Teńge kún sanap turaqtylyqqa qaraı bet alyp keledi

Bálkı, qarjy-nesıe saıasaty turǵysynan qaraǵanda, bul áli eleýsizdeý kórinis shyǵar. Biraq bir nárse aıqyn: teńge ádepki erkin aıyrbas baǵamyna jiberilgen kúninen keıin odan ári quldyrap, ketip qalǵan joq, ol qaıtadan birtindep joǵary kóterilip keledi. Osy tusta ulttyq valıýta baǵamynyń erkin belgilený tártibine ótýine baılanysty týyndaǵan bastapqy daqpyrt pen dúrligis te saıabyrsı bastady. Eldiń valıýta jáne tutynym rynogynda ekinshi kúni qylań bergen kórinistiń ózi májbúrlilikten jasalǵan bul sharaǵa jurttyń birshama kóndigip, jańa ekonomıkalyq aqıqatqa beıimdelýge kóshkenin bildirdi. Shyny kerek, áıtpese áýelgide teńge baǵamynyń kúrt tómendeý qarqyny tym qatty edi. Ol kelesi kúni-aq Qazaqstan valıýta bırjasynda (KASE) tańerteń júrgen saýdada 198,05 teńgeden 255,26 teńgege bir-aq sekirdi. Al keshke qaraı 1 dollardyń ortasha baǵamy tipti 259,25-ke jetip toqtaǵanda, onyń shekteler shegi budan da áride jatqany týraly talaı tujyrymdar aıtylǵan. Alaıda, bári kerisinshe bolyp shyqty. Teńgeniń dollarǵa qatysty ba­ǵamy endi keri qaraı aınalyp, óziniń erkin júzý úderisin bastar kezindegi shaǵyna aqyryndap jaqyndaı tústi. Sol úrdispen ol taǵy eki kúnnen keıin resmı esepte 218 teńgege deıin tómendedi. Sonyń naqty aıǵaǵy, keshe res­pýblıka aıyrbas beketterinde dollardyń satyp alý quny 218 teńgeden qaıyrylsa, satý quny 220-ǵa turaqtady. Bul eki ortada Shymkentte bul baǵamnyń tipti 210 teńge mańaıynda turǵany týraly da habar keldi. Álbette, biz de buǵan asa qatty maldana berýge bolmaıtynyn, keshe quldyraǵan teńgeniń erteń qaıtadan sol úırenshikti soqpaǵyna túsip ketýi yqtımal ekenin, oǵan endi syrtqy faktorlardyń kóbirek áser etetinin jaqsy túsinemiz. Sonymen birge, tap osylaı teńgeni erkin aıyrbasqa jibermeske bolmaǵanyn da sezine alamyz. Olaı etpegen kúnde, teńgeniń baǵamyn kúshtep ustap tura berýdiń sońy ulttyq qorymyzdy edáýir teńseltip ketýi múmkin ekeni de ras. Osy rette álemdegi kóptegen sarapshylar Qazaqstannyń teńgeni erkin aıyrbas baǵamyna jiberýin jedeldetken eki túrli faktordyń bolǵanyn alǵa tartady. Solardyń birinshisi dúnıejúzindegi munaı baǵasynyń barǵan saıyn tómen túsýi bolsa, ekinshisine bir ekonomıkalyq odaqtaǵy Reseıdiń qarjy rynogynda oryn alyp otyrǵan ahýaly sanalyp otyr. Al shyndyǵyna kelgende, bul sheshim birden qabyldana salǵan joq. Onyń pisip-jetilip kele jatqanyna da talaı jyl bolǵan. Sonda da Úkimet teńgeniń baǵamyn ustap turýǵa kóp ýaqyt boıy kúsh salyp keldi. Degenmen, ótken jylǵy qazan aıynda Reseı memleketi rýbldi tap osylaısha erkin aıyrbas baǵamyna jibergen kezde teńgeni solaı etý jóninde sarapshylar tarapynan usynys bolǵany da ras. Sodan keıingi áńgime bıylǵy mamyrda qaıta kóterildi. Biraq, sol kezde de muny keıinge qaldyra turý jaıynda uıǵarym jasaldy. Sebebi, ol tusta ahýal dál qazirgideı emes edi. Sondyqtan, arada úsh aı ótkennen keıin, shildede Ulttyq bank kenetten dollardyń baǵamyn 188 teńgeden 198 teńgege kótergende de, bylaıǵy kóp jurt asa qatty alańdaǵan joq. О́ıtkeni, bank basshysy aıtqan álemdegi munaı baǵasynyń tómendep bara jatqanyn kópshilik onsyz da kórip-bilip otyrǵan. Áıtkenmen, teńgeni aldaǵy jyldary erkin aıyrbasqa jiberý jónindegi oılar sol joly da aıtylǵan bolatyn. Táýelsiz Qazaqstan óziniń tarıhynda valıýta baǵamyn túsirip, onyń deńgeıin ózi belgilegen jaǵdaıdy eki ret bastan keshti. Onyń birinshisi 2009 jyldyń 4 aqpany kúni júzege assa, ekin­shisi 2014 jylǵy 11 aqpanda oryndaldy. Munyń ekeýinde de, bizdiń Úkimet pen Ulttyq bank teńgeniń AQSh dollaryna qatysty tómendegen baǵamyn ózderi belgilep berdi. Qazirgi jaǵdaı bolsa odan biraz basqasha. Biz kelesi jyldan bastap kóshýdi mejelep otyrǵan erkin aıyrbas baǵamyna qazirden ótip kettik. Endigi jerde teńgeniń baǵamyn naryq belgilep turady. Al naryq degenimiz bir ǵana faktordan nemese saýda júıesinen turmaıdy. Oǵan áser etetin syrtqy yqpaldar óte kóp. Sonyń ishinde bizdiń elimiz úshin munaı men ártúrli metaldar álem rynogyndaǵy baǵalarynyń oryndary bólek. Osy tusta biz úmit artyp otyrǵan osynaý qazba baılyqtarynyń jer-jahan júzindegi satyp alý baǵalary tómendeý tendensııasyn alyp barady. Bul jaǵdaıda naryqtyń jańa mazmunyna qaraı beıimdelmeý memleketti qıyndyqqa alyp barar edi. Muny Elbasy osy oqıǵaǵa baılanysty ótkizgen keńesinde óte jaqsy aıtyp ótti. Negizinen álemdik naryqta jaǵdaıdyń kúrdelene túsýine baılanysty elimiz ekonomıkasyn saqtap qalý jaıy talqylanǵan jıynda Nursultan Nazarbaev keleshekte Qazaqstan ekonomıkasy ósimine keri áser etetin faktorlardy tolyq taldap berdi. Birinshiden, munaı men metall baǵasynyń tómen bolýy aldaǵy 5 jylda ózgermeýi múmkin. Ekinshiden, damýshy elderdiń ınvestısııa men kapıtalǵa qoljetimdiligi edáýir shekteledi. Úshinshiden, elimizdiń negizgi seriktesteri, eń aldymen Reseı men Qytaı tarapynan suranystyń azaıýy saldarynan bizge ónim ótkizý naryǵynyń sheńberi shıratyla túsedi. Bul jaǵdaıda memleketten teńgerimdi bıýdjettik jáne monetarlyq saıa­satty qamtamasyz etý, sondaı-aq ekonomıkalyq ósimdi qoldaý maqsatynda jahandyq syn-qaterlerge qarsy turý turǵysynan tıimdi saqtaný sharalaryn júrgizý talap etiledi. Sondyqtan, bizge munaı barreliniń 30-40 dollar mólsheri deńgeıindegi baǵaǵa beıimdelý qajettigi týyndaıdy. Memleket basshysy endigi jerde damýdyń tap osyndaı jolynan ótken jáne ekonomıkasynyń qurylymy ózimizge jaqyn memleketterdiń tájirıbelerin zertteý qajettigin de aıtty. Onyń mysaly retinde Avstralııa men Kanada aýyzǵa alyndy. Munyń yńǵaıynda qarajattyń jetimsizdigin eskere otyryp, jańa jobalar men túrli bastamalarǵa 2018 jylǵa deıin shekteý qoıylady. «Bul – búgingi naqty jaǵdaıǵa baılanysty týyndaǵan májbúrli shara», – dedi Prezıdent osy oraıda. Elbasy óz sózinde, sondaı-aq, respýblıkalyq bıýdjet tapshylyǵyn 2018 jylǵa 1 paıyzǵa tómendetýdi tapsyra otyryp, tapshylyqty qarjylandyrý tek ishki rezerv esebinen iske asyrylýy tıistigin atap ótti. Osy oraıda kóptegen elder men halyqaralyq uıymdar Qazaqstan ulttyq valıýtasynyń erkin baǵam aınalymyna jiberilýin quptaıtyndaryn bildirdi. Sonyń biri – Halyqaralyq valıýta qorynyń mıssııa jetekshisi Hosseıın Samıı eldiń qarjy-nesıe saıasatyna jańa quraldardy engizýi onyń saıası qańqasyn da nyǵaıta túsetinin, sebebi makroekonomıkalyq dısbalansyn ońdaýǵa yqpal etetinin tilge tıek etti. Onyń pikirinshe, Qazaqstan bıligine «erkin rynoktaǵy opera­sııalarǵa súıengen» qarjy saıasatynyń qajetti toqtaýsyz quraldaryn jasaý arqyly «se­nimdi nyǵaıta túsý úshin atalmysh qadamdy jyldamdatý jolymen» qoldaýdyń mańyzy zor. Álem sarapshylary, sondaı-aq, teńgeniń erkin «júzý» baǵamy Qazaqstandy syrtqy terbelisterden qorǵap, ondaǵy egemen balansty saqtap qalýǵa qyzmet etetinin de málimdep otyr. «Teńgeniń erkin «júzýi» Qazaqstan úshin syrtqy terbelisterdiń «jumsaq jastyǵy» bolyp shyǵady, ol munaı baǵasynyń túsýi men valıýta rynogyndaǵy qubylystar kezinde osy arqyly óziniń egemen balansyn saqtaı alady», – dep atap kórsetti Fitch halyqaralyq reıtıng agenttigi osy rette. Álemde qazirgi tańda qalyp­tasyp otyrǵan ekonomıkalyq jaǵdaı sonymen birge dúnıe júzin sharlaǵan daǵdarystan eshkimniń de tys qala almaıtynyn anyq kórsetip otyr. Sol álemniń bir bólshegi bolyp tabylatyn Qazaqstanǵa da munyń tikeleı qatysy bar. Muny, ásirese, sońǵy jyldary kúrt tómendep ketken ekonomıkalyq ahýal taǵy da dáleldep berdi. Bul jolǵy daǵdarys jáne barlyq baǵytta áser etýde. Ol shıkizatqa bolsyn, daıyn ónimge bolsyn, valıýta men qarjy rynoktaryna bolsyn birdeı sıpatta óziniń qysymyn jasap jatyr. Munyń deni damýshy jáne damyǵan memleketterdi sharpyp tur. Al kúlli álemde shıkizat taýarlary baǵalarynyń kúrt tómendep ketýi oǵan qatystary bar elderdiń báriniń qazynalaryna soqqy bolyp tııý­de. Osy saptaǵy Qazaqstannyń endi bıýdjetke túsirip kelgen qarjysy kóleminiń kúrt túsip ketetini de belgili. Al bizdiń elimiz mundaı qıyndyqtardy ózi táýelsizdikke qol jetkizgen kezderden beri bastan keship keledi. Buǵan birinshi mysal retinde Keńes Odaǵy qulaǵannan keıingi ýaqytty alaıyq. Sol kezde jylyna 2000 paıyzdyq ınflıasııa oryn alǵany da áli umytylǵan joq. Barlyq za­ýyttar men fabrıkalardyń toq­tap, 2 mıllıon adamnyń jumyssyz qalǵany, zeınetaqy men jalaqy tóleı almaı qalǵany áli este. Rasyn aıtqanda, qazir de osyǵan uqsas ýaqyt kele jatqan sııaqty. Sondyqtan, biz oǵan da daıyn bolýymyz kerek. Bul shyn máninde de eldiń taǵdyry, onyń ekonomıkasynyń ahýaly tarazy basyna túsetin kez bolǵaly tur. Osy rette álem ekono­mıkasynyń birimen biri tyǵyz baılanysty ekenin myna jaıttardan da kórýge bolatynyn aıtýymyz kerek. Teńge erkin aıyrbas baǵamyna kóshken boıda qyrǵyzdyń somy men belarýstyń rýbline de eptep qıyndyq týdy. Bul týra teńge baǵamynyń ózgerýinen týǵan jaǵdaı edi. Reseı sarapshylary teńge baǵamynyń ahýaly bizge áser etpeıdi, dep qansha jerden aıtyp jatsa da, buǵan seskene qaraıtyndary ádepkiden ańǵarylyp qaldy. Munyń arǵy jaǵynda jaqyn kúnderde álemdegi taǵy 10 eldiń ulttyq valıýtalaryna qıyndyq týa bastaıtyny aıtylýda. Olardyń qatarynda Saýd Arabııasynyń rıal, túrikmenniń manat, tájiktiń somonı, armıannyń dram, Egıpettiń fýnt, túriktiń lıra, Nıgerııanyń naıra, Gananyń sedı, Zambııanyń kvacha, Malaızııanyń rınggıt sekildi ulttyq valıýtalary bar. Munyń syrtynda osyǵan jeteǵabyl, búgin bolmasa, erteń qosyla ketýleri múmkin qanshama memleketter tur. Osynyń bári jahan júzindegi jaǵdaıattardyń eshkimge de ońaı tımeı jatqanyn kórsetedi. Álemdegi qarjy naryǵy osyndaı almaǵaıyp ýaqytty bastan keship jatyr. Onyń sońy qalaı bolatynyn, aqıqaty kerek, eshkim de bilmeıdi. Bul jerde pálen dep boljam aıtyp, kesim shyǵarý qıyn. Bárin ýaqyt kórsetedi. Sebebi, kúnde derlik ózgerip jatqan dúnıeniń dúbiri alda taǵy qandaı nárselerdi usynǵaly turǵanyn kim bilsin! Tym uzaqqa barmaı-aq ózimizdiń munaıdyń tóńiregine kóz salaıyqshy. Mine, osydan bir jyldan astam ýaqyt buryn sonyń barreliniń baǵasy arada az ǵana merzim ótkende birden quldyrap, sol kezdegi 100 dollarlyq narqynyń jartysy deńgeıine deıin túsip ketedi degen oı kimniń qaperinde bolypty... Osyǵan baılanysty Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaev joǵaryda atalǵan keńeste bárimizdiń jadymyzda júrýge tıisti óte bir ulaǵatty da paıymdy sóz aıtty. «Qansha baǵdarlamalar jasasaq ta ómir men jaǵdaı aldymyzdan qıynshylyqtardy alyp keledi, – dedi Elbasy. – Qazir de osyndaı qıynshylyqqa taıap turmyz. Bul dúnıejúzilik daǵdarystan eshkim de tys qalmaıdy. Qazaqstan álem memleketterimen, ekonomıkalarmen baılanysy bar el. Sondyqtan, bul daǵdarysqa aldyn ala barlyq jaǵynan daıyndalyp, eńserýimiz kerek. Osy máseleni túsindirý úshin jınalyp otyrmyz». Bárimizdiń de turatynymyz – osy tujyrym. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».