Álemdik naryqqa jańa qadam

  О́tken senbi kúni Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýty ekonomıkalyq zertteýler bóliminiń meńgerýshisi Vladımır Telnov pen «Saıasattanýshylary kongresi» QB basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary Arman Eshmuratov baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Olar teńgeniń erkin baǵamǵa kóshýi ulttyq valıýtanyń jumysqa qabilettiligin arttyratynyn jáne álemdik naryqqa jasaǵan jańa qadam bolyp tabylatynyn aıtty. Birinshi bolyp sóz alǵan V.Tel­novtyń pikirine júginsek, munaı baǵasy barreline 40 dollardan tómen túspeıdi. Ol jóninde keıinirek toqtalarmyz. Ol áýeli munaı baǵasynyń tómendeıtindigi týraly áńgime sońǵy eki jyl boıy aıtylyp kelip, qunynyń naqty arzandaýy ótken jyldyń jaz aıynda bastalǵanyn táptishtedi. «Ol ýaqytta biz fıýcherstik baǵa jaıynda aıtqan bolatynbyz. Iаǵnı, munaı jetkizý erterekte jasalǵan kelisimsharttar negizinde júzege asyrylyp kelgen edi. Sol kezeńde elimizdiń ekonomıkasy muny sezine qoıǵan joq. Al qazir, 2015 jyly ótken jyldyń ekinshi jartysynda jasalǵan fıýchersterdi oryndaıtyn ýaqyt jetip otyr. Nátıjesinde, osy tómendeýdiń saldarynan eksport qysqardy. Muny odan ári taratar bolsaq, ótken jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda eks­port kólemi 42,3 mlrd. dollardy qurasa, bıyldyń dál sol kezeńinde elimiz  tek 24,4 mlrd. dol­lardyń ǵana «qara altynyn» syrtqy saýdaǵa shyǵardy. Árıne, mundaı jaǵdaı bıýdjetke, kompanııalardyń tabysyna aýyr soqqy boldy. Sóıtip, olardyń ońtaılandyrý múmkinshilikterin barynsha qysqartýǵa májbúrledi», dedi ıntegrasııa ınstıtýtynyń ókili. Spıker AQSh dollary jónin­de aıtylyp júrgen keıbir jań­­saq pikirlerge de óz oıyn bildirip ótti. «Dollar  eshteńemen qamtamasyz etilmegen qaǵaz deıdi ol valıýtanyń mańyzyn uqpaıtyn keıbireýler. Bul pikir onsha durys emes. Árıne, qazirgi ýaqytta ol «altyn standartynan» alshaqtady. Biraq, dollar quny munaı qunymen tyǵyz baılanysta tur. Sol sebepten munaı arzandaǵan saıyn dollardyń quny arta bermek. Búgingi qoldanystaǵy álemdik qarjylyq júıe de dollardy nyǵaıta túsýge qyzmet etip jatyr.  Osynyń saldarynan álemdik qarjy júıesiniń barlyq kúshi munaıdy tómen baǵada ustap tu­rýǵa baǵyttalýda. Mine, osy jaǵ­daıǵa qarap, dollarǵa qatysty barlyq ulttyq valıýtalardyń álsireýin túsindirýge bolady», dedi V.Telnov. Munaı baǵasynyń qymbattaýy men arzandaýy 30 jylda qaıta­lanyp turatyn kórinedi. Al qymbattaýdyń shyrqaý shegi 2014 jyldyń maýsym aıyna týra kelipti. Al endigide tómendeý úrdisi jalǵasa berýi yqtımal. Sondyqtan sarapshylar munaıdyń tómen baǵasy taıaý 5-15 jyl boıy saqtalady degen boljam jasap jatqanyn jetkizdi. «Birqatar sarapshylar munaı dáýiri aıaqtalyp keledi dep sanaıdy. Anyǵy, munaı­dyń 80 paıyzy janarmaı retinde paıdalanylady. Qazirgi ýaqytta jańaratyn energııa kózderi qatty damyp barady. Astananyń EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi dál osy energııa kózderiniń damýyna yqpal etetini taǵy málim. Sala mamandary 5 jyldan keıin álemde qozǵaltqyshtardyń 10 paıyzy osy energııa kózimen jumys isteıtin bolady deıdi. Munymen birge, OPEK munaıdyń barrelin 30 dollardan da sata alatynyn aıtyp otyr. Irannyń sanksııalar buǵaýynan bosaýy taǵy bar. Osy sebepter munaı naryǵyndaǵy hal-ahýaldy qıyndatyp, metaldyń qunsyzdanýyna ákelip soǵýda. О́ıtkeni, onyń óndirisiniń basty qozǵaýshy kúshi janarmaı ǵoı», dedi maman. Osy keleńsiz jaǵdaılar jó­ninde áńgimelegen sarapshy, munaı baǵasynyń turaqtanýynan da úmit joq emes ekenin aıtty.  Onyń sózine qaraǵanda, sońǵy ýaqytta AQSh  taqta tas munaıyn óndirýdi eseletip jibergen bolatyn. Al onyń óndirý kezindegi ózindik quny 60 dollardy quraıdy eken. Demek, álemdik naryqtaǵy munaı baǵasy qoldanystaǵy shekti deńgeıden tómendep keter bolsa, onda AQSh-qa taqta tas munaıyn óndirý jáne oǵan demeýqarjy bólý tıimsiz bolady. «Qara altynnyń baǵasy úzdiksiz quldyraı berýi múmkin emes. Naqty mysal, bir barreldiń baǵasy 60 dollardan tómendeı bastaǵanda kóptegen kásiporyndar jumysyn toqtatty. Sebebi, eshkim de paıdasyz, shyǵynǵa jumys istegisi kelmeıdi. Bir kezderi munaı baǵasy 30, tipti 20 dollardan tómen boldy deıtinder bar. Biraq, 10-20 jyl buryn dollardyń quny qazirgideı qymbat bolmady. Sondyqtan, munaı baǵasy 40 dollardan túspeýi tıis dep oılaımyz. Munan ári tómendetý múmkin emes. Osy oraıda oıyma bir ekonomıstiń mándi sózi túsip tur. Ol tas dáýiri tastyń taýsylýymen emes, jańa óndiristik júıeniń kelýimen aıaqtaldy, degen edi», dep sózin qorytty V.Telnov. Teńgeni erkin aınalymǵa jiberýde Úkimet birqatar amal-sharalar qarastyrǵanyn tilge tıek etken «Saıasattanýshylar kongresi» QB basqarma tóraǵasynyń orynbasary A.Eshmuratov jańa jaǵdaıǵa tezirek beıimdelgen abzal ekenin aıtty. Sóıte turyp, qarjy naryǵyndaǵy aıyrbas baǵamyn erkin ustaý – álemdik naryqqa jańa qadam bolyp tabylatynyn da jetkizdi. «Elimizdegi teńgeniń aıyrbas baǵamy erkin dáliz naryǵyna jiberilýin álemdik naryqqa jańa qadam basqanymyzdyń belgisi retinde qabyldaǵanymyz jón. Ol endi el ekonomıkasy men otandyq kásipkerlerge túrli jaǵdaıda óz áserin tıgizýi múmkin. О́ıtkeni, álemdik naryqta báseke kúshti. Al báseke bizdi shyńdaı túsedi», dedi. Sondaı-aq, mundaı jaǵdaıda mem­leket múmkindiginshe otan­dyq kásiporyndarǵa qol ushyn sozatyndyǵyn atap ótti. «Elba­synyń jetekshilik etýimen ót­ken keńeıtilgen otyrysta Pre­zıdentimiz qandaı jaǵdaı bolsa da árkez tabandylyqpen tótep berý kerektigin eskertti. Árıne, oraıyn keltirip, memleket otan­das­tarymyzǵa kómek qolyn sozatyndyǵy sózsiz. Ásirese, tur­ǵyn úı máselesine qatysty bank salymshylarynyń máselesi úkimettik deńgeıde sheshilýi kerektigin aıryqsha tapsyrǵany málim», degen A.Eshmuratov ótpeli kezeńge halyqty tózimmen tótep berýge shaqyrdy. Buǵan qosa otandastarymyzdy aqsha operasııalaryn únemi ulttyq valıýta – teńgemen júrgizýge shaqyrdy. Sebebi Eýroodaq eýromen, Reseı turǵyndary rýblmen júrgizedi eken. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».