Ekologııalyq jáne ónerkásiptik qaýipsizdik – bizdiń basty mindetimiz

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttigine kandıdat Ábilǵazy Qalıaqparuly Qusaıynovtyń Saılaýaldy Baǵdarlamasy Qurmetti saılaýshylar! Ústimizdegi jyldyń 26 sáýi­rinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kezekten tys saılaýy ótedi. Saılaý – ómirimizdiń mańyzdy máselelerine qoǵam nazaryn aýdartý múmkindigi. Men uzaq jyldar boıy qalyptasqan ónerkásiptik jáne ómirlik tájirıbeme, sondaı-aq mol eńbek ótilime súıene otyryp, ekologııa men óndiristik qaýipsizdik máselelerine memleket pen qoǵam tarapynan qajetti deńgeıde kóńil bólinbeı kele jatqandyǵyn aıtqym keledi. Osy sebeppen men óz kandıdatýramdy usyndym. Meniń saılaýaldy tuǵyr­namamnyń negizgi maqsaty – adam­­zattyń damýy aıasynda ekologııalyq turǵyda qaýipsiz damýǵa kóshýdiń negizgi máselelerin qarastyrý jáne ony júzege asyrýda ekologııalyq aspektiler men ónerkásiptik qaýipsizdik máselelerin eskerý qajettiligin kórsetý. * * * XX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HHI ǵasyrdyń basy – buryn bolyp kórmegen ekonomıkalyq ósý qarqynynyń kezeńi. Alaıda, ekonomıkanyń qar­qyndy ósýi kóbinese qorshaǵan tabıǵı ortanyń múmkindikterin, oǵan áser etetin sharýashylyq aýyrtpalyqtardy tıisti túrde eskermesten júzege asyrylyp keledi. Tabıǵattyń utymdy paıdalanylmaýy, tabıǵı ortanyń qaldyqtarmen lastanýy, tek­tik qor men bıologııalyq ártúr­liliktiń azaıýy qorshaǵan tabıǵı ortanyń jáne adamnyń ómir súrý ortasynyń nasharlaýyna alyp keledi. Nátıjesinde qorshaǵan tabıǵı orta tozýǵa ushyraýda. Búgingi tańda ozon qabatynyń buzylýy, Álemdik muhıt sýynyń, jerler men topyraqtyń ústińgi qabatynyń lastanýy, adamnyń ónerkásiptik qyzmeti nátıjesinde bıologııalyq ártúrliliktiń ju­tańdaný máseleleri ózekti bolyp tabylady. Topyraqtyń azyp-tozý úde­ri­siniń nátıjesinde jyl saıyn 7 mln. gektarǵa jýyq qunar­ly jer álemdik aýyl sharýa­shylyǵy aınalymynan shyǵady. О́sip kele jatqan qalalaný, sý men jelden topyraqtyń mújilýi, sondaı-aq hımııalyq (aýyr metaldarmen, hımııalyq qosylystarmen lastaný) jáne tabıǵı (taý-ken, qurylys jáne basqa jumystar kezinde topyraqtyń ústińgi betiniń buzylýy) tozý osy úderistiń basty sebebi bolyp tabylady. Atmosferanyń tozańdy jáne gaz tárizdes qaldyqtarmen lastanýy úlken alańdaýshylyq týdyrýda, olardyń shyǵarylýy mıneraldyq otyn men bıomas­sanyń janýyna, sondaı-aq taý-ken, qurylys jáne basqa da jer jumystaryna tikeleı baılanysty. Bıologııalyq ártúrliliktiń azaıýy qorshaǵan orta proble­malarynyń negizgi aspektileriniń biri bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta Jerdiń bıolo­gııalyq ártúrliligi 10-20 mln. túr dep baǵalanady. Osy salaǵa keltirilgen nuqsan barynsha qatty sezilip otyr. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda tektik qordyń azaıýy shuǵyl ósip ketti jáne qazirgi tendensııa saqtalǵan jaǵdaıda HHI ǵasyrda ǵalamsharda qazir mekendeıtin barlyq túrdiń besten biri joıylyp ketýi yqtımal. Adam jańartylmaıtyn tabı­ǵı resýrstardy tozdyrýda ári jańartýǵa bolatyndaı element­terdiń ónimderine qaýip tóndirýde. Bıologııalyq jáne áleýmettik fenomen retinde adamnyń táni men aqyl-oı tirshiligi táýeldi bolyp tabylatyn tabıǵı ortasyn adamnyń ózi ózgertip otyr. Qorshaǵan ortanyń lastanýy barǵan saıyn ótkir, alańdatarlyq sıpat alyp barady. Sondyqtan, búgingi tańda ekologııa týraly bıologııanyń bólimi retinde ǵana emes, neǵurlym keń maǵynada sóz etý qajet. Adamzattyń paıda bolýymen jáne onyń sharýashylyq qyz­metiniń damýymen bıosfera evolıýsııasynda jańa antropogendik faktor áreket ete bastady. Adam bıosferany óziniń qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin paıdalana bastady. Adamnyń qorshaǵan ortaǵa yqpal etý deńgeıi, birinshi kezekte, qoǵamnyń tehnıkalyq jaraqtandyrylýyna baılanys­ty. Ol adamzattyń bastapqy damý kezeńinde óte az shamada boldy. Alaıda qoǵamnyń damýymen, tehnıkalyq progress barysynda jaǵdaı túbegeıli ózgerdi. XX júzjyldyq qoǵamnyń tabıǵatqa yqpal etý aýqymyn edáýir ulǵaı­typ, ǵylym men tehnıkanyń, tehnologııanyń sapaly jańa qatynastaryn qalyptastyrdy jáne adamzat aldyna birqatar barynsha ótkir máselelerdi qoıdy. Alaıda, biz qorshaǵan ortany ózgertýge qanshalyqty umtyl­ǵanymyzben, Jerdegi ómir tabı­ǵattyń qatań zańymen damyp keledi. Sondyqtan da, adamzat ór­kenıeti de óziniń ornyqty damýyn qamtamasyz etý úshin osy zańdar men qaǵıdattardy ustanýǵa tıis. Tabıǵatpen úılesimdi ómir súrý – Adamnyń Jerde ómir súrýiniń negiz qalaýshy qaǵıdattarynyń biri. Kóne zamannyń uly fılosoftary tabıǵatqa tek onyń zańdaryna baǵyný arqyly ǵana bılik etýge bolady dep úıretken. Alaıda, kóptegen faktiler adam men tabıǵattyń búgingi ózara baılanysyn antropogendik ekosıd retinde, ıaǵnı tabıǵı mekendeý ortasyn, onyń ishinde óziniń ómir súrý jaǵdaılaryn adamnyń buzýy dep  sıpattaýǵa negiz baryn dáleldeıdi. Sondyqtan, biz búgin ekologııa­ny óz úıimiz týraly, ıaǵnı bıosfera, onyń damý erekshelikteri jáne osy úderistegi adamnyń atqarar róli týraly ǵylym retinde túsinýge jáne qabyldaýǵa tıispiz. Bıosferany damytý zańdaryn, onyń azyp-tozýynyń yqtımal sebepterin túsinýge tıispiz. Qoǵam bıosferany damytý zańdary buzylmaıtyndaı júris-turys modelin qalyptastyrýǵa tıis. 20-shy ǵasyrdyń basynda-aq belgili jaratylystanýshy ǵalym V.I.Vernadskıı aıtqandaı, adamzat ǵalamnyń geologııa quraý­shy negizgi kúshine aınaldy jáne áıteýir bir kúni adam balasy Tabıǵattyń da, Adamnyń da odan ári damýy úshin ózine jaýap­kershilik alatyn ýaqyt týady. Adamnyń aqylǵa qonymdy is-áreketiniń yqpalymen bıosfera sapaly jańa jaı-kúıge kóshetini Vernadskıı úshin aıqyn edi. Adamnyń oıy men eńbegi ar­qyly qaıta qurylǵan bul bıos­fe­ranyń jańa jaı-kúıin Ver­nadskıı  noosfera dep atady. Onyń mańyzdy sıpattamasy  áleý­mettik-tarıhı jáne tabıǵat zańdaryn ońtaıly úılestirý negi­zinde júıeniń jahan­dyq tepe-teńdigin ustap tu­rý bolyp tabylady. Bıosfera Jerde adam paıda bolǵanǵa deıin de bolǵan ári onsyz da tirshilik ete alady. Biraq adamnyń bıosferasyz ómir súrýi múmkin emes. Adamzattyń joıylyp ketý qaýpin tóndirip otyrǵan jahandyq ekologııalyq qaýipti uǵyný álem jurtshylyǵyn qalyptasqan jaǵ­daıdan shyǵýdyń jańa joldaryn izdestirýge májbúr etip, ornyqty damý tujyrymdamasyn ázirleý qajettiligin túsinýge alyp keldi. Noosferadaǵy adamzat ǵalam­sharda ekologııalyq tepe-teńdikti qalpyna keltirý men saqtaýǵa aparar joldy tabýǵa, tabıǵat pen qoǵamdy daǵdaryssyz damytý strategııasyn ázirlep, is júzinde iske asyrýǵa tıis. 60-shy jyldardyń sońynda bıoártúrlilikti saqtaý problemasyna ǵylymı tásildi qoldaný týraly ıdeıanyń tanymaldyǵy qaıta artty, bul tabıǵat qorǵaý aımaqtarynyń álemdik jelisin qurýda nátıjesin berdi ári onyń negizinde halyqaralyq yntymaqtastyq pen almasý baǵdarlamalary damı bastady. Osy baǵdarlamalardyń sheń­berinde bıologııalyq ártúr­lilikti saqtaýmen ǵana emes, ekologııalyq úderisterge monıtorıng jasaýmen de aınalysýǵa bolatyn arnaıy aımaqtar quryldy. Dál sol kezeńde úsh arnaıy aımaqty: ıadrony, aralyq aımaqty jáne ótpeli aımaqty nemese jergilikti halyqpen ynty­maq­tastyq aımaǵyn qurýdan turatyn aımaqtarǵa bólý tujyrym­damasy usynyldy. Osy kezeńde negizgi qyzmeti bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý máseleleri boıynsha uzaq merzimdi zertteýler júrgizý bolyp tabylatyn bıologııalyq qoryqtar quryla bastady. Erekshe qorǵalatyn tabı­ǵı aýmaqtardy ózine birik­ti­retin bıosferalyq rezer­vat­tardyń álemdik jelisin qurý, bıo­ár­túrliliktiń shyǵyn­da­ryn azaıtý, ekojúıeniń qun­dylyqtaryn saqtaý zertteý nátı­jeleri bolyp tabylady. Búgingi tańda bıosferalyq qoryqtar jelisi tájirıbe almasý úshin ózgeshe qozǵaltqysh, bilimdik jáne zertteý baǵdarlamalary, ekologııalyq ahýalǵa taldaý jasaý úshin negiz bolyp tabylady. О́kinishke oraı, qazirgi ýaqytta adam ekojúıeniń basqynshyl elementi bolyp tabylady, alaıda sanaly tirshilik ıesi bola otyryp, tek adam ǵana bıologııalyq ár­túrliliktiń jáne tutas alǵanda, Ta­bıǵattyń búlinýin  toqtata alady. Tutas alǵanda, ǵalamshardyń ekologııalyq damýyn basqarý mindetin alýǵa Adamnyń qabileti ábden jetedi. Mine, sondyqtan ekologııa búgin tek bıologııa sheńberinen shyǵyp ketýi tıis. Ekologııa adamnyń qorshaǵan ortamen ózara is-qımyl jasaý prob­lemasyn zertteıtin pánaralyq ǵylymǵa aınalýǵa tıis. Adamnyń Tabıǵatpen ózara is-qımylynyń ózine tán ereksheligi bar. Adamǵa aqyl-oı berilgen, bul artyqshylyq oǵan tabıǵattaǵy óz ornyn jáne Jerdegi óz mindetin uǵynýǵa múmkindik beredi. Búgingi tańda adamzat tabıǵı ortaǵa artyq qysym jasamaı jáne ony buzbaı sosıýmnyń ál-aýqatyn  qamtamasyz etýge qabi­letti ilgeri damýdyń jańa paradıgmasyn qajetsinýde. Jaqyn arada aldyńǵy qatarly elder jańa ǵylymı ıdeıalar men ázirlemelerdi, jahandyq ozyq tehnologııalardy, bıotehnologııalardy jáne t.b. qoldanýǵa negizdelgen jańa tehnologııalyq baza qalyp­tastyrýǵa kóshedi. Biz de olardan qalyspaýǵa tıispiz. Ekologııalyq damýǵa josparly túrde ótýde ekologııalyq saıa­satty jańǵyrtý máselesi men azamattyq qoǵam róline erekshe kóńil bólinýge tıis. Qaýipsiz ekologııalyq damýǵa ekonomıkalyq júıemizdiń damý tujyrymdamasy qaıta qaralǵanda ǵana qol jetetinin aıqyn túsin­genimiz jón. Atap aıtqanda, ekonomıkalyq ósý ekologııalyq taza, qaldyǵy az tehnologııalar arqyly júzege asýy tıis. Mundaı tehnologııalar qorshaǵan ortamyzǵa uqypty qarap, básekege qabilettilik dárejemizdi qarqyndy túrde kóterýge jáne qoǵamnyń ál-aýqaty men ómir súrý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Bizdiń basty mindetimiz – tabıǵı resýrstardy utymdy jáne jos­parly paıdalaný, qorshaǵan ortany lastanýdan qorǵaý, memlekettik baqylaýdyń jos­parly júıesin engizý, tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalanýǵa, qorǵaýǵa jáne qalpyna keltirýge, bolashaq urpaqtyń materıaldyq jáne mádenı qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq jáne qoǵamdyq is-sharalardy júrgizý. Sondaı-aq, bilim berý rólin jete baǵalamaı bolmaıdy. Sondyqtan jalpy bilim beretin orta mektepterde mindetti pán retinde ekologııa jáne qaýipsiz damý týraly uǵymdar negizderin oqytý, sondaı-aq ekologııalyq-aǵartýshylyq jumystardy turaqty júrgizý ekologııalyq jáne ónerkásiptik qaýipsizdik týraly bilimdi taratý ómirlik mańyzy bar sharalar bolyp tabylady. Biz ekologııa týraly bilimdi, qaýipsiz jáne ekologııalyq ómir súrý qaǵıdattaryn, tabıǵatty jáne ózimizdi qorshaǵan jaratylys­ty aıalap, saqtaý qajettiligi týraly bilimdi boıǵa sińirýge tıispiz. Ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaý men ónerkásiptik qaýipsizdik ıdeıalaryn taratýda azamattyq qoǵam qurylymdary mańyzdy ról atqarýy tıis. Onyń ishinde buqaralyq qoǵamdyq uıymdar men jastar qozǵalystaryn, sondaı-aq kásibı ınstıtýttardy erekshe atap ótkim keledi. Ekologııa jáne tabıǵat qorǵaý isi máselelerinde azamattyq bel­sendilikti damytý qajet. Adamdar ekologııalyq tepe-teńdikti jáne tabıǵattyń búlin­begen qalpyn saqtaý qajettiligi týraly oıǵa ózderi-aq sanaly túrde kelýge tıis. Adamnyń búkil sharýashylyq is-áreketi qorshaǵan ortaǵa tıgizer áseri turǵysynda muqııat taldaýdan ótýi tıis. Mundaı ınstıtýttardy orta­lyqta jáne óńirlerde damytý saraptamalyq qaýymdastyq pen azamattyq qoǵamnyń ekologııalyq damýdy qamtamasyz etý aıasynda ekonomıkalyq jańǵyrtý joldaryn anyqtaý men olardy júzege asyrýǵa baılanysty talpynystaryn nyǵaıtýǵa septigin tıgizedi. Bul mindetterdiń sátti júzege asýyn qamtamasyz etý degenimiz azamattyq qoǵam belsendiliginiń basymdyǵy retinde buqara halyqtyń ekologııalyq biliktiligin arttyrý men qaýipsiz damýdy qoldaý boıynsha Qazaqstanda keń aýqymdy qozǵalystyń paıda bolýyn jáne osy taqyryptyń memleket tarapynan kórsetiletin qoldaýdyń negiz quraýshy vektorlarynyń birine aınalýyn bildiredi. Qurmetti qazaqstandyqtar! О́nerkásiptik qaýipsizdik máseleleri ónerkásibi damyǵan barlyq memlekettiń tynys-tirshiliginde mańyzdy bolyp tabylady. О́nerkásiptik qaýipsizdik tehnıkalyq reglamentterde, ónerkásiptik qaýipsizdikti qam­tamasyz etý qaǵıdalarynda, ártúrli nusqaýlyqtarda jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerde belgilengen ónerkásiptik qaýipsizdik talaptaryn saqtaýǵa baǵyttalǵan. Osy qujattardyń barlyǵy iske asyrylýǵa tıis. Tutas alǵanda, qoǵam men jeke tulǵanyń ómirlik mańyzdy múddelerin qaýipti óndiristik obektilerdegi yqtımal apatty jaǵdaılardan qorǵaýdyń jáne osyndaı apattardyń saldaryn barynsha azaıtýdyń belgili bir dárejesine kepildik berilýge tıis. Osyndaı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin barlyq qaýipti óndiristik obektilerde tehnıkalyq quryl­ǵylardy qaýipsiz paıdalanýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan is-sharalar kesheni júzege asyrylýǵa tıis. Qaýipti óndiristik obektilerdi paıdalanatyn barlyq uıymdar óz qyzmetkerleriniń, obektilerdiń jáne qorshaǵan ortanyń qaýip­sizdigi úshin qamqorlyq jasaýǵa tıis. Barlyq kásiporyndar óz ju­mysyn qorshaǵan ortaǵa zııany barynsha az bolatyndaı etip uıymdastyrýǵa tıis. 2004 jyly elimizde «Teh­nı­kalyq retteý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyl­danǵan bolatyn. Zańda ónim men prosesterdiń qaýipsizdigi týraly jáne óńirlik standarttar men sertıfıkattaý týraly erejeler anyq jazylǵan. Meniń maqsatym – osy nor­malardyń ashyq jáne durys júzege asýyna qol jetkizý. О́nim men prosesterdiń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý maqsatynda kásiporyndardyń qyzmetin júıeli túrde qoǵamdyq baqylaýdy qamtamasyz etý qajet. Tehnıkalyq reglament talap­tarynyń oryndalýy tek qaǵaz júzinde ǵana mindetti bolyp qalmaýyna qol jetkizýimiz qajet. Qurylys jumystaryn júr­gizýde, ónerkásiptik ázirlemelerdi jasaýda bizdiń baı tabıǵatymyz, bizdiń qaıtalanbas landshaftymyz zardap shekpeýine qol jetkizýimiz qajet. Qurmetti saılaýshylar! Men óz baǵdarlamamda sizderge negizgi oıdy – memleket ómirindegi taza ekologııa jáne ónerkásiptik qaýipsizdik qaǵıdattarynyń maǵynasyn jetkizýge tyrystym. Bizdiń ortaq mindetimiz – úshinshi myńjyldyqtaǵy qaýipsiz ekologııalyq damý aıasynda el damýynyń jańa, teńdestirilgen modelin jasaý. Jarııalaý aqysy OSK arqyly respýblıkalyq bıýdjettiń jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń prezıdenttigine kandıdat Á.Q.Qusaıynovtyń saılaý qorynyń esebinen tólendi.