Qalamger keıipkeri

Keıde oılanyp otyrsam, al­dyńǵy tolqyn, bizdiń ákelerimiz ben analarymyz «El degende ezilip, jurt degende jumylyp qyzmet etken» (B.Momyshuly) eken. Olar­dyń boılaryndaǵy adaldyqty, oı­laryndaǵy saf altyndaı mól­dirlikti qaldyrǵan úlgilerinen aıqyn kórýge bolady. Bir ǵajaby, sol ardaqtylarymyz ómir boıy adaldyqtan aınymaı, Otanǵa degen súıispenshilikterine kir túsirmeı, daq salmaı, dara minezderimen úlgi bola aldy. Sol qasıet qazir aramyzda júrgen sanaýly sańlaqtarymyzdyń bútin bolmysynan da menmundalap turady. Qandaı sátte de olar alǵan baǵyttarynan, kóńilderine túıgen izet pen ınabattan ıneniń jasýyndaı da aınyp kórgen emes. Qaıta jat halyqtardy kórgende jaýǵa shabar batyrdaı qaırattaryna minip, ult tektiligin, halyqtyq qasıetterdi aıtyp: «Myna qylyqtaryń qazaq úshin jat, biz sekildi qarttardyń júregine daq túsiredi. Ony aıtasyń, úlgi kórsetpepti, aqyl bermepti degen aıypqa qaldyrasyńdar!» dep otyratyny jáne bar.

Men bul oıdy nege qozǵap otyrmyn, sebebi, altyn arqaý bolǵan ondaı abyzdarymyz bul kúnde seleýdeı seldirep qaldy. Olar keıingi urpaqqa tartý etken Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyn beıbit kúnniń baǵasyn biletinder, onyń ishinde bizdiń halqymyz da bar, bir kisideı atap ótip jatyr. Anaý jyldary surapyl soǵystyń qasiretin aıtyp, beıbit kúndi tileıtin ardaqtylarymyz mol bolýshy edi. Olarmen dıdarlasqanda estelikter aıtyp, asyńqyrap ketken, tasyńqyrap júretin qylyqtarymyzdan, pen­delikterimizden boı tartýshy edik. Olar: «Táńirim, soǵys degen báleket bizben birge ketsin, Keıingi urpaq qatyqsyz qara sý ishse de maıdan alapatyn kórmesin. Ýaıymsyz, qaıǵysyz ósse eken!» deıtin. Men mundaı sózdi maıdanger ákem Qaıyrbek Mán­keulynan qarǵadaıymnan estip óstim.

Osy kúnderi soǵystan aman qaıtqan soldattardyń ul-qyzy zeınet jasynan asyp ketti. Men de solardyń birimin. Uzaq jyl ustazdyq qyzmet atqardym. Onyń ondaǵan jylynda mektep dırektory boldym. Qazirde oqýshylardyń ortasynda júrmin. Búkil ómirim aýylda ótip keledi. Qarap otyrsam bir kezderi Jeńis kúni qarsańynda ár synyp oqýshylary bir-bir ardagerdi óz qamqorlyqtaryna alyp, kómek beretin, ár kez qastarynan tabylatyn. Kezdesýler ótkizip jatatyn. Endi sol maıdangerler eldi mekenderde bar bolsa birli-jarym ǵana qaldy. Keı eldi mekenderde aty men ataǵy estiledi. Bul kúnderi mektepterdegi júzdesýlerge maıdangerlerdiń ózi emes, kózin kórgender, artynda qalǵan urpaqtary kelip júr.

Ákem Qaıyrbek 22 jasynda, ıaǵnı soǵys bastala salǵan 1941 jyldyń kúzine qaraı maıdanǵa attanypty. «Mundaı alapat soǵystyń órti alǵashynda halyqty eseńgiretip tastady. Biraq Otanǵa degen ár azamattyń boıyndaǵy rýhanı silkinis qaıta jigerlendirip, azamattar ózderi soǵys shebine suranyp jatty. Men de solardyń qatarynda boldym. Kúıip turǵan Stalıngrad shaıqasynyń bel ortasynda júrdim. Oq dáriniń ıisi esten tandyratyn. Bar maqsatymyz qanquıly jaýdyń betin qaıtarý. Qasıetti jerimizdi olardyń tabanyna taptatpaý. Bul jolda ólsek ókinbeımiz degen bir sezim boıymyzdy kernep turatyn. Qoǵadaı japyrylyp qalǵan tustarymyz da boldy. О́mirden ótkenniń betin jaýyp, bir qolymyzda qarý, bir qolymyzben jaraly jaýyngerlerdi súırep júretin edik. Keıde olar: «О́zińdi saqta, meni tastap ket?!» dep jalbarynatyn. Kózin jáýdiretip tas­tap ketý degen qasiret qoı. Talaı jaýyngerdi arqalap júrdik», dep ákem kózine jas alyp: «Burynǵylar «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» deýshi edi, ras eken. Talaı ajaldan tiri qaldym, Alla senderdeı urpaq ósirsin dep shybyn janymdy qaldyrǵan shyǵar», dep alty ul-qyzyna shýaq shasha qaraýshy edi. «Armany bıik zamandastarym tolas tapqan bir sátte: «Elge tiri jetsek, tirlik etip urpaq ósirsek» deýshi edi. Biraq sol bozdaqtar qyrshynynan qıyldy. Armandary ózderimen birge ketti. Birazynyń aty atalǵanmen jerlengen jeri belgisiz. Meniń moınymda sol qarýlastarymnyń úmiti bar. Artynda qalǵan eline jetkizýge tıistimin», dep aty-jónderi boıynsha ómirden ótkenshe kózin kórgen jaýyngerlerge izdeý saldy. Ár alýan basylymdarǵa qarýlastary týraly derekti maqalalar jiberetin. Ol birinen soń biri jarııalanyp jatatyn. Eýropa jerinde qalǵan serikteri esine túskende aqyn Syrbaı Máýlenovtiń «Soǵystan qaıtqan soldattar», Qa­sym Amanjolovtyń «Darıǵa, sol qyz», Ábý Sársenbaevtyń «Aqsha bult» atty óleńderin oqyp tolqıtyn. «Men maıdannan oralmaı qalǵan zaman­dastarymnyń analarymen, ákelerimen, súıikti jarlarymen, urpa­­ǵymen dıdarlasqan da: «Kórdiń be ulyn ananyń, Soǵystan qaıtqan sol­dattar... Kórdiń be jaryn arýdyń, Soǵystan qaıtqan soldattar... Kórdiń be onyń kókesin, Soǵystan qaıtqan soldattar», degen óleń joldarymen olar maǵan suraý salyp turǵandaı bolady», dep bizge atalǵan jyr jampozdarynyń kitabyn qolymyzǵa ustatyp qoıýshy edi.

«Maıdannan aýyr jaralanyp elge kelsem, tyldaǵy jurt ta tıtyqtap otyr eken. Kúni-túni jáýdirep, kúre­joldan kóz almaıdy. Degenmen, qa­zaq – ótkenimen emes, búginimen, kele­shegimen ómir súrgen halyq emes pe?! Sodan bolar jigerlerin janyp, qaıratyna qamshy basqanda, taý qoparǵandaı is tyndyratyn. Sonyń arqasynda soǵys zardaby tez joıyldy. El esin tez jıdy», dep otyratyn ákem maıdannan omyraýyna 4 orden, 15 medal taǵyp oralypty. Beıbit kúnde ol kisi ujymshar basshysy, Kegen maı zaýytynyń dırektory, partııa, keńes qyzmetterinde boldy. 83 jasynda ómirden ozdy. 58 jyl otasqan Aınash anam ekeýi 6 bala, 19 nemere tárbıeledi. Qazir bárimiz de áke atyn ardaqtap, esimine shań qondyrmaı, urpaǵymyzǵa onyń úlgi-ónegesin jetkizýmen kelemiz.

Artynda qalǵan muralaryn qa­­­rap otyrsam, maıdanda jazǵan óleń­derinen bastap, tynyshtyqpen kún keshken jyldary jazǵan rýhanı dúnıeleri bir shoǵyr eken. Ásirese, qarýlastary týraly jazbalaryndaǵy keıbir derekter nazar aýdartady. О́tken ǵasyrdyń 20-shy, 30-shy jyl­­daryndaǵy aýyr kezeńder, kol­­hozdastyrý tusyndaǵy asyra sil­teýler, tálkekke túsken taǵdyrlar – bári de qoljazbalarynda jan-jaqty qam­tylypty. Ákemizdiń osyndaı zerektigin qazaq qalamgerleri, onyń ishinde belgili jazýshy Ǵabdol Slanov joǵary baǵalap, óziniń «Dombyra kúıi – Aqıyq» atty kitabyna keıipker etip alyp, ómir ótkelderindegi ómirin kelistire baıandaǵan eken. О́zi sol kitapty qolynan tastamaı, ondaǵy oqıǵalardy taratyp aıtatyn. Qanattas júrgen zamandastaryn maqtan etetin. «Qa­zaq jeriniń zııaly azamattary» degen kóp tomdyqqa ómir deregi berildi. Alda aıtqanymyzdaı, ákem ómirden ozǵansha, qazirgi el gazeti – «Egemen Qazaqstan», burynǵy «Sosıalıstik Qazaqstan», «Jas Alash» («Lenınshil jas»), Almaty oblystyq «Jetisý» («Qazaqstan tańy»), t.b. merzimdik basylymdarǵa jazǵan maqalalary da molynan. Biz úshin maqtanysh bolatyn jaǵdaı, ákemiz bas basylym sanalatyn «Egemen Qazaqstannyń» óńirdegi shtattan tys tilshisi ataný edi. Maıdannyń qasiretin kórip, beıbit kúnniń shýaǵyna kýá bolyp, eline qaltqysyz eńbek etken ardaqtymyz qashanda urpaǵynyń aıaýlysy da ardaqtysy bolyp qala bermek.

Baqshagúl MÁNKEEVA,

ustaz.

Almaty oblysy.