Ortaq isti atqaramyz, ómirlik qaǵıdattarymyzdy júzege asyramyz

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttigine kandıdat Turǵyn Syzdyqovtyń Saılaýaldy Baǵdarlamasy Kirispe XIX ǵasyrda ǵylymı kommýnızmniń negizin salýshylar – Karl Marks pen Frıdrıh Engels tarıhı tájirıbege súıene otyryp, qoǵamdyq damýdyń obektıvti zańdaryn shyǵardy jáne azamattyq qoǵamnyń jańa kom­mý­nıstik formasııaǵa ótetindigin teo­rııalyq turǵyda dáleldep kórsetti. Biz ǵylymı kommýnızm ıdeıa­larynyń saqtalýy úshin úlken qadam jasadyq. Kópsatyly damý kezeńinen óttik. Partııada partııalyq baqylaýdyń bıýrokratııalanýyna qarsy turýdyń, damý úrdisterin boljaýdyń, ózgermeli jaǵdaılarǵa ýaqtyly jaýap beretin turaqty tetikteri jumys isteıdi. Bulardyń bári ómirdiń qajet­tilikterinen týyndaıdy, buqaranyń jandy shyǵarmashylyǵyna súıenedi. Marksızm-lenınızm – kommýnıstik partııalardyń úndes, tutas, ǵylymı dáıektelgen dúnıetanymy. О́ziniń bolmysy jaǵynan shy­ǵar­­mashylyq úırený jáne ómir­men ajy­ramas baılanysta bola otyryp, marksızm úzilissiz damý ústinde, ja­ń­­­any, ǵylym da­mýyn­daǵy jańasha má­li­metterdi jı­naq­taý negizinde tolyǵady. Marksızmniń ózara úılesimdi baılanysta bolatyn negizgi quramdas bólikteri bolyp dıalektıkalyq jáne tarıhı materıalızm, ekonomıkalyq oqý men ǵylymı kommýnızmniń teorııasy sanalady. Dıalektıka, Markstiń túsiniginde jáne Gegelge sáıkes, ózine tanymnyń shyǵýy men damýyn oqyp-úırene jáne ortaqtandyra otyryp, óziniń keregin teńdeı alǵanda tarıhı turǵydan qarastyrýǵa tıis. Ol búginde tanym teorııasy, gnoseologııa dep ataıtyndy qosady. Marksızmniń kúshi men ómirsheńdigi, odan sheginýdiń qaýiptiligi tarıhı damýdyń barlyq satylarynda dáleldendi. Marksıstik fılosofııa kommý­nızmniń fılosofııalyq negizdemesi retinde kórinedi. Ol obektıvti shyn­dyqtyń damýynyń jalpy zańdaryn zertteıdi jáne olardyń áreketteri turǵysynan – kommýnızm bireýdiń tileginen emes, tarıhı úderistiń tabıǵı qadamynan týyndaıtynyn kórsetedi. Munyń sońǵysy qoǵamdyq uıym­dardyń bir túrinen ekinshisine qozǵalysyn, demek, kapıtalızmnen kommýnızmge ótý degendi bildiredi. Markstik-lenındik teorııanyń maqsaty áleýmettik teńdik pen adamzattyń asa ońtaıly, naǵyz adamgershilikti uıym – kommýnıstik qoǵamdyq-ekonomıkalyq formasııa qalyptastyrý úshin qandaı jaǵdaı kerek ekenin aıqyndaý men joldaryn kórsetý bolyp tabylady. Bul – ómirdi durys oı eleginen ótkizip, is-qımyldyń tıimdi strategııasy men taktıkasyn belgileýge múmkindik beretin asa qýatty rýhanı, ıntellektýaldy ilim.  Engels atap ótkendeı, saıasatta tek ashyq taldaý ǵana derekter shyrǵalańynan shyǵaratyn durys joldy aıqyndaı alady. Negizgi qaǵıdattar XXI ǵasyrda birqatar máseleler týyndaıdy. Sheteldik álemdik-júıe daǵdarys­tyq jaǵdaıǵa endi: qoǵamnyń jańasha damý túri izdestirilýde. Qazirgi Batysqa tán negizgi sıpat – ekonomıkada, qarjyda trans­ult­tyq korporasııalar óktemdik etetin jahandaný dáýirinde postın­dýstrııalyq damý satysyna enip, baılar men kedeıler tabyna bóliný. Basqarýǵa kelmeıtin demo­grafııalyq úrdister, bosqyndar sany­nyń kóbeıýi gýmanıtarlyq apatqa ákelýi múmkin. Qoǵamnyń jappaı kompıýterlenýi, ásirese, batystyq elektrondy BAQ-tar qoǵamdyq sanany bılep, ındıvıdýalızmdi adamdar arasyndaǵy qatynasty úzý úshin paıdalansa, bul planetanyń mádenı qabatynyń toqyraýǵa ushyraýyna alyp kelýde. Tek kommýnıster ǵana emes, sonymen birge, iri saıasatkerler men ekonomıster jáne ǵalymdar batystyq qoǵamdy ádiletsiz dep esepteıdi. Adamzatty túrli halyqtardyń, adam men tabıǵattyń múddelerin teń dárejede úılestiretin damý ústindegi kommýnıstik ıdeıa ǵana qutqara alady. Planetamyzda qanat jaıǵan batystyq ómir salty ózine tán zań­dardy, qarama-qaıshylyqtardy, áleýmettik jaralardy barynsha keńinen taratý ústinde. On­da dushpandyq, onyń ishinde býrjýa­zııalyq negizde qurdymǵa jiberetin úrdister týyndatatyn jańa, buryn­ǵydan progresshil qoǵamdyq qaty­nastar aıqyn kórinip otyr. Osynyń bárin oı eleginen ótkizip, qajetti qorytyndy shyǵaratyn kez keldi. Negizgi maqsattar Qazaqstannyń Kommýnıstik halyq partııasy – kommýnıstik ıdeıa­ny qoldaýshy azamattardyń erikti uıymy. Biz qoǵam damýynyń birtutas materıalıstik teorııasy retindegi marksızm-lenınızmniń ǵylymı jáne ıdeologııalyq negizinde áreket etemiz. Kommýnıster úshin marksızm – qorshaǵan álemdegi ózgerister ne­gizinde únemi damý ústindegi ári qoǵam damýyndaǵy jańa derekter men qubylystardy jınaqtap, ıgeretin shyǵarmashylyq ǵylym. Búginde kommýnıster ózde­riniń ıdeıalyq-teorııalyq mura­laryn saq­taýlary tıis. Biraq eski qaǵazdardy saqtaıtyn arhıvarıýstar sııaqty bolmaýy kerek. Murany saqtaý – jańa jaǵdaılarda eski túıinderdi qaıtalaý degendi múldem bildirmeıdi. Murany shynaıy saqtaý degenimiz – ony udaıy ósirip otyrý men kommýnıster aldynda turǵan mindetterdi sheshýde utymdy paıdalana bilý. Biz qashanda ótken kúnniń qaldyqtaryna aıaq artpaı, shynaıy ómirdi, naqty derekterdi esepke alyp otyrýymyz kerek. Partııanyń qurylymy men qyz­metin uıymdastyrýdyń qaǵıdaty – partııalyq buqaranyń basymdylyǵy mańyzdy bolyp esepteletin demo­kratııalyq ortalyqtandyrý. Partııalyq buqara – partııanyń negizi. Partııanyń strategııasy men taktıkasyn, sheshimderi men qaýlylarynyń jobalaryn daıyndaý, olardyń oryndalýyn baqylaý, qatelikter men kemshilikterdi túzetý tómennen bastalýy  kerek. Al orta­lyqqa qabyldanǵan sheshimderdiń oryndalýyn uıymdastyrý, partııa qurylymynyń birqalypty qyzmetin qamtamasyz etý júkteledi. Qazaqstannyń Kommýnıstik halyq partııasy – lenındik túrdegi partııa. Qazaqstannyń Kommýnıstik ha­lyq partııasy halyqaralyq kommý­nıstik qozǵalystarmen belsendi yntymaqtastyqqa umtylady. Qazaqstannyń Kommýnıstik halyq partııasynyń qyzmeti ǵylymı sosıa­lızm ıdeıasyn, marksıstik-lenındik oqýdy jáne progresshil qoǵamdyq oılardy negizge alady. Qoıylǵan maqsattarǵa jetý úshin marksızm-lenınızmdi jáne Qazaq­stannyń Kommýnıstik halyq partııasynyń baǵdarlamalyq ere­jeleri men qyzmetin nasıhattaýdy qamtamasyz etý qajet. Marksızmniń tamyry kapıta­lızmniń tereń materıaldyq qaty­nastarynda jatyr. Alaıda, marksızmde áý basta eshqandaı taza rýhanı, ıntellektýaldyq negiz bolmaǵan degen oı týmaýy tıis. Jańa teorııa sııaqty ol birinshi kezekte ózine deıin jınaqtalǵan ıdeıalyq, oı-sanalyq arsenaldan bastaý alýy tıis bolatyn. Taqyr jerden, buǵan deıin bolǵan ilimderdi paıdalanbaı eshqandaı jańa teorııa paıda bola almaıdy. Bul ilim adam oıy men mádenıeti damyǵan eki myń jyldan astam ýaqyttan bergi qundylyqtardy shyǵarmashylyq jáne ǵylymı elekten ótkizýge arqa súıeıdi. Marksızm is júzinde sol kezge deıin adamzat ǵylymda belgili bir bıikterdi baǵyn­dyrmasa, pisip-jetilgen qoǵamdyq problemalar jınaqtalmasa paıda bola almaıtyn edi. Qalyptasa otyryp, marksızm mádenıettiń eń basty ıgilikterin oqyp-úırenip, jınaqtap, syn turǵysynan qaıta qarap, qorytyndy jasady. Marksızmniń árbir quramdas bóligi bir mezgilde olarǵa súıene jáne olardy túsinýge kómektese otyryp, basqa bólikterimen tyǵyz baılanysady. Jalań tilek boıynsha qandaı da bir jeke bóligin julyp alyp, basqalaryna moıyn burmaýǵa, sonymen ǵana shektelýge bolmaıdy. Fılosofııasyz marksızm turmystyń jalpyǵa ortaq zańdylyqtary týraly senimdi bilimmen ajyrap qalar edi, sondyqtan ony shynaıy kórsete almaı, óziniń ádistemelik negizin joǵaltyp alar edi. Saıası ekonomııasyz marksızm qoǵamnyń ómir súrýi men damýynyń negizgi tetigin túsinbegendikten, ózinde bolyp jatqan ózgeristerdiń sebebin durys túsindire almas edi. Ǵylymı sosıalızmsiz (kommýnızmsiz) marksızm aıaqtalmaǵan kúıinde qalar edi. Marksızmniń paıda bolýy buqa­ranyń azattyq qozǵalysyna túbegeıli ózgerister ákelip qana qoımaı, adam­zattyń qoǵamdyq sanasynda túbegeıli tóńkeris jasady. Bizdiń paıymdaýlarymyz Partııa batystyq mádenıet pen qundylyqtardyń keleńsiz yqpalyna erekshe nazar aýdarady. Eýropa elderinde qoǵamdyq tutyný qurylymdarynyń qalyptasýy saldarynan paıda bolǵan batys máde­nıetiniń daǵdarysy batys órke­nıetiniń ámbebap qundylyqtar men áleýmettik ómirdiń qalyptaryn monopolııalaý talabyna qarama-qaıshy keledi. Batystyń kemshin tusy mádenı salada anyq baıqalady. Sebebi, tutyný áleýmettik fenomen retinde belgili bir deńgeıde ómirdiń mánin materıaldyq múddelerge aparyp tireýge toǵystyratyn qundylyqtar men ıdeıalar júıesine negizdelgen. Batystyq mádenıet bıznestiń salasyna aınaldy, onyń joǵary krıterııleri tek materıaldyq qundylyqtar bola bastady. Batystyq bılep-tósteý men jal­ǵan jańashyldyq ǵasyrlar boıy qalyptasqan jalpyadamzattyq, etıkalyq  normalardy  moraldyń syrtyna sońǵy kezekke ysyryp tas­tady. Batys adamy birte-birte adam­gershilikti jaqsylyq jasaýǵa parasatty umtylys sanaýdan qalyp barady. Oǵan kez kelgen jolmen erekshelenip, áser qaldyrý qajet, tipti oǵan laıyqty bolmasa da ózine kóńil aýdartýǵa qushtar. Bastysy, qandaı jolmen bolsa da ataq pen aqshaǵa qol jetkizý. Bul laıyqsyz joǵary paıyzdarmen tabys tabý saıysynda batystyq baǵytta tárbıelengen adamdar kez kelgen jaǵymsyz is-áreketterge barýǵa ázir. Eshteńe, eshqandaı moraldyq shekteýler men qaǵıdattar batystyq jalǵan mádenıet tabysynyń eles qusyn qýýshylardy toqtata almaıdy. Adamgershilik quqyqtyq tehnı­kanyń jumysyna aınalýda. Son­dyqtan da jergilikti mádenıettiń ámbebaptyǵyna degen batystyq senim úsh kemshilikten zardap shegýde: ol shynaıy emes, ol moralǵa jat jáne ol qaýipti. Birinshi kezekte kúshti soqqyǵa batysqa eliktegish jastar tap kelýde. Olarǵa naqty shyndyqpen taıtalasýshy jalǵan toptardyń kóleńkesinde birjolata qalý qaýpi tónýde. Azǵyn ómir súrý salty, esirtkiler, kınoblokbasterler, fastfýd, moral­dyq ustanymdardy kózge ilmeı-aq jyldamdatyp aqsha tabý – osylardyń barlyǵy búgingi batystyq jalǵan mádenıet týdyrǵan jaman indet. Osy zamanǵy batystyq óner mazmunsyz qaradúrsin emosııalyq deńgeıge quldyrady. Osy zamanǵy batystyq ónerge, is júzinde, moraldyq turǵydan qaraǵanda qylmystyq sıpatqa ıe  shyndyqtan alshaqtaý, realızmge sanaly qarsylyq tán boldy. Oıdan shyǵarylǵan, zorlyq-zombylyq pen adamgershilikten ada áreketter ústemdik qurǵan, keri áser týǵyzýshy álem qalyptastyrylýda. Bul batys­tyq adam sanasyna qatygezdikti sińirýde, ol ádepti qurtýǵa baǵyttalǵan modeldi aıqyndaıdy. Prınsıpsizdiktiń shegine shyqqan mádenıet quraldary bılep-tósteýge aınaldy. Batystyq mádenıet óte tómen adam ınstınktterine ıkemdeldi, adam­dardyń eń qaradúrsin tán toıatyn qanaǵattandyrýǵa kóshti. Teginde, qazirgi batystyq máde­nıettiń toqyraýǵa ushyraýynyń basty mysaly retinde kınematografty alýǵa bolady. Kıno Batysta negizgi óner túrine aınaldy, batys turǵyndary ómiriniń barlyq salasyna áser ete bastady. Biraq fılmderdiń mazmuny barlyq batystyq qoǵamdy tómenge qaraı, ıaǵnı ózine qanaǵattanýshylyq týdyryp, shyńyraý túbine súıreýde, qarapaıym adamı qundylyqtardan keri ketýde. Kınematograftyń batystyq standarttary zorlyq-zombylyqqa jáne azǵyndyqqa negizdelgen. Osydan kelip dóreki kúshti,  jaǵymsyz keıip­kerlerdiń ózderiniń degenin isteý quqyn romantıkaǵa aınaldyrý týady. Batystyq kınematograf zorlyq-zombylyqqa degen umtylysqa ıter­meleıdi, sóıtip ony adamnyń oıyna kelmeıtindeı estetıkaǵa ulastyrýǵa tyrysady. Batystyq mádenıettiń mundaı kóńilge kúdik uıalatatyn «jetistikteri» batystyq órkenıet qozǵalysynyń barlyq baǵyttaryn kúńgirttendiredi. Batys mádenıetinde óziniń mańyzdylyǵyn joıǵan ádebıettiń basynda da dál osyndaı jaǵdaı. Ol kınematograftyń yqpalyna túsip, zorlyq-zombylyqty jáne jalpy qoǵamdyq áreketsizdikti úgitteýde. Onyń ıntellektýaldyq jáne estetıkalyq deńgeıi óte tómen, al mo­raldyq turǵydan buqarany azdy­rýdyń, iritki salýdyń  quralyna aınaldy. Batysta jaryqqa shyǵatyn ki­taptardyń kópshiligin jazý úshin aqyldyń da, erekshe ádebı darynnyń da, kúshtiń de qajeti shamaly. Bul shyǵarmalardyń mazmunyna qara­ǵanda moral turǵysynan qaýipti shatpaqtardyń avtorlaryna  kádýilgi kókeıge qonymdy aqyldyń ózi qajet etilmeıdi. Kitaptar ádebı shyǵarmashylyqtyń ólshemderi  boıynsha emes, qarjylyq tabysy, gazetterdegi dúrligý, avtor­dyń áleýmettik mártebesi, taǵy bas­qalar  arqyly baǵalanady. Eshqan­daı mádenı qundylyǵy joq, adam boıynda jarqyn sezim týǵyza almaıtyn jerbaýyrlaǵan ádebıet aldyńǵy qatarǵa shyǵyp aldy. Naryqtyq baǵa estetıkalyq baǵany ysyryp shyǵardy. Shyǵar­mashylyq tulǵanyń aýqymy aldyń­ǵylarymen salystyrý arqyly emes, onyń naryqtyq tabysy arqyly aıqyndalatyn boldy. Mádenı shyǵarmalarǵa estetıkany, moraldy, aǵartýshylyqty jáne gýmanızmdi basshylyqqa almaıtyn batystyq mass-medıanyń jalǵan sarapshylary tóreshi boldy. Batysta barlyq isti bıznesmender men mass-medıa ókilderi óz qoldaryna alǵan kezde daryn men jumys qabilettiligi ysyrylyp, artta qaldy. Tereń, oıly shyǵarmalar eshkimge qajetsiz bolyp qaldy. Olardy shynaıy rýhanı qundylyqtarmen eshqandaı baılanysy joq komıkster, spesıfıkalyq jalǵan ádebıet aýystyrdy. Batystyq mádenıette kóbine daralanýǵa erekshe mán beriledi. Adamnyń barlyq is-áreketteri ózine baǵyttalǵan. Adamnyń sosıýmnan tys ózin ózi damytýǵa qabiletsizdigi, tıimdi eńbek atqara almaıtyndyǵy belgili bolsa da, qoǵam únemi tys­qary qalyp otyr. Egosentrıstik daralyq jańa batystyq dástúrdiń izin jalǵastyrýshylardyń minez-qulqyndaǵy basty sıpattyń biri bolyp sanalady. Turmystyq mádenıette fast-fýd turpaıy ındıvıdýalızmniń naǵyz syıyqsyz túrine aınaldy. О́kinishke qaraı, batystyq bul termın barlyǵyna tanys boldy. Osyndaı taǵamdardy paıdalaný urpaqtyń genotıpine keleńsiz áser etýi múmkin. Mundaı tamaqtardy jeý keıingi urpaq genotıpine keri áser etýi ábden múmkin. Tutastaı alǵanda, budan barlyq Batys zardap shegýde – semizdik, qandaǵy qant mólsheriniń ulǵaıýy, júrek aýrýlary, kórý, estý, qozǵalys organdaryndaǵy aqaýlar. Munyń bári fast-fýdtyń shirik zalaldary. Batystyq taǵamdar – gambýrgerler, hot-dogtar, kartop frıi, gazdalǵan sýsyndar men osy sııaqty tamaqtardyń kalorııasy joǵary, quramynda maı men qant óte kóp mólsherde. Batystyq tez tamaq daıyndaıtyn óndirýshi alpaýyttar ózderiniń resepterin qatań qupııada ustaýy tegin emes. Eger qarapaıym adamdar ruqsat etilmegen ádis-tásildermen tipti jeýge jaramsyz tamaqtardyń fast-fýdty daıyndaýda qoldanylatynyn bilse, olar budan bas tartar edi. Mundaı taǵamnyń paıdasy onyń syrtqy sıpaty men jasandy dámine baǵyttalǵan. Gambýrgerdi yqylaspen jeıtinderdiń odan alatyn barlyq kalorııalary eshqandaı paıda ákelmeıdi. Kerisinshe, artyq maı jınalýyna ákeledi. Sonymen birge, fast-fýd – holes­terınniń qory. Bul degenimiz, adam ómirine qaýip tóndiretin, rakty týdyratyn kanserogender. Bul – aǵzanyń táýeldiligin týdyratyn, birtindep ýlanýyna ákelip soqtyratyn, qaýipti ári aıqyndalmaǵan ýly zattar. Tipti, bul gendik deńgeıde de beleń alýy múmkin. Kez kelgen batystyq adamǵa tez daıyndaıtyn restorandaǵy tamaqtan góri úıde daıyndalǵan fast-fýd qaýiptirek. Bul taǵam 2-3 mınýt ishinde qaınatylǵan sýda daıyndalady. Buǵan kóp eshkim mán bere bermeıdi, alaıda, ol – erekshe nazar aýdarýdy qajet etetin óte kúrdeli másele. Batystyq qoǵamǵa fast-fýd máse­lesiniń ishimdik pen temeki problemalarymen qatar turatyndyǵyn obektıvti túrde moıyndaý qajet. Aıyrmashylyǵy sol – temeki men ishimdik japsyrmalarymen salystyrǵanda fast-fýd paket­terinde densaýlyqqa zııan kelti­retini eskertilmeıdi. Bul batystyq mádenıettiń quldyraýyna áke­ledi, batys qoǵamyn túrli vırýs­tyq patologııalyq aýrýlarǵa shaldyq­tyrady, adamgershilikten ada bolý, qarapaıym etıkalyq normalardy joǵaltýǵa soqtyrady. Bolashaqta fast-fýd ındýstrııasy men oıyn-saýyq salasynyń zamanaýı úrdistermen damyǵan jaǵdaıynda keleshek batys urpaǵyn kúrdeli máseleler – semizdik, emi joq aýrýlar, mádenı tyǵyryq jáne t.b. kútýde. Bizdiń saılaýaldy tuǵyrnamamyz batystyq jalǵan mádenı qundy­lyqtardy qabyldamaýǵa negizdelgen. Qazaqstan halqy bizdiń ustanym­darymyzdy qoldaıdy dep úmittenemiz! Jarııalaý aqysy OSK arqyly respýblıkalyq bıýdjettiń jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń prezıdenttigine kandıdat T.Y.Syzdyqovtyń saılaý qorynyń esebinen tólendi.