Jarııa etý isi jaqsylyqqa bastaıdy

* Memlekettik másele Kóleńkeli ekonomıkamen kúres – ol ekonomıkany damytý úshin qosymsha «qorek» izdestirý ǵana emes, sonymen birge ony saýyqtyrý mindetterin sheshýdegi memleket qabyldaıtyn bútindeı bir sharalar kesheni. Ekonomıkaǵa «kóleńkeden» tek qana zańdy qatańdatý jáne sanksııalar arqyly qarjy tartýǵa talpynys jasaý syńarjaq qadam bolatyndyqtan, memleket yntalandyrýshy tásilder qoldanady. Raqymshylyq jasaý men jarııa etý osyndaı sharalardyń biri bolyp tabylady. Eger raqymshylyq jasaý uǵymy belgili bir zań buzýshylyqtar úshin jaýapkershilikten bosatýdy bildirse, jarııa etý qylmyssyzdandyrý maqsatynda zańdyq kúshine engizýdi jáne resmı tanýdy bildiredi. Táýelsizdiktiń qysqa merzimi ishinde Qazaqstan Respýblıkasy ishki kapıtaldy ekonomıkaǵa tartýda baı tájirıbege ıe boldy. Jarııa etýdiń negizgi mindeti árkezde de ekonomıkaǵa kóleńkeli kapıtaldy tartý jáne múlikti zańdastyrý bolyp keldi jáne solaı bolyp qala beredi. Osylaısha, naryq ekonomıkasyna kóshýge baılanys­ty ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda Qazaqstanda olarǵa degen quqyqtar tirkelmegen múliktiń úlken kólemi jınaqtaldy. Osyǵan baılanysty múlikti jarııa etýdi júzege asyrý qajettigi týyndady. Osylaısha, keńsharlar men ujymsharlardyń ydyraýynan keıin jerge ıe bolǵan sharýalarda ol kezderi ózderine paı retinde tıgen tehnıkany, jer telimin zańdastyryp alýǵa aqsha da, zańdy daıyndyq ta bolǵan joq. 2006-2007 jyldary júrgizilgen jarııa etý halyqtyń qalyń toptaryna baǵdarlandy. Al, 2014 jyldyń qyrkúıeginde bastalǵan jarııa etý memleket alǵa qoıǵan birneshe maqsattardy kózdeıdi. Osylaısha, el aýmaǵynda ornalasqan múlikke ıe bolý quqyǵyn zańdastyrý birinshi mindet bolyp tabylady. Bul mindet qolaıly áleýmettik ahýalǵa jaǵdaı jasap, tirkelgen múlik bankterde jáne basqa jaǵdaılarda kepilge qoıýǵa múmkindik beretindikten halyqqa aıtarlyqtaı kómek kórsetedi. Ekinshi mindet zańdy aınalymnan shyǵarylǵan aqshalaı qarjyny ekonomıkaǵa tartý bolyp tabylady. Úshinshi – jappaı deklarasııalaýǵa daıyndaý jáne shetelderde múlki bar salyq tóleýshilerdi esepke alý. Búginde júrip jatqan jarııa etýdiń basty maqsaty – ol olarǵa ekonomıkany ártaraptandyrýǵa ınvestor bolý jáne qatysý múmkindigin bere otyryp, halyqtyń jasyryn aktıvterin ekonomıkalyq aınalymǵa tartý. Jarııa etýdiń úshinshi tolqynyn júrgizý barysynda burynǵy dál osyndaı aksııalardyń tájirıbeleri, sol sııaqty, ózge elderde jarııa etýdi júrgizýdiń ozyq mysaldary eskeriletin bolady. Álemdik tájirıbege, máselen, ıtalııalyq tájirıbege sáıkes, jarııa etilgennen keıingi aqshanyń bir bóligi resmı túrde shetelge ketedi. Italııadaǵy jarııa etýdiń ereksheligi sol, bul ulttyń shetelderde óte úlken dıasporalary bar, sonymen birge, kóptegen ıtalııalyqtar qos azamattyq alǵan. Is júzinde bul Italııaǵa óz dıasporasy arqyly ózge elderden qosymsha ınvestısııalar tartýǵa jaǵdaı týǵyzdy. Qazirgi kezde kúshinde turǵan zańnamalar arqyly memleket ınvestısııalaýdyń tómendegideı quraldaryn usynyp otyr. Máselen, jarııa etý sýbektileriniń ulttyq holdıngterdiń, kompanııalardyń, bankterdiń, damý ınstıtýttarynyń oblıgasııalaryn, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ-tyń aktıvterin, «Halyqtyq IRO» aksııalaryn satyp alýlaryna bolady. Búgingi kúni 140 mlrd.teńgeniń syrtynda múlik jarııa etildi, onyń ishinde 29 mlrd.teńge aqshalaı qarjylar bolyp tabylady. Qazirgi sátte Qarjy mınıstrligi Ulttyq bankpen jáne ekinshi deńgeıli banktermen birlesip, jarııa etý sýbektileri úshin ınvestısııalyq mejeni keńeıtý, sondaı-aq, aksııanyń tartymdylyǵyn yntalandyrý jáne arttyrýdyń qosymsha sharalaryn qabyldaý máselelerin talqylaýda. Onyń syrtynda, Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha jarııa etý sýbektilerin quqyq qorǵaý organdary tarapynan zańsyz qýdalaýǵa qatań baqylaý ornatý máselesi de qarastyrylýda. Shetelderde ornalasqan múlikti jarııa etý jarııa etý is-sharasynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Kóptegen qazaqstandyqtardyń alys shetelderde de, sol sııaqty, jaqyn shetelderde de jyljymaıtyn múlikteriniń bar ekeni esh qupııa emes. Degenmen, jappaı deklarasııalaýdy engizý qarsańynda biz úshin shetelderdegi bizdiń azamattarymyzdyń múlikterine qatań esep júrgizý asa qajet. Jappaı deklarasııalaýda ondaı múlikterdi mindetti túrde deklarasııalaý sharasy qarastyrylatyn bolady. Ol jaǵdaıda jarııa etilgen múlikter boıynsha onyń qaıdan shyqqandyǵy týraly barlyq máseleler is júzinde kún tártibinen alynyp tastalady. Mundaı múlikke ıe adamdarǵa quqyq qorǵaý organdarynyń da, memlekettik kiris organdarynyń da sýbektilerge qatysty eshqandaı saýaldary týyndamaıdy. Al basqa múlikke qatysty tabystardy alý kózi týraly saýaldar ashyq kúıinde qala bermek. Osyǵan baılanysty men barlyq qazaqstandyqtarǵa atalmysh aksııanyń múmkindikterin paıdalanyp qalý jáne budan arǵy jerde Otanymyzdyń ıgiligi úshin zańdy túrde jumys istep, ómir súrýge keńes beremin. Baqyt SULTANOV, Qarjy mınıstri.