Enemdi esime alǵanda...

Meniń enemniń aty – Jámıla. Ákesiniń aty – Januzaq. Qazaqtyń kórnekti qalamgeri, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Dúkenbaı Dosjandy dúnıege ákel­gen altyn qursaq ana. Ony «apa» deıtinmin. Enem Qarataý­dyń teriskeı betindegi elge belgili otashy-táýiptiń erke qyzy bolypty. Sáý­kelesi syńǵyrlaǵan kelin bolyp túsip, kelinshek atanady. Atamnyń úıiniń árin kirgizgen, aýyldyń ardaqty kelini bolady. Urpaǵyn ósirip, áýlettiń anasyna aınalady. Taǵdyryna eki soǵystyń qıyndyǵyn bastan ótkerý jazylypty. Shańyraq shattyǵy  men shyjyǵyn, tirshilik qıyndyǵyn bastan keshirip ómirlik tájirıbe jınaqtap, otbasy mektebiniń ustazyna aınaldy. Meniń baqytty ómirimniń  eń negizgi ustazy  apam boldy. Sol úshin de apamnyń beınesin árdaıym júregimniń tórinde ustaımyn. Qazaqta eneniń aıtqany qashanda zań. О́zim úshin de alǵashqy kúnnen enemniń aıtqandary talqylanbaıtyn. Enem ekeýmizdi týys etip, baılanystyryp tur­ǵan qazyq – onyń uly, bizdiń otaǵamyz edi. О́zim túsken shańyraqtyń meniń basqa  zamandastarymnan ereksheligi – Dúkeńniń alǵashqy áıeli qaıtys bolyp, bir ul, bir qyz qalǵan eken. Enemniń bir talaby – sol eki bala «Anamyz bolsa búıtpes edi, osy oılaǵanymdy oryndap berer edi», degizbeý boldy. Ultymyzda ene men kelin bolyp bir shańyraqtyń astynda tatý-tátti ǵumyr keshetin ǵurpymyzdyń túp qazyǵy asyl dinimiz ıslamǵa da baılanysty. Apam: «Ata-ananyń rızashylyǵy – Allanyń rızashylyǵy», dep bizdiń qulaǵymyzǵa quıyp, sanamyzǵa sińirip ketti. О́zim Maǵazbektiń jalǵyz perzentimin. Elge barǵan saıyn Dildabaı aǵany ertip alyp ákemniń basyna quran oqytyp qaıtatyn edim. Aýyldan kelgen soń aıtqan áńgimemdi tyńdap otyrǵan apam: «Shyraǵym, sen óziń Qurannyń biraz aıatyn jattap alyp, ákeńniń basyna barǵanda óziń oqysań, saýaby kóp bolar edi. Men bilgenimdi saǵan aıtyp berip otyraıyn, sen qaıtalap aıtyp, jattap al»,  dep meniń alǵash Quran aıattaryna tilimdi syndyrdy. Ol kisi ómiriniń sońyna deıin namazyn úzbedi. Apamnan úırengen sol aıattardy áli kúnge bir sózin umytpaı, ózi úıretkendeı táýligine san ret qaıtalap, el-jurtyma, otbasyma tileý tilep kelemin. Qazaq halqynda «Jeti jarǵynyń» zańdaryndaı jazylyp qoımasa da, aýyz ejelden qalyptasqan ene men kelin ınstıtýty bar. Ene men kelin ınstıtýty ilki zamandarda alǵy býyn men keıingi býynnyń úndestigi, dástúr sabaqtastyǵy túrinde órbip otyrǵan. Jasy ulǵaıǵanda áýletke ANA, otbasynda jaqsy ene bolǵysy kelgen kelinder alǵashqy kúnnen sol dástúrge júginetin bolǵan. Meniń enem de sol asyl arqaý dástúrdiń jalǵastyrýshysy edi. Úlken kelini Qyzsulýdy da, keshteý túsken meni de jazylmaı jalǵasyp kele jatqan sol zańmen tárbıeledi. Keıbir enelerge uqsap kelinderin «ashsam alaqanymda, jumsam judyryǵymda ustaýym kerek» demeıtin. Kelinderiniń bilmegenin úıretip, túsinbegenderin túsindirip, ylǵı da arqasynan qaǵyp, mańdaıynan sıpaıtyn. Bir isti kelin­derimen birge bastap, ózi basy-qasynda júretin. Eresek biz túgili, nemere kelinderi Názıra men Gúlnarǵa da kóp nár­seni úıretip, olardy ylǵı botadaı jetelep júretin. Apamnyń aıtýynsha ene – kelinniń ekinshi anasy. Sondyqtan kelinniń eneden úıreneri, alar tálimi kóp. Búgin kelin bolyp otyrǵan jas qyz, erteńgi kúni ózi de ene atanyp, kelin tárbıeleıtini – ómir zańdylyǵy. Úlken kelinniń on balasyn dúnıege kelgen kúnnen etegine orap alyp, baǵyp, ósirip, nemereden shóbere súıdi. Meniń de balalarymdy baýyryna salyp, kenjem Ásel týǵanda da alǵash ret besigin ózi terbetti. Men kelin bolyp túskende apam seksende bolatyn. О́mirden bar túıgeni men jıǵan-tergen, úırengenderin babymen aıtyp otyratyn. Atamyzdyń aýylyndaǵy aǵaıyn-týystardy, quda-jekjattardy  Dúkeńnen góri men jaqsy tanımyn. Sebebi, olardyń otbasy, ómir súrý daǵdylary, aǵaıyn-týystyq qatynastary – bárin apam maǵan aıtqanda jadymda myqtap toqyp alǵan edim. Búginde sol týystardyń balalary, nemereleri jolyqqanda atalarynyń atyn atasa boldy, apamnyń aıtqandary esime túsip – tanı ketemin. Úlkenderin surap, jastary jaıynda bilgim kelip turady. Bul anamnan qalǵan úlgi ǵoı. Apam namazyn oqyp bolǵan soń uzaq otyryp, el-jurtqa tileý tilep táspi tartatyn. Ásirese, Elbasyna rıza edi. «Aınalaıyn-aı, osynsha adamdy asyrap, eńbegine aqy tólep, eldi tynysh, jurtty aman saqtap otyrǵanyn aıtam-aý! Sonysymen qoımaı men sııaqty kári-qurtańǵa pensııa tóleıdi. «Eńbegińizdiń zeıneti», – deıdi, deıtin. Jaryqtyq óte qanaǵatshyl edi. Dúkeńdi aǵaıyn-týysy «Túken» dep ataıdy. «D» árpin tórtinshi synypqa deıin Dúkeńniń ózi de «T»-men jazyp kelipti. Ońtústik óńirde ustahanany «túken» deıdi. «Dúkenbaı» degen esim sol ustahananyń qurmetine qoıylǵan kórinedi. Apam ulyna aıaǵy aýyr júrgende Qarataý óńirine aty belgili sheber – Aqádil usta enemniń túsine kiripti. «Kelin, mynaý saǵan syıym», – dep kóseý syılapty. Sodan apam ul bosanǵanda qýanǵandarynan «túken qasıetti oryn ǵoı» dep, uldaryna «Túkenbaı» degen at beripti. Men as-aýqat ázirlegendi bilgenimmen qolóner, is tigý degenge qyrym joq bolatyn. Apam kerek-jaraǵynyń bárin maǵan bazardan aldyrtyp alyp, jún tútip, kórpe qabýdy kórsetip, jastyqqa tys tigýge deıin, qadaǵalap otyratyn. «Jamamaı jańa bolmaıdy», – dep kıim bolsyn, tósek-oryn jabdyǵy bolsyn setinep ketkenin dereý tiktirip, túımesin qadatyp qoıatyn. Tipti, qabyrǵanyń jyrtylǵan tusqaǵazyn japsyrtyp, túsip qalǵan shegesine deıin maǵan qaqtyratyn. «Otanyńnyń árbir zatyn kózińniń qarashyǵyndaı saqta. Bireýin – eki, ekeýin – kóp et», «Tórkinińe bere berme – yrysyń aýyp ketedi. Ýaqyty kelip dáýletteriń tasyǵanda olarǵa da beresiń, sonda qadirli bolasyń», dep otyratyn. «Adam ashtyqqa shydaıdy, molshy­lyqtyń býyna shydamaıdy. Toqtyq ne degizbeıdi, joqtyq ne jegizbeıdi» deıtin. «Alla dáýletti ár áýlette bir balaǵa ǵana beredi. Sol jigit at jalyn tartyp minip azamat bolǵanda áýlettegi basqa baýyrlarymen  dáýletimen bólisip otyrǵany durys, áıtpese, yrysy qashady. Keıbireýlerdi qarasań, baıyp kele jatady da aıaq astynan bir pálege ushyrap qolyndaǵysynan aıyryla bastaıdy. Sonda ol ózinde barymen basqalarǵa qaıyrym-meıirim jasamaǵan soń, qudaı «Myna qulym berip jatsam da toımaıdy, basqalarmen bólispeıdi. Joqshylyq qandaı bolady eken dámin tatsyn», dep dereý bergen baǵyn tyıa qoıady. Bizdiń áýlette dáýletti Túkenjanǵa bergen, sondyqtan sen basqa baýyr-qaryndastarymen bólisip otyr. Áıtpese, toǵyshar baıdyń toqyrap kún keshýi op-ońaı», – dep qorqytyp qoıatyn. «Shyraǵym, sen jaqsylyqtyń joq­taýshysy bol, jamandyqtyń izdeýshisi kóp bolady. Ony kerek adam sensiz de taýyp alady. Ne izdeseń, qudaı sony beredi». Apamnyń osy amanaty meniń ómirlik ustanymyma aınaldy. Men Áseldi ómirge ákelgende enem «Endi shalymnyń janyna jaqyndaı bereıin», – dep eldegi úlken ulynyń qolyna baryp turýǵa jınaldy. Apamnyń janymyzda júrgenine, úıimizdiń tórinde qarqaradaı bolyp otyrǵanyna úırenip qalǵanbyz, ishteı qımaı júrdik. Birde tańǵy as ústinde «Apa, sizdiń ár sózińiz aqyl keni ǵoı, sonda da «Maǵan enem aıtyp ketti» deıtindeı bir úlgi aıtyńyzshy, ómir boıy aıta júreıin» dedim. «Jaraıdy, maǵan oılanýǵa mursat ber. Elge aıta júretindeı sózdi keminde úsh kún oılanaıyn», dedi. Sodan tirshiliktiń kúıbeńimen men suraǵanymdy umytyp ketippin. Bir kúni taǵy sol tańǵy asta «Sáýle, sen menen: «Apam aıtyp ketip edi deıtindeı aqyl surap ediń ǵoı» dedi. «Iá, apa!». – Ol bir-aq aqyl. Qashanda sabyrly bol! Quranda da solaı aıtqan. Men odan myqty emespin ǵoı. Bar aqylymdy aqtaryp, ary oıladym, beri oıladym, apam árdaıym sabyrly bol degen dep, ár isti tek aqylǵa salsań – bári jaqsy bolady, – dedi. Apam «shalymnyń janyna jaqyn­daımyn», dep elge ketkende kóz janary nasharlap, qaraıǵandy áreń ajyratatyn. Bizder ol jyldary Astanaǵa qonys aýdarǵanbyz. Anamyzdy saǵynyp baramyz. Úıdegi nemereleri Juldyzbek, Áıgerimder bizdiń kelgenimizdi aıtpaı, «úndemeı baryp qolyn ustańyzdarshy» deıtin, apamnyń zerdesin synamaq nıette. Qolyna qolymyz tıgende, «Mynaý, Aqnurdyń qoly ǵoı!» nemese «Dúkenjan!...», «Sáýle!», – dep tanı qoıa­tyn. «Túken, baǵýyń jaqsy eken!, Sáýle­niń qoly nege jińishke, júdeý ǵoı!» dep kúl­diretin. Amandasyp bolǵan soń uly­nan Astanadaǵy halyqtyń jaǵdaıyn suraıtyn. Bir ǵasyr ómir súrgende ómirden bas­ty túıgeni – el tynyshtyǵy, otbasy amandyǵy, urpaǵynyń ósip-ónýi ǵana boldy. Apamnyń tólqujatynda «1898 jyly» degen jazý bolatyn. Júzge tolǵanda myna bir óleńdi arnap, «Jyr táj» degen jınaǵyma kirgizgen bolatynmyn: Meniń enem júzden asyp barady, Sońǵy on jylda kúńgirttenip janary Qalǵanymen, otyryp-aq biledi Dúnıeniń arǵy-bergi habaryn.   Kóre me eken, kókireginiń kózimen Salmaqtaı ma, júregimen sezine Sóz saptasa ótkeninen sapyryp, Jol kórseter kózi bardyń ózine.   Talantyna soǵys órti dóp kelgen, Jaqsyny da, jamanda da kóp kórgen. Úsh ǵasyrdyń tańymenen talasyp, Úsh ǵasyrda úsh patshany ótkergen.   Shúıkedeı-aq, biraq rýhy shókpeıdi, Qoǵamdy da, adamdy da sókpeıdi. «Ne kórdińiz?» dep surasań apamnan, «Jaqsy adamdar dúnıede kóp», – deıdi.   Segiz múshel kóripti ómir súrgeli, Baılyq arsyz bir ketipti, bir kelip. Baıanymen bul ómirde qalǵany – Urpaqtary el bolypty irgeli. Árbir adamǵa ulttyq tilden, dilden, dinnen ajyramaı, ata dástúrden aýyt­qymaı, urpaq boıyna ulttyq tárbıe uryǵyn sebe bilý – basty mindet desek, meniń enem sol mindetin adal atqaryp, 2004 jyly 11 jeltoqsanda ómirden ótti. Uly Dúkenbaı anasynyń basynan ótkergen oqıǵalaryn elep-ekshep, kórkem tilmen kestelep «Tórt patshany kórgen keıýana» atty hıkaıat jazdy. Enemdi esime alǵanda joǵarydaǵy ádemi sátter kóz aldymnan marjandaı tizilip ótetini bar. Sáýle DOSJANOVA, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.