Kýrsanttan leıtenantqa deıin

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ulany Áskerı ınstıtýtynan qanat qaqqan 2537 ofıser búginde ártúrli áskerı býyndarda jemisti eńbek etip júr. Táýelsizdigimizdiń eleń-alań shaǵynda teriskeıde irge tepken bilim ordasynyń basshysy, polkovnık, áskerı ǵylymdar doktory Jumabek AHMETOV antqa adal, kásibı biliktiligi joǵary, el namysyn bıik ustaıtyn otanshyl mamandar daıarlaý tájirıbelerimen oı bólisedi. – Jumabek Hatıollauly, 1997 jyldyń 20 jeltoqsany bárimizdiń esimizde. Elbasy – Qazaqstan Respýb­lıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazarbaev sol kezdegi joǵary áskerı ýchılıshege Jaýyngerlik týdy tapsyryp turyp: «Men soltústik klımattyq jaǵ­daıynda tárbıelenip, bilim alǵan kýrsanttar áskerı jaǵynan shyń­­dalyp, bolashaqta Qazaqstan Respýblıkasynyń ofıserlik qura­mynyń negizin quraıtynyna senemin», degen edi. Eldi, jerdi erlikpen, bilgir­lik­pen qorǵaý jolyndaǵy jaýyn­ger­lik amanat qalaı oryndalyp keledi? –Táýelsizdik – altyn tuǵyrymyz, Ulttyq ulan – aıbynymyz. Bizge Qazaqstannyń Qarýly Kúshterine, basqa da kúshtik qurylymdarǵa bilimdi, bilikti áskerı mamandar daıarlaýmen qosa, týǵan jerdiń tynyshtyǵyn kúzetý, egemendigin qorǵaý sekildi mártebeli mindetter júk­telgen. Osy oraıda, sardarlar men sarbazdarǵa laıyq tabandylyq, qy­ra­ǵylyq kórsetý – basty paryzymyz, asyl boryshymyz. Qazaqstan óziniń qýatty armııasyn jasaqtap, qor­ǵanys qabileti men Áskerı doktrınasyn jetildirýge barynsha kóńil bólip keledi. Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdaryna aınaldyrýdy ditteıtin «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túpki túıini – memlekettiligimizdi nyǵaıtý, ozyq otyzdyqqa ený, táýelsizdikke qol jetkizgennen góri, ony ustap turýdyń áldeqaıda qıyn ekenin óskeleń urpaq sanasyna sińirý. Elbasynyń HHI ǵasyrdyń Qarýly Kúshteri óz Otanynyń naǵyz patrıoty bolýymen qatar, moraldyq-psıhologııalyq daıyndyǵy berik, áskerı qyzmetke biliktiligi joǵary bolyp qalyptasý kerek degen talaptaryn basshylyqqa ala otyryp, osy zamanǵa saı áskerı qyzmetshiler ázirleýdiń barlyq múmkindikterin qarastyryp kelemiz. – Jaýyngerlik tý degennen shyǵady, ony babalarymyz erlik pen eldikke úndeýdiń, namysqa shaqyrýdyń, jigerdi qaıraýdyń belgisi, úlgisi retinde baǵalaǵan ǵoı. – Jaýyna arystandaı aqyryp, jolbarystaı atylǵan batyr atalarymyz qoldaryna tý ustap, atoılap shapqan. Sodan rýhtanǵan. Qyrǵıdaı tıip, qynadaı qyrǵan. Týdy Táńirindeı kórgen, erekshe aıalaǵan. О́ıtkeni, tý jelbirep tursa, eldiktiń joıylmaǵany, tutastyqtyń saqtalǵany. Jaýyngerlik týdy Elbasy qolynan qabyldap alǵannan beri ol eń tórimizde ilýli tur. Qasterli jerde saqtap, kózdiń qarashyǵyndaı kúzetý – ár kýrsant úshin syn, maqtanysh. Kýrsanttar Jaýyngerlik týǵa qarap ant beredi. Boılaryn maqtanysh sezim bıleıdi, ózderine júktelgen tereń jaýapkershilikti sezinedi. Atamekenniń, Otannyń qadirin túsinedi. Qudirettiligi de osynda. Jastardy qazaqstandyq patrıotızm rýhynda tárbıeleýdiń joldary san alýa­n. Onyń tamasha bir úlgisi – Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámiz­derine qurmet yqylasyn ornyqtyrý. Menińshe, ár qazaqstandyq Memlekettik rámizderdiń sıpattamasyn bilýi shart. О́ıtkeni, Tý, Eltańba men Ánuran – ulttyq sezimniń, ar-namystyń, asqaq murattyń kıeli belgisi, boıtumary. Memlekettik ánurannyń oryndalýy, Kók baıraqtyń kóterilýi elge, jerge, Otanǵa degen ózgeshe súıispenshilik pen saǵynyshty oıatady, patrıottyq sezimdi nyǵaıtady. Instıtýtta Memlekettik rámizder merekesi júıeli túrde atap ótiletini sondyqtan. Uzyndyǵy – 10 metr, eni 5 metrdi quraıtyn Memlekettik Tý, Eltańba saptyq alańǵa saltanatty jaǵdaıda shyǵarylady. Jeke quramdardyń sap túzep, orkestrdiń súıemeldeýimen Ánuran oryndalady. Memlekettik Týdy kóterý quqyna tártibi úlgili, oqýda ozat kýrsanttar ıe bolady. Olardyń qatarynda Erkebulan Ersaıynov, Vıacheslav Manýılov, Azamat Ábdillaev, sambodan Ulttyq ulan jeńimpazy Qalıjan Makaramov, taǵy basqalary bolyp, rásimdi asqan shabytpen oryndady. Otan tarıhy men tárbıe júıesinde eldik nyshandardyń mán-mańyzy keńinen túsindiriledi. Bir sózben aıtqanda, áskerı-patrıottyq tárbıe isinde Memlekettik rámizderdiń, Jaýyngerlik týdyń alatyn orny aıryqsha. Ujymda álemdik arenada Memlekettik Týdy jelbiretip, Ánurandy shyrqatqan saıypqyran sańlaqtarymyzdy maqtan etemiz. Kıkbokstan álem chempıony, eli­miz­diń eńbek sińirgen sport sheberi Mı­ras Birimjanov, djıý-djıtsýdan álem jeńim­pazy Aıbek Qyryqbaı Qazaqstannyń aıbynyn asyryp, abyroıy­n kóterdi. – Durys aıttyńyz, Otanǵa adal, qaltqysyz qyzmet etkennen artyq mártebe joq búginde. Bul baǵytta taǵy qandaı jumystar atqarylýda? – Qazaqstandyq patrıotızmniń úlgili úrdisteri kýrsanttardy oqýǵa qabyldaý, adaldyqqa ant berý rásimderimen, túrli taktıkalyq oqý-jattyǵýlarymen, ulttyq, tarıhı qundylyqtardy bilý, zerdeleý­ge qatysty ótkiziletin is-sharalarmen tyǵyz baılanystyrylyp, soǵys, eńbek ardagerleri, kýrsanttardyń ata-analary, jastar, qoǵamdyq uıym ókilderi qatystyrylady. Instıtýtta ofıserler klýby, ardagerler keńesi, jastardyń bastamashyl ortalyǵy jumys isteıdi. Olardyń tikeleı atsalysýymen Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Qazaqstan Assambleıasy men Ata Zańymyzdyń 20 jyldyq merekeleri keńinen atalyp ótilýde. Taqyryp aýqymy jan-jaqty saralanǵan. Dástúrli «Qazaqstan – meniń Otanym!» baıqaýynda halyq birligi, toleranttylyq, dostyq keńinen dáripteledi. Qazaqtyń jeri – keń-baıtaq. Bul murany ata-babalarymyz keıingi urpaqqa amanat etken. Olaı bolsa, bilektiń kúshimen, naızanyń ushymen ata qonysyn jaýdan qorǵap qalǵan tulǵalarymyzdyń tarıhı erlikteri men joryqtary eleýsiz qalmaýy kerek. Sondaı batyrlardyń biri Qojabergen jyraý babamyzdyń bas sardar, «Jeti jarǵyny» qurastyrý­shylardyń biri bolǵany kýrsanttar arasynda keńinen túsindirilip, arnaıy ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyryldy. Astanadan ǵalymdar shaqyrtyldy. Keleshekte babamyzdyń atyn ınstıtýtqa bersek degen oıymyz bar. Qazaq memlekettiliginiń ornaýyna ólsheýsiz úles qosqan handarymyz ben batyrlarymyzdyń qaı-qaısysy bolsyn dáripteýge ábden laıyq. Sharalar sheńberinde kópshilik qýana jınalatyn tamasha dástúrlerdiń biri – áskerı istiń qyr-syryn jetik meńgergen túlekterdi eńbek jolyna shyǵaryp salý, aq jol tileý. Bul, bir jaǵynan, el qorǵaý – erdiń mindetin aıshyqtaıtyn basty merekelik rásim. Astana qalasyndaǵy «Atameken» memorıaldyq kesheni janynda jelbiregen Kók baıraqtyń astynda Qarýly Kúshterimizdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysynyń tikeleı qatysýymen táýelsiz elimizdiń áskerı joǵary oqý oryndaryn úzdik bitirgen kýrsanttarǵa ofıserlik áskerı shenniń tapsyrylýy saltanatyna bizdiń túlekter de úzbeı shaqyrylyp júr. Elbasy qolynan 18 túlegimizdiń «leıtenant» pogondaryn alýy, quttyqtaý estýi – úlken mártebe, zor senim. Respýblıkalyq, aýmaqtyq deńgeıde uıymdastyrylatyn ǵylymı-teorııa­lyq, praktıkalyq konferensııalarda, semınarlarda qazaqstandyq patrıotızmniń tájirıbesi men proble­malary, áskerı bilim berýdiń mańyzdy máseleleri, kýrsanttardy jaýyngerlik-qyzmettik is-áreketterge beıimdeý, jarǵy talaptary, ýaqyt talabyna saı oqytý máseleleri júıeli áńgimelenedi. Tárbıe, áleýmettik-quqyq jumystaryn jandandyrý baǵytynda ıdeologııalyq, patrıottyq, aqparattyq-nasıhattyq, buqaralyq-mádenı sharalar pármendi túrde qoldanylady. Onyń túpki máni rotalarda, batalondarda oń psı­hologııalyq-moraldyq ahýal ornatýdy, ózara joldastyq, yntymaqshyldyq, qıyndyqqa tózý, olardy jeńe bilý qasıetterin qalyptastyrýdy ditteıdi. – Qazaqtyń dańqty batyr perzenti Baýyrjan Momyshuly «Erlik – eldiń qasıeti, júrektilik – jigittiń qasıeti», dep beker aıtpasa kerek. Qazaqstannyń ishki tynyshtyǵyn saqtap, adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde batyl­dyq pen qyra­ǵylyqtyń asqan úlgisin tanyt­qan Erbol syndy erler ınstıtýt qabyrǵasynda az bolmas, sirá? – Túsine bilgen janǵa Baýkeńniń: «Patrıotızm – óz eline, Otanyna degen súıispenshilik», degen qanatty sózinde zor maǵyna jatyr. Kórneki jerge iri áriptermen jazyp qoısa da, esh artyqtyq etpeıdi. Eldiń uly bolý – qıyn-qystaý kezde qaısarlyq tanytý, úrkip-qoryqpaý, batyl sheshim qabyldaý degen sóz. Eshkim er bolyp týmaıdy. Erdiń atyn erligi, adamgershiligi shyǵarady. Erliktiń álippesin úıretetin de, osy qalypqa salatyn da – minez, tektilik. Munyń bári júre kele qalyptasatyn qasıetter. Tárbıe uıasy – otbasy, balabaqsha, mektep. Osyndaı ortada shynyǵyp, shymyrlanyp ósken ınstıtýttyń mańdaıaldy kýrsanty Erbol Otarbaevtyń beıbit ómirdegi janqııarlyq erligi keıingi jastarǵa úlgi-ónege. Ol Aqtaý qalasyndaǵy áskerı bólimde qaraýyl kúzetinde turǵanda sottalǵandardyń toptasyp qashýyn bógegen, jol bermegen. Qatardaǵy sarbaz jarǵyǵa saı áreket jasap, 3 sottalýshyny jer jastandyrǵan. О́zi aýyr jaralansa da, atys alańyn tastamaǵan. Osy jankeshti erligi úshin III dárejeli «Aıbyn» ordenimen marapattalǵan. Aǵa serjant Vıtalıı Elısov pen kýrsant Sobır Bazarbaev qyzyl jalynǵa oranǵan úılerden tútinge tunshyqqan adamdardy alyp shyqqan. Polkovnık Evgenıı Logın, efreıtor Nurasyl Múbárakov joldastaryn ajal tyrnaǵynan arashalap qalǵan. Halyqaralyq dodalarda talaı olja salyp, eldigimizdi dáriptep júrgen dańqty sportshylarymyzdyń beıbit kúndegi bıik belesterin, ulttyq namysty tý etip jelbiretken eren jetistikterin de nege erlikke baǵalamasqa!? Abaı Tinalın, Erlan Báıimbetov kıkboksıngten, Denıs Kolesnıkov gir kóterýden, Maqsat Núsipov qazaq kúresinen, Azamat Nurpeıisov bokstan álem, Eýropa, Azııa jeńimpazdary, júldegerleri atandy. Pavel Rıabının shańǵy jarysynan Olımpııa oıyndaryna qatysýshy, Azııa oıyndarynyń chempıony. Aıta berse, mundaı mysaldar kóp. – Eńseli oqý ordasynyń mártebesi birneshe márte ózgergen eken. Ol qandaı qajettilikten týdy? – 1997 jyldyń 18 naýryzy ıns­tıtýttyń týǵan kúni bolyp esepteledi. Osy kúni IIM Ishki áskeriniń Joǵary áskerı ýchılıshesin qurý týraly tarıhı sheshim alyndy. Alǵashqy túlekter el Táýelsizdiginiń 10 jyldyǵy qarsańynda sardarlar qataryn tolyqtyrdy. Ishki ásker quramyna bilikti ofıserler daıarlaıtyn birden-bir irgeli bilim oshaǵy ekeni aıqyndalǵannan keıin Joǵary áskerı ýchılıshege ınstıtýt mártebesi berildi. Byltyrdan beri Ulttyq ulannyń qaramaǵyndamyz. Áskerı kadrlar tárbıeleýde halyqaralyq tájirıbemiz de molaıyp keledi. Reseıdiń IIM Ishki áskeriniń Perm, Novosıbırsk, Sankt-Peterbýrg Áskerı ınstıtýttarymen, Ýkraına, Belarýs IIM Ishki áskeriniń akademııalarymen tyǵyz baılanys ornatylǵan. «Qazaqstan-2050» Strategııasyn júzege asyrý – áskerı bilim berýdiń basymdyqtary» taqyryby boıynsha uıymdastyrylǵan halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa Reseı, Ýkraına, Belarýs, Qazaqstan ǵalymdarynyń, IIM Ishki áskeri ókilderiniń basyn qosty. 2009 jyldan beri TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń ishki ister organdary jáne ishki áskeri úshin kadrlar ázirleý týraly ýaǵdalastyqqa sáıkes Qyrǵyzstan men Tájikstan azamattaryn qabyldaýdy júzege asyryp kelemiz. 2013 jyly 19 alǵashqy halyqaralyq túlek dıplom alyp, ofıser atandy. – Polkovnık myrza, erekshe oqý ordasyna úmitkerlerdi qabyldaý sharttary qatal shyǵar? Qandaı mamandyqtarǵa baýlısyzdar? – Áskerı maman bolýdy arman etken talapkerler qatań talap súzgisinen ótedi. Densaýlyǵyna, kúsh-qýatyna erekshe mán beriledi. Dene shynyqtyrý daıyndyǵynan normatıvter, áskerı-kásiptik baǵyttaǵy psıhologııalyq test, birneshe pánnen keshendi synaq tapsyrady. Oqý merzimi – 4 jyl. Osy kezeń ishinde tegin tamaqpen, aqshalaı qarajatpen, kıim-keshek jabdyǵymen, qajetti oqý ádebıetterimen tolyq qamtamasyz etiledi. Oqytý baǵdarlamasynda kýrsant­tardyń EEM operatorlary jáne «VS» sanatty júrgizýshi mamandyqtaryn meńgerýi qarastyrylǵan. Kýrsanttardy oqytý 7 kafedrada júrgiziledi. Sapaly bilim berýdiń memlekettik standarttary engizilip, ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlardyń quramy kúsheıtildi. Uıym­­dastyrýshylyq-shtattyq, oqý-ádis­temelik, materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń damýy ilgeri basýymyzǵa, dárishanalar men kabınetterdi talapqa saı jabdyqtaýymyzǵa múmkindik berdi. Professorlyq-oqytýshylar shetel­derde is-tájirıbe almasady. Instıtýt janyndaǵy biliktilikti arttyrý fakýltetinde 1500-ge jýyq maman bilimderin jetildirdi. Instıtýt Ulttyq ulanǵa komandalyq, tárbıe jáne áleýmettik-quqyqtyq, tyldyq, avtomobıldik, ınjenerlik-tehnıkalyq, raketa-artıllerııalyq qamtamasyz etýge taktıkalyq basshylyq etý mamandyqtary boıynsha ofıserler daıarlap, «leıtenant» áskerı ataǵyn jáne mamandyǵyna sáıkes biliktiligin qosa beredi. Ulan qatary negizinen bizdiń túlekterimizdiń esebinen tolyǵyp otyrady. 18 jyl bederinde 2,5 myńnan astam kýrsant joǵary bilim alyp, áskerı qyzmetshilerdiń qataryna qosyldy. Olardyń 215-i oqýdy erekshe dıplommen, 32-i «Áskerı oqý ornyn úzdik bitirgeni úshin» belgisimen aıaqtady. Qazir Ulttyq ulan batalondary quramyndaǵy ofıserlerdiń 90 paıyzy – bizdiń túlekterimiz. Olar, sonymen qatar, Qorǵanys mınıstrliginde, Tótenshe jaǵdaılar komıtetinde, UQK Shekara qyzmetinde abyroımen qyzmet etýde. «Er jigitke jarasar qolyna alǵan naızasy» demeı me halqymyz?! Kýrsanttan leıtenantqa deıingi aralyqtaǵy tórt jyldyq belesti bolashaq ofıserlerdi shyńdap, áskerı istiń qyr-syryna úıretetin úlken tárbıe ortalyǵyna, ómirlik mańyzdy qadamǵa teńesek, asyra aıtqandyq emes. Táýelsizdikke qyzmet etý olar úshin qashanda basty qaǵıda bolyp qala bereri anyq. Áńgimelesken О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan».