áıeli Nursulý – On eki ata baıulynyń ishindegi sherkesh. Batyrǵa da, onyń tikeleı urpaqtaryna da ózge ulttyń bir tamshy qany aralaspaǵan. Meniń de balalyq shaǵym men eseıý jyldarym Ellikqala aýdanyndaǵy, Bostan qalasynda ótti. №22 mektepte bilim aldym. 7 qarasha, 1, 9 mamyr merekelerinde Keńes Odaǵynyń Batyry Inııat Naýryzbaevtyń qalanyń ortalyq alańyna kelip sóz sóılegenin birneshe márte kórgenim bar. Tipti, ol bizdiń mektepke oqýshylarmen kezdesýge de kelgen-di. Tiri batyrdyń ózi ortamyzǵa kelip otyrǵan soń suraqty qarsha boratqanbyz. Taǵy bir este qalǵany, batyr únemi sur teriden tiktirilgen qazaqy bórik kıip júretin. Bizdiń jaqta qarakól qoıdyń jańa týǵan qozysynyń eltirisinen bas kıim kııý qazaqtar arasynda sánge aınalǵan edi. Batyr bas kıimi arqyly da qazaq ekenin kórsetip júrgisi keldi-aý deımin. 1992 jyly Qaraqalpaqstanda tuńǵysh ret qazaq tilinde «Dostyq úni» degen respýblıkalyq gazet ashyldy. Onyń alǵashqy sanynda fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Kúrlenbaı Hamıdýllaevtyń Inııat Naýryzbaev týraly maqalasy jarııalandy. 1994 jyly men respýb­lıkalyq «Ámý tańy» aptalyǵynan osy gazetke aýystym. Odaq ydyrap, eldiń ál-aýqaty nasharlap ketken shaq bolatyn. Ár aıdyń on besinde aqsha qunsyzdanady. Úkimet tarapynan qoldaý bolmaǵan soń 1998 jyly gazet jabylyp tyndy. Redaksııa basshylyǵy ult minberinen túgeldeı aıyrylyp qalmaý úshin qazaq tilinde «О́rken» degen jýrnal shyǵarýǵa sheshim qabyldady. Igi isti batamen bas­taý saltymyz emes pe, maǵan I.Naýryzbaevpen suhbattasyp, batasyn alý mindeti júkteldi. Nókisten ońtústikke, Ellikqala aýdanyna tartyp kettim. Surastyryp bilsem, batyr aýdan ortalyǵy sanalatyn Bostan qalasyndaǵy aýrýhanada jatyr eken. Onymen aýrýhana palatasynda áńgimelesýdiń sáti tústi. Qazir, mine, aldymda «О́rken» jýrnalynyń 1998 jyly jaryq kórgen birinshi sanyndaǵy «Siz kútken kezdesý» aıdarymen berilgen «Inııat Naýryzbaev: О́rkeniń óssin, órender!» degen suhbatym jatyr. Negizinen, qazaq gazetiniń jabylyp qalýy, jańa jýrnal ashylǵaly jatqany, Qaraqalpaqstandaǵy qazaqtyń jaı-kúıi máselesin de áńgimeleskenbiz. Ol kezde asa mán bermegen ekenmin, qazir suhbatymnyń qalaı shyqqanyna tańǵalyp otyrmyn. Batyrymyz óz pikirlerin batyl jetkizgen eken... Marapattaý qaǵazynda «ózbek» dep jazylyp ketkendigine bola, onyń esimin qazaq batyrlarynyń tizimine engizbeı júrgenimiz jaramaıtyn is. Osy olqylyqtyń ornyn toltyratyn sát Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda týyp otyr. Sonymen, qazaq batyrlarynyń qatary taǵy bir qaharmanmen tolyqty. 104-batyr! Ol – Inııat Naýryzbaev! Begabat UZAQOV, jýrnalıst.