Qaterge qarsy kúres

nátıjesinde qaýipsizdik bel ala bastady Elimiz týberkýlezben kúreste neshinshi orynda tur? Týberkýlezsiz Qazaqstandy elestetý múmkin be? Mamandar bul qaýipti dertte tıimdi ádisterdi qoldanyp júr me? DDU mamandarynyń otandyq týberkýlezben kúres salasyna bergen baǵasy qandaı? Mine, osyndaı ózekti suraqtarǵa Almatyda Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardyń ulttyq saraptamalyq ortalyǵynda Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi men Týberkýlez problemalary ulttyq ortalyǵynyń uıymdastyrýymen ótkizilgen konferensııada jaýap izdeýge talpynys jasaldy. Qazaqstan eýropalyq aımaq­taǵy kóp dárige tózimdi týber­kýlezdiń deńgeıi joǵary 18 eldiń qataryna kiredi. Bul jerde birinshi kezekte, elimizdiń barlyq aımaqtarynda týberkýlez dıag­nostıkasynda ınnovasııalyq ádisterdiń qoldanylýyn atap ótýimiz kerek. Sońǵy 10 jyldaǵy osy aýrýǵa qarsy arnaıy baǵyt­talǵan jáne úzdiksiz sharalar eli­mizdegi turǵyndardyń týberkýlezge shaldyǵý kórsetkishin 54,9, al ólim-jitim kórsetkishin 77,4 paıyzǵa tómendetýge múmkindik berdi. 2014 jyly 2013 jylmen salystyrǵanda aýrýǵa shaldyǵý yqtımaldylyǵy 9,5 paıyzǵa azaıy­p, kórsetkishter 73,4-ten 66,4-ke deıin qysqarǵan. О́lim-jitim kórsetkishi 16,1 paıyzǵa jet­ken. Buǵan deıin 100 adamǵa shaq­­qandaǵy kórsetkish 5,6 bolsa, ol 4,7-ge deıin tómendedi. Bir aıta keterligi, elimizde bir aı boıy týberkýlezge qarsy ashyq esik kúni ótkizildi. Turǵyndar kez kelgen ýaqytta mamandardan keńes alyp, densaýlyǵyn tegin teksertýge múmkindik aldy. Sondaı-aq, «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasy sheńberinde de atqarylǵan jumystar boıynsha esep berildi. Resmı derekterge súıensek, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDU) sońǵy málimeti boıynsha jyl saıyn 8 mln. 600 myńdaı adam týberkýlezge shaldyǵady eken. Bul esepke kóp dárige tózimdi jarty mıllıon adamdy qosyp otyr. Jáne 1 mıllıon 300 myń adam jyl saıyn osy derttiń sebebinen kóz jumady. – Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy týberkýlezben kúresti álemdik másele dep tanyp otyr,  –  deıdi Týberkýlez problemalary ulttyq ortalyǵynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tileýhan Ábildaev. – Osyǵan oraı bir aı boıy ashyq esik kúnin ótkizdik. Onda qarapaıym halyqqa týberkýlez máselesin, onyń aldyn alýdyń joldaryn jetkizýdi maqsat ettik. Oǵan halyqaralyq uıymdardyń ókilderi men ózimizdiń áriptesterimiz atsalysty. Munda qandaı sharalar qoljetimdi, búgingi dıagnostıka men emdelý múmkindikterin halyqqa kórsetkimiz keldi. Keshendi sharalar arqyly ólim-jitim kórsetkishin 70 paıyzǵa deıin tómendettik. Bul – memlekttik saıasattyń je­misi. Dárimen qamtý memleket bıýdjetiniń esebinen jumsaldy. Búginde ortalyqta sońǵy dıag­nostkalyq jańalyqtardyń bári is júzinde qoldanysta bar. Tek Almaty qalasynda ǵana emes, barlyq oblystarda da qoljetimdi. Halyqaralyq uıymdarmen de tyǵyz baılanystamyz. Al týberkýlezben kúreste BAQ-tyń róli men kómegi ólsheýsiz ekenine daý joq. Olar taratqan árbir aqparat qundy. Sondyqtan, BAQ qyzmetkerlerin birlesip jumys isteýge shaqyramyz. Memleket basshysy men Úki­mettiń qoldaýynyń arqasynda týberkýlezben kúres sharalaryna bólinetin bıýdjet qarjysy jyl sanap arta túsýde. 2014 jyly bul salaǵa 36244,5 mln. teńge, al 2013 jyly 35472,2 mln. teńge bólingen. Sońǵy úsh jyldaǵy qyzmet bıýdjetiniń ósimi 12 paıyzǵa artty. Osy oraıda Ortalyq Azııadaǵy USAID kompanııasy dırektorynyń orynbasary Devıd Braýn týberkýlezben kúreste Qazaqstan bıliginiń belsendiligin aıtty. «Qazaqstan jer kólemi óte úlken el bolsa da týberkýlezge qarsy kúreste barlyq aımaqtardy qamtı alyp otyr. Jalpy, bul dertke kóp bolyp, birlese qarsy turýymyz qajet. Sondyqtan, biz aldaǵy ýaqytta da áriptestik qarym-qatynas ornatýǵa nıettimiz», – dedi Devıd Braýn. «Qazaqstanǵa – týberkýlezsiz bolashaq!» Bul – bıylǵy jyldyń basty ustanymy. Damyǵan elderdegideı Qazaqstanda da týber­kýlezge shaldyǵý deńgeıin tómendetý negizgi maqsatqa aınalyp otyr. Elimizde búgingi tańda sóz bolyp otyrǵan aýrýǵa qarsy kúres barysynda atqaryp jatqan sharalarǵa DDU mamandary da oń baǵasyn berdi. Eske sala keteıik, aqpannyń 17-19-y kúnderi Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń bastamasymen Qazaqstandaǵy týberkýlezdi epıdemıologııalyq baqylaýda ustaý baǵasy boıyn­sha DDU-nyń sarapshylary arnaıy taldaý jumystaryn júrgizgen. Olar otandyq týberkýlez salasyndaǵy aqparattyq júıe men ózge de esepterdi senimdi dep baǵalady. Jáne týberkýlez boıynsha aqparattar men statıstıkalyq kórsetkishterdiń rastyǵyna kóz jetkizdi. I, II, III toptaǵy preparattarmen naýqastardy úzdiksiz qamtamasyz etý bul dertti jeńýdiń birden-bir jolyna aınalyp otyr. Sarapshylar muny da nazardan tys qaldyrmady. Sol joly DDU-nyń ókili Fılıpp Glazıý Qazaqstanda týberkýlezge qarsy kúrestiń belsendi túrde júrgizilip jatqanyn atap ótip: «Qazaqstan memlekettik deńgeıde týberkýlezben kúreske erekshe nazar aýdaryp otyr. Dıagnostıka men emdeýdiń ınnovasııalyq jedeldetilgen ádisteri halyqaralyq stan­dart­qa saı. Eń bastysy, bul res­pýb­lıkanyń árbir azamatyna qol­jetimdi», – dedi. Sondaı-aq, Almaty qalasynyń bas ftızıatry, Nurlan Muqyshev týberkýlezge shaldyǵý deńgeıiniń jyl sanap azaıyp kele jatqanyn alǵa tartty. – Bıylǵy jyldyń eki aıyn­daǵy qorytyndysy boıynsha týberkýlezge shaldyqqan balalar múldem kezdespedi. Búginde adamdardyń óz densaýlyǵyna qaraýǵa degen jaýapkershiligi de joǵarylady. Biraq eshbir jerde tirkelmegen mıgranttar arasyndaǵy týberkýlez máselesi áli tolyq sheshimin tapqan joq. Mundaı aýrýǵa ushyraǵan mı­grant­tar emdeleıin dese, ne qu­jaty, ne ózge anyqtamalary joq, – dedi bas ftızıatr. Konferensııa barysynda Almaty qalasy densaýlyq saq­taý basqarmasynyń mamandary, Sanıtarlyq-epıdemııalyq saraptama men monıtorıng ǵylymı-zertteý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Álim Mazǵutuly, Salamatty ómir súrý saltyn qalyptastyrý problemalary  ulttyq ortalyǵynyń dırektory Jámıla Erkinqyzy, Ortalyq Azııadaǵy USAID kompanııasy dırektorynyń orynbasary Devıd Braýn jáne de basqa bilikti mamandar baıandamalar jasady. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.