Taıaýda Arqanyń kók monshaǵy – Kókshetaýǵa jol tústi. Bul saparǵa shyǵýǵa qazaqtyń aıbyny hám aıdyny bolǵan Abylaı hannyń oqqaǵarlary qazirgi Eńbekshilder aýdanyndaǵy Sáýle aýylyn mekendegen degen joramal sebep boldy.
Hannyń oqqaǵarlary, negizinen, Uly júzdiń shanyshqyly rýynan jasaqtalǵany qazaq tarıhynan málim. Mine, osy shanyshqyly oqqaǵarlardyń ómir silemi bizdi jetelep Sáýle aýylyna alyp keldi. Ǵalymdar men óner adamdarynan turatyn topty shanyshqyly Berdiqoja batyrdy ondaǵan jyldan beri indete zerttep júrgen ǵalym Baqtybaı Qasymbekov bastap bardy. Bizdi Murat qajy atyndaǵy meshit aldynda aýyl adamdary qarsy aldy. Áýeli Allanyń úıine kirip, ata-baba arýaǵyna baǵyshtap quran oqyldy. Odan keıin meshit aýlasyna birqatar jasyl jelek otyrǵyzyldy.
Sáýle júzge jýyq úıden quralǵan shaǵyn ǵana aýyl eken. Memlekettik qoryqtyń ortasyna ornalasqan. Aınalasyn qorshaǵan kók orman tym ásem, yǵy-jyǵy qaladan kelgen adamnyń tynysyn birden ashady. Sodan bolar, munda atbasyn bir tiregen adam, qaıta aınalyp soqqysy kelip turady. Taǵy bir tańǵaldyrǵany, kishkentaı ǵana aýylda 11 jyldyq mektep bar. Sebebin bilmek bolyp edik, osy jaqtyń týmasy, belgili ǵalym Serik Negımov bizge kishkentaı kóringen aýyldan shyqqan ataqty azamattar týraly uzaq áńgimeledi. Olardyń Qazaq eliniń órleýine qosqan úlken úlesin qadap-qadap aıtty.
Murat qajy Ydyrysuly aýyldyń arǵy-bergi tarıhynan maǵlumat keltirip, jer men eldiń ıesi men kıesi jóninde baıandady. Aýyl irgesindegi Ershik tasyna alyp baryp, bóget-kópirdiń salyný tarıhy jóninde aıtyp berdi. Sóıtip, Ershik Toqbaevtyń ómir joly týraly derekti oqıǵalardyń tizginin qaqty. Odan keıin Muhamet-Salyq áýlıeniń molasyna zııarat ettik. Ol sondaǵy Qurttykóldiń shyǵysynan ótetin, Abylaı han soltústikten ońtústikke tóteleı tartatyn qara joldyń boıynda eken. Kıeli joldyń súrleýi áli de seziledi. Salyq moldanyń áýlıe atanýyna da sebep bar. Bala kúninen jetim qalyp, es biler shaǵynda arýaq qonǵan Salyq din ıslamdy eldiń jady men júregine sińirip, Alla paryzyn adamdarǵa tereń uǵyndyrýǵa kóp qyzmet etken. Musylmandyǵynda min bolmaǵan Salyq molda baqıǵa barǵan soń, ony aımaq aýyldary áýlıe tutqan.
Aýyl turǵyndarynyń arasynda Qabıden Omarov aqsaqal da boldy. Sáýle mektebine kóptegen jyldar basshylyq etken ol aýdannyń qurmetti azamattarynyń qatarynda eken. Áńgimeni Abylaı hannyń segiz bıiniń biri – Baıdaly bıden bastap taratqan aqsaqal aýyldyń shejire-tarıhynan syr shertti. Sóıtip, Sáýle mektebiniń qurylýy men oqý ordasynan bilim alyp, úlken ómirge qanat qaqqan tulǵaly shákirtteri jóninde de aıtty. О́z kezeginde ǵalymdar Qazaq handyǵynyń tarıhy týraly aýyl adamdaryna málimet berip, shanyshqyly Berdiqoja batyrdyń elge sińirgen esepsiz eńbegi jaıly áńgime órbitti. Batyr ǵumyrnamasynyń zerttelý joldaryn táptishtep, aldaǵy atqarylatyn jumystarymen tanystyrdy. Al respýblıkanyń eńbek sińirgen ártisi, ataqty ánshi Serik Ospanov áýelete án shyrqap, aýyl adamdarynyń ystyq yqylasyna bólendi.
Jazǵanymyz shaǵyn bolǵanymen, atalǵan aýyldyń Qurttykóli týraly aıtpaı ketý aıyp dep bildik. Sebebi, ol «qurtty» emes «qutty kól» eken. Bir kezderi bul kóldiń jaǵasynda jyl saıyn 400 bala demalatyn lager bolypty. Kóldiń batysy ný qaraǵaımen kómkerilgen. Sýy men balshyǵy óte shıpaly. Kól ornalasqan jerdiń 30 paıyzǵa jýyǵy adam densaýlyǵyna óte paıdaly, qazirgi kezde óte qat sanalatyn kremnıı kórinedi. Adam denesindegi kremnııdiń azaıýy shashtyń aǵarýyna, seldirep túsýine jáne tyrnaqtyń juqaryp, túsiniń ózgerýine, sondaı-aq, súıektiń mort synǵysh bolýyna ákelip soǵady. Muny, sala mamandary áldeqashan dáleldegen.
Qasıetti kól týraly jazýymyzdyń sebebi, Úkimette otyrǵan úlken qyzmetkerler Qurttykólge nazaryn aýdarar dep úmittendik. Olaı bolǵan jaǵdaıda, myjyraıyp erte qartaıǵysy kelmeıtin azamattar jyl qurǵatpaı, jaz saıyn Sáýle aýylyna tartary kádik.
Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».
Aqmola oblysy, Eńbekshilder aýdany.
