Dúbirge toly dúnıe
On bes jyldan beri ómirlik túrmede jatqan Abdýlla Odjalannyń daýysy estildi. Kúrdstan jumysshy partııasynyń kósemi óz jaqtastaryn qarýyn tastap, túrik úkimetimen aradaǵy kóp jyldyq shıelenisti beıbit jolmen retteýge shaqyrdy.
Aqparat quraldarynyń habarlaryna qaraǵanda, túrik bıligi, aldymen prezıdent Redjep Taıyp Erdoǵan buǵan oń baǵa bergen kórinedi. Eldegi saıası kúshterdiń jetekshileri de, syrttaǵy sarapshylar da óz pikirlerin bildirip, kópten beri álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdaryp kelgen shıelenistiń oń arnaǵa túsý múmkindigin aıtyp otyr.
Bul shıelenis 30 jyldaı sozylyp keledi. Eldiń ońtústik-shyǵysyndaǵy kúrd kóterilisshileri men úkimettik qarýly kúshtiń arasyndaǵy qaqtyǵystan 40 myńdaı adam qurban bolǵany da belgili. Sol qarýly qaqtyǵystan nátıje shyqpaıtynyna jurttyń kózi jetkendeı. Kúrd kóterilisshileri muny áldeqashan túsinýge tıis edi. Al sol qarýly qarsylyq arqyly ózderiniń taǵdyrlyq múddesin, armanyn bildirgisi kelse, ony uqqysy keletin túrik bıligi joqtyǵy jáne anyq.
Kúrdter – taǵdyry tálkekke túsken halyq. Álemde bul halyqtyń sany 30-40 mıllıondy quraıdy degen maǵlumat aıtylady, biraq naqtysyn eshkim bilmeıdi. Sol halyqtyń memlekettigi joq. Birneshe elde shashyrap jatyr. Bir aqparatta Túrkııada olardyń sany halyqtyń 10 paıyzy delinedi, bireýler odan da artyqtaý deıdi. Qansha bolsa da, bulardyń bul elde ulttyq ereksheligi eskerilmeıdi. О́zderi shoǵyrlanǵan eldiń ońtústik-shyǵysynan avtonomııa suraǵan janaıqaıyn el basshylyǵy estigisi kelmeıdi. Avtonomııa óz aldyna, olardyń tili de shekteýli. Bul tilde oqı da almaısyń.
Odjalannyń ótken senbide jarııalaǵan haty qarýly kúrespen eshnárse shyqpasyna kózi jetken adamnyń amalsyz áreketi ekeni daýsyz. Taǵdyrdyń jazǵanyna kónbeske lajy joqtyq. Halyq bosqa qyrylmasyn, óz múddelerińdi bıliktiń rahymshylyǵynan kútińder, til tabysyp kórińder degendi aıtyp otyr. О́ziniń qandastarynan, qarýlastarynan QJP quryltaıyn ótkizip, ymyrashyldyq joldy qalaýdy usyndy.
Al Túrkııa basshylyǵy Odjalannyń usynysyna oń baǵa berdi degende de, olar kúrd halqynyń ulttyq múddesine qulaq asýy ekitalaı-aý deısiń. Syrttaı qaraǵanda, kúrdter kóp te nárse surap jatqan joq: el aýmaǵynda avtonomııa, tiline erkindik, eldik rámiz – óz týy bolýyn suraıdy. Keshegi KSRO-daı qatygez deıtin elde de halyqtarǵa mundaı quqyq berilgen edi ǵoı. Túrkııada «bir el, bir halyq, bir til» degen qatqyldaý talap bar. Kúrdterdeı halyqty janshyp, ezip jiberetin talap. Ol talap azyraq jumsarsa, túrki álemi deıtin dúnıeniń bir bólshegi kúrd deıtin halyqqa qamqor kóńil bildirilse, úlken másele sheshiler edi.
Odjalannyń haty – táýbege kelýdiń, túsinistikke shaqyrýdyń kórinisi. Túrkııa – túrki dúnıesiniń kóshbasshysyndaı el. Túrki dúnıesi bolyp birigeıik, bir-birimizdi baýyrǵa tartaıyq degen uly ıdeıany aıtyp júrgen, birshama sharalarǵa bastamashy bolyp júrgen el. Kúrdter de baýyrymyz emes pe degen oı kóńilge orala beredi. Tek túrik aǵaıyndar ǵana emes, basqa da túrki jurtymyn deıtin elderdiń basshylary oılanatyn-aq másele ǵoı bul.
Árıne, ólim degen qıyn. О́mirden ótken adam kim bolsa da, ol bireýge týys, bireýler ony janyna jaqyn qabyldap, aza tutyp jatady. Bul – zańdy nárse. Sóıtse de, ólimniń de ólimi bar. Búkil elge qadirli adam dúnıeden ótse, ony búkil el aza tutady. Tulǵalar, qaıratkerler qaza bolǵanda, olardy qurmetpen shyǵaryp salý – qoǵam úshin de, úkimet úshin de paryzdy is. Al qylmyskerler ólip jatsa, ony da aza tutatyn óz ortasy bar.
Mundaı oılar uıymdasqan qylmystyq toptyń bir basshysy Almambet Anapııaevtiń ólimine baılanysty kóńilge oralyp otyr. Jarty aıdan beri ol aýyzdan túspeıtin áńgimege aınaldy. Ony jurt ınternetten oqyp, bilip jatyr. Áńgimege eldiń syrtqy jáne ishki ister mınıstrlikteri, prezıdent Almazbek Atambaevtyń ózi, basqa da burynǵy jáne qazirgi basshy sheneýnikter aralasty. Osyǵan bola shetelge ókpe aıtyp, olardan jaǵymsyz jaýap alyp, uıalatyndaı áreketter de boldy.
Aldymen sol Almambet Anapııaevtiń kim ekenine toqtalaıyqshy. Qyrǵyzstan Ishki ister mınıstrliginiń baspasóz hatshysy Beıbit Seıitovtiń sózine qaraǵanda, ol osy mınıstrliktiń uıymdasqan qylmystyq toptar tiziminde eken. Oǵan Qylmystyq kodekstiń birneshe baby boıynsha aıyp taǵylǵan, 9 jylǵa sottalyp, onyń 3 jylyn ǵana ótegen. 2011 jyldan beri halyqaralyq izdeýde. Taǵylǵan aıyptar: tonaý, adam óltirý, adam urlaý. Prezıdent apparatynyń burynǵy basshysy Medet Sadyqulovtyń ólimine qatysy bolǵan. Ataqty qylmysker Qamshy Kólbaevpen baılanysta.
Onyń Mınskide bolýy – ol burynǵy prezıdent Qurmanbek Bakıevpen, onyń týystarymen jaqyn bolǵan, qylmysta aýyz jalasqan. Jurttyń paıymdaýynsha, sol Bakıevter óz qylmystarynyń beti ashylmasyn dep onyń kózin joıǵan kórinedi. Qarǵa qarǵanyń kózin shuqyǵan shyǵar, qylmyskerler ekinshilerin qurbandyqqa shalǵan shyǵar deýge de bolar edi-aý. Joq, Qyrǵyzstan basshylyǵy, prezıdent Atambaev bas bolyp, sol Bakıevterdi ustap bermeýiniń aqyry Anapııaevtiń ólimine soqtyrdy dep, Belorýssııa basshylaryn, tikeleı Lýkashenkony aıyptap, álemge jar saldy. «Lýkashenkonyń Bakıevterdiń jaýyzdyǵy men soraqylyqtaryn uǵýy úshin taǵy kimdi óltirýi kerek?!» – degen Atambaevtyń ashynýyn onyń baspasóz qyzmeti ınternetke de shyǵaryp (26.02.2015) jiberdi.
Árıne, mundaı aıyptaýdy Belorýssııa jaǵy jaýapsyz qaldyrmaıtyny da zańdy. Belorýssııa SIM-iniń resmı saıtynda jarııalanǵan (27.02.2015) Qyrǵyzstannyń órkenıettiligine kúmán keltirilgen málimdemesinde bylaı delingen: «Arǵa tıetin salystyrý men qyrǵyz basshylyǵynyń Belorýssııa atyna aıtqan sózderine túsinik berýdiń máni joq. Mundaı shamshyl málimdeme jasaý órkenıetti memleket basshysy deńgeıinde aıtylýy múmkin emes».
Osynyń bári ne úshin deısiń? Anapııaevti eldiń bir aımaǵynda ardaqtaǵan sharalar ótip jatqany da ras. Tipti, prezıdenttiń, parlamenttiń atyna, qyrǵyz halqyna arnap úndeý de qabyldanǵan. Anapııaev ulttyq kúresti kóterý úshin biraz is tyndyrǵan eken. Sóıtse de, ol qashyp júrgen, izdeýdegi qylmysker emes pe edi? Qylmysker men qaıratkerdiń arasyn ajyratý qıyn da emes. Bul elde nege qylmyskerler qurmetteledi? Álem tanyǵan qylmyskerler – Kólbaevtar, Barýkaevtar túrmeden shyǵyp kete beredi. Ulttyq qaýipsizdik qyzmeti basshysynyń burynǵy orynbasary Artýr Medetbekov: «Aqaevtyń kezinde «zańdaǵy ury» bireý bolsa, Bakıevtiń kezinde ekeý boldy, qazir – tórteý», deıdi.
Sirá, qylmyskerlerge qarsy pármendi kúres joq jerde, olarǵa qurmet te kórsetiletin bolsa kerek.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
Aqparat quraldarynyń habarlaryna qaraǵanda, túrik bıligi, aldymen prezıdent Redjep Taıyp Erdoǵan buǵan oń baǵa bergen kórinedi. Eldegi saıası kúshterdiń jetekshileri de, syrttaǵy sarapshylar da óz pikirlerin bildirip, kópten beri álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdaryp kelgen shıelenistiń oń arnaǵa túsý múmkindigin aıtyp otyr.
Bul shıelenis 30 jyldaı sozylyp keledi. Eldiń ońtústik-shyǵysyndaǵy kúrd kóterilisshileri men úkimettik qarýly kúshtiń arasyndaǵy qaqtyǵystan 40 myńdaı adam qurban bolǵany da belgili. Sol qarýly qaqtyǵystan nátıje shyqpaıtynyna jurttyń kózi jetkendeı. Kúrd kóterilisshileri muny áldeqashan túsinýge tıis edi. Al sol qarýly qarsylyq arqyly ózderiniń taǵdyrlyq múddesin, armanyn bildirgisi kelse, ony uqqysy keletin túrik bıligi joqtyǵy jáne anyq.
Kúrdter – taǵdyry tálkekke túsken halyq. Álemde bul halyqtyń sany 30-40 mıllıondy quraıdy degen maǵlumat aıtylady, biraq naqtysyn eshkim bilmeıdi. Sol halyqtyń memlekettigi joq. Birneshe elde shashyrap jatyr. Bir aqparatta Túrkııada olardyń sany halyqtyń 10 paıyzy delinedi, bireýler odan da artyqtaý deıdi. Qansha bolsa da, bulardyń bul elde ulttyq ereksheligi eskerilmeıdi. О́zderi shoǵyrlanǵan eldiń ońtústik-shyǵysynan avtonomııa suraǵan janaıqaıyn el basshylyǵy estigisi kelmeıdi. Avtonomııa óz aldyna, olardyń tili de shekteýli. Bul tilde oqı da almaısyń.
Odjalannyń ótken senbide jarııalaǵan haty qarýly kúrespen eshnárse shyqpasyna kózi jetken adamnyń amalsyz áreketi ekeni daýsyz. Taǵdyrdyń jazǵanyna kónbeske lajy joqtyq. Halyq bosqa qyrylmasyn, óz múddelerińdi bıliktiń rahymshylyǵynan kútińder, til tabysyp kórińder degendi aıtyp otyr. О́ziniń qandastarynan, qarýlastarynan QJP quryltaıyn ótkizip, ymyrashyldyq joldy qalaýdy usyndy.
Al Túrkııa basshylyǵy Odjalannyń usynysyna oń baǵa berdi degende de, olar kúrd halqynyń ulttyq múddesine qulaq asýy ekitalaı-aý deısiń. Syrttaı qaraǵanda, kúrdter kóp te nárse surap jatqan joq: el aýmaǵynda avtonomııa, tiline erkindik, eldik rámiz – óz týy bolýyn suraıdy. Keshegi KSRO-daı qatygez deıtin elde de halyqtarǵa mundaı quqyq berilgen edi ǵoı. Túrkııada «bir el, bir halyq, bir til» degen qatqyldaý talap bar. Kúrdterdeı halyqty janshyp, ezip jiberetin talap. Ol talap azyraq jumsarsa, túrki álemi deıtin dúnıeniń bir bólshegi kúrd deıtin halyqqa qamqor kóńil bildirilse, úlken másele sheshiler edi.
Odjalannyń haty – táýbege kelýdiń, túsinistikke shaqyrýdyń kórinisi. Túrkııa – túrki dúnıesiniń kóshbasshysyndaı el. Túrki dúnıesi bolyp birigeıik, bir-birimizdi baýyrǵa tartaıyq degen uly ıdeıany aıtyp júrgen, birshama sharalarǵa bastamashy bolyp júrgen el. Kúrdter de baýyrymyz emes pe degen oı kóńilge orala beredi. Tek túrik aǵaıyndar ǵana emes, basqa da túrki jurtymyn deıtin elderdiń basshylary oılanatyn-aq másele ǵoı bul.
Qylmysker men qaıratker bir-birinen alshaq uǵymdar
Qyrǵyz elinde aqpan aıynyń aıaǵynda úlken shý týdyrǵan oqıǵa boldy. Qyrǵyzstandaǵy qylmystyq toptyń bir basshysy Almambet Anapııaev degendi Belorýssııanyń astanasynda sondaǵy qylmyskerler óltirgen eken, soǵan qatysty áńgimeler, birshama áreketter birazǵa sozyldy.Árıne, ólim degen qıyn. О́mirden ótken adam kim bolsa da, ol bireýge týys, bireýler ony janyna jaqyn qabyldap, aza tutyp jatady. Bul – zańdy nárse. Sóıtse de, ólimniń de ólimi bar. Búkil elge qadirli adam dúnıeden ótse, ony búkil el aza tutady. Tulǵalar, qaıratkerler qaza bolǵanda, olardy qurmetpen shyǵaryp salý – qoǵam úshin de, úkimet úshin de paryzdy is. Al qylmyskerler ólip jatsa, ony da aza tutatyn óz ortasy bar.
Mundaı oılar uıymdasqan qylmystyq toptyń bir basshysy Almambet Anapııaevtiń ólimine baılanysty kóńilge oralyp otyr. Jarty aıdan beri ol aýyzdan túspeıtin áńgimege aınaldy. Ony jurt ınternetten oqyp, bilip jatyr. Áńgimege eldiń syrtqy jáne ishki ister mınıstrlikteri, prezıdent Almazbek Atambaevtyń ózi, basqa da burynǵy jáne qazirgi basshy sheneýnikter aralasty. Osyǵan bola shetelge ókpe aıtyp, olardan jaǵymsyz jaýap alyp, uıalatyndaı áreketter de boldy.
Aldymen sol Almambet Anapııaevtiń kim ekenine toqtalaıyqshy. Qyrǵyzstan Ishki ister mınıstrliginiń baspasóz hatshysy Beıbit Seıitovtiń sózine qaraǵanda, ol osy mınıstrliktiń uıymdasqan qylmystyq toptar tiziminde eken. Oǵan Qylmystyq kodekstiń birneshe baby boıynsha aıyp taǵylǵan, 9 jylǵa sottalyp, onyń 3 jylyn ǵana ótegen. 2011 jyldan beri halyqaralyq izdeýde. Taǵylǵan aıyptar: tonaý, adam óltirý, adam urlaý. Prezıdent apparatynyń burynǵy basshysy Medet Sadyqulovtyń ólimine qatysy bolǵan. Ataqty qylmysker Qamshy Kólbaevpen baılanysta.
Onyń Mınskide bolýy – ol burynǵy prezıdent Qurmanbek Bakıevpen, onyń týystarymen jaqyn bolǵan, qylmysta aýyz jalasqan. Jurttyń paıymdaýynsha, sol Bakıevter óz qylmystarynyń beti ashylmasyn dep onyń kózin joıǵan kórinedi. Qarǵa qarǵanyń kózin shuqyǵan shyǵar, qylmyskerler ekinshilerin qurbandyqqa shalǵan shyǵar deýge de bolar edi-aý. Joq, Qyrǵyzstan basshylyǵy, prezıdent Atambaev bas bolyp, sol Bakıevterdi ustap bermeýiniń aqyry Anapııaevtiń ólimine soqtyrdy dep, Belorýssııa basshylaryn, tikeleı Lýkashenkony aıyptap, álemge jar saldy. «Lýkashenkonyń Bakıevterdiń jaýyzdyǵy men soraqylyqtaryn uǵýy úshin taǵy kimdi óltirýi kerek?!» – degen Atambaevtyń ashynýyn onyń baspasóz qyzmeti ınternetke de shyǵaryp (26.02.2015) jiberdi.
Árıne, mundaı aıyptaýdy Belorýssııa jaǵy jaýapsyz qaldyrmaıtyny da zańdy. Belorýssııa SIM-iniń resmı saıtynda jarııalanǵan (27.02.2015) Qyrǵyzstannyń órkenıettiligine kúmán keltirilgen málimdemesinde bylaı delingen: «Arǵa tıetin salystyrý men qyrǵyz basshylyǵynyń Belorýssııa atyna aıtqan sózderine túsinik berýdiń máni joq. Mundaı shamshyl málimdeme jasaý órkenıetti memleket basshysy deńgeıinde aıtylýy múmkin emes».
Osynyń bári ne úshin deısiń? Anapııaevti eldiń bir aımaǵynda ardaqtaǵan sharalar ótip jatqany da ras. Tipti, prezıdenttiń, parlamenttiń atyna, qyrǵyz halqyna arnap úndeý de qabyldanǵan. Anapııaev ulttyq kúresti kóterý úshin biraz is tyndyrǵan eken. Sóıtse de, ol qashyp júrgen, izdeýdegi qylmysker emes pe edi? Qylmysker men qaıratkerdiń arasyn ajyratý qıyn da emes. Bul elde nege qylmyskerler qurmetteledi? Álem tanyǵan qylmyskerler – Kólbaevtar, Barýkaevtar túrmeden shyǵyp kete beredi. Ulttyq qaýipsizdik qyzmeti basshysynyń burynǵy orynbasary Artýr Medetbekov: «Aqaevtyń kezinde «zańdaǵy ury» bireý bolsa, Bakıevtiń kezinde ekeý boldy, qazir – tórteý», deıdi.
Sirá, qylmyskerlerge qarsy pármendi kúres joq jerde, olarǵa qurmet te kórsetiletin bolsa kerek.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
