Mereıtoı: mejeler men máseleler

Memleketimizdiń ótkeni, búgini jáne bolashaǵymen sabaqtas jatqan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıynyń el tarıhynda alar orny erekshe ekeni aqıqat. Qazaqtyń ult bolyp qalyptasýynda erekshe mán-mańyzǵa ıe sol tarıhı kezeńderdi jańǵyrtý arqyly eldiń rýhyn kóterip, sanasy jańaratyny taǵy anyq. Keshe Jambyl oblysyna jumys saparymen kelgen Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaev Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq jumystarymen tanysty. Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaev dúbirli toıǵa daıyndyq jumystardy ret-retimen taldap aıtyp berdi. Jalpy, bul baǵyttaǵy is-sharalar mereıtoı tujyrymdamasyna sáıkes júrýde. Jyl basynan beri búgingi kúnge deıin oblys­ta 275-ke jýyq is-shara ótki­zi­lip, oǵan 82 myńnan astam adam qamtyldy. Bul mereıtoı óte qarapaıymdylyǵymen, ónege­simen eldiń esinde qala­tyn bolady. Qyrkúıektiń 17-18 juldyzynda Taraz qala­sy­nyń tórinde toılanǵaly otyr­ǵan dúbirli merekede «Qa­zaq handyǵy» memorıaldy monýmenti saltanatty túrde ashyl­maq. «Taraz-Arena» sport keshe­ni ǵımaraty beldeýinde Táýke han kóshesiniń boıyna orna­lasqan bul keshenniń aýmaǵy 3,5 gektardy quraıdy. Son­daı-aq, mereke «Kóne Taraz» arheo­logııalyq saıabaǵy men «Ejelgi Taraz» murajaıynyń saltanatty ashylýymen jalǵasýy tıis. Áıtse de, eldigimizge syn bolatyn osy mereıtoıǵa daıyn­dyq barysy alańdatarlyq eke­nin ashyq aıtýǵa týra keledi. Oblys­tyq ákimdik áli kúnge bul jo­ba­lardyń bir de biriniń qarjy­landyrylýyna tolyq qol jetkize alma­ǵan. Búgingi kúni «Qazaq handyǵy» memorıaldy monýmen­tine bıýdjetten qarjy bólinbe­genine baılanysty konkýrs ótkizilmegen. Sondaı-aq, qurylys-montaj ju­mystary men músindi satyp alý­ǵa da qarajat kózderi anyqtal­maǵan. Al etnomádenı ortalyq qurylysyna – 1 mlrd. 259 mln. teńge, «Ejelgi Taraz» murajaıyna – 932 mln. 307 myń teńge qajet bolsa, respýblıkalyq bıýdjetten áli kúnge qarjy bólinbepti. Bul, árıne, qomaqty qarjylar. Oblys bıýdjetiniń shamasy jetpeıtini anyq. Biraq, mereıtoıǵa baılanysty maıda irili-usaqty ózge sharalardyń da birde-biriniń qarjysynyń áli kúnge sheshilmeı, tuıyqqa tirelip turǵany tipten oıǵa qaldyrady. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnaıy shyǵarylǵan kitaptardyń tusaýkeserine (10 mln. teńge), respýblıkalyq aqyndar aıtysyn ótkizýge (31 mln. teńge), «Tekti sózdiń tóresi – terme» respýblıkalyq terme konkýrsyn ótkizýge (20 mln. teńge), oblystyq ólketaný murajaıynyń kórme zalyn reekspozısııalaýǵa (20 mln. teńge) jáne basqa da birqatar qarjylardyń taǵdyry áli kúnge belgisiz. Oblys basshylarynyń bul baǵytta iskerlik tanyta almaı, tek joǵarydan keletin qarjyǵa ǵana qarap otyrǵany baıqalady. Qaladaǵy iri áleýmettik mańyzdy mádenı oryndar men ortalyq stadıonnyń aınalasyn jóndeý boıynsha ulttyq kompanııalar men mınıstrlikterge qarjylaı qoldaý kórsetý týraly resmı hattar joldanyp, «Máńgilik El» korporatıvtik qory ashylypty. Biraq, búgingi kúnge deıin qorǵa nebári 19,2 mln. teńge ǵana túsken. Mereıtoıdyń merzimi tipten qysyp keledi, nebári úsh aıdan sál-aq asatyn ýaqyt qaldy. Endi josparlanǵan jobalar iske asa ma, joq pa? Ázirge bul suraqqa jaýap berý qıyn. Sonymen, ál-ázirge bolashaǵy kúmándi bolyp turǵan etnomádenı ortalyq pen «Ejelgi Taraz» murajaıynyń qury­lysyna oblystyq bıýdjetten 60 mln. teńge bólinip, alǵashqy jumystar bas­talyp ta ketti. Mereıtoı kúni Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵynda etnoqalashyq jasalyp, Qytaıdyń Sıan qalasynan ótken jyldyń qyrkúıeginde shyqqan «Uly Jibek jolyndaǵy mádenıet» atty kerýen Taraz qaqpasynan kiredi dep josparlanýda. Kerýen quramynda 136 túıe, 10 at arba, 25 avtokólik jáne 100-den asa kerýenshi bar. Bıylǵy jyldyń qańtar aıynda osynaý merekelik is-sharalarǵa basqa da aımaqtardyń atsalysýy máselesi boıynsha barlyq oblys ákimderiniń orynbasarlary men bas sáýletshileri Taraz qalasynda bas qosqan bolatyn. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy bir tarazdyqtarǵa ǵana emes, búkil elimizge ortaq toı emes pe? Sondyqtan, elimizdiń 14 oblysy kómek­ke kelip, kóne qalanyń toı ótetin jer­lerin abattandyrý, jańartý, kórkeıtý jumystaryn júr­gizýdi mindetterine aldy. Búginde 7 oblys, naqtyraq aıtsaq, Atyraý, Qyzylorda, Qostanaı, Mańǵystaý, Aqtóbe, Soltústik jáne Batys Qazaqstan oblys­tary ju­mys­taryn bastap ta ketti. Bul oblystardan kelgen kásipkerler Taraz qalasyndaǵy saıabaqtardy qaıtadan jańǵyrtyp, kóshe-dańǵyl boılaryn abattandyryp, birneshe jerden jańa skverler salyp, eskertkish ornatady. Bul jumystarǵa olardyń aldy 102 mln., sońy 32 mln. teńgege deıin qarjy jumsaýdy josparlap otyr. Premer-Mınıstrdiń orynbasary B.Saparbaev sapar barysynda Qostanaı jáne Qyzylorda oblystary qolǵa alǵan Qarahan kesenesi mańyndaǵy alleıa qurylysymen tanysty. Árıne, Jambyl jurty da daıyndyq jumystaryna bir kisideı jumylyp kiri­sip ketti. Jambyl oblysyndaǵy 17 bas­qar­ma men 10 aýdan ákimderine Taraz qala­synyń 26 ortalyq jáne magıstraldy kósheleri bekitilip berildi. Búginde bul kóshe­lerdi abattandyrý, gúlzarlar egý, jaıaý júrginshiler joldaryn qalpyna keltirý, jaryq shamdaryn ornatý jáne jeke sektordaǵy úılerdiń qorshaýlaryn jón­deý syndy jumystar bastalyp ketti. Son­daı-aq, jospar boıynsha osy kóshelerde ornalasqan 305 kóp qabatty turǵyn úılerdiń qasbetterin syrlaý jumystaryna 200 mln. teńgeden astam qarajat qarastyryldy. «Jyl saıyn kóne tarıhymyzdy tú­gen­deýge, zerdeleýge jan-jaqty memleket tarapynan úlken qoldaý kórsetip keledi. Elbasy N.Nazarbaev: «Taraz – tarıhymyzdyń altyn dińgegi» dep basa kórsetýi ótkenimizge izet, búgingi urpaqqa zor maqtanysh ekeni anyq. Elbasymyz jaqynda ǵana halyqtyń aqshasyn asta-tók mereıtoılarǵa jumsamaý kerektigin jaqsy aıtty. Shynynda, shamadan tys aqsha shashý arqyly toıdy adamdardyń sanasynda qaldyra almaısyń. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılaý arqyly biz eldigimizdi, birligimizdi, jetistigimizdi kórsetýimiz qajet. Toı – bir kúndik. Áp-sátte ótedi de ketedi. Toıǵa jasalǵan dúnıeler erteńgi kúni eldiń qajetine jaraýy tıis. Sondyqtan, bárin aqylmen sheship, óte utymdy oılastyrýymyz qajet», deıdi Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaev. Bul kúni Premer-Mınıstrdiń oryn­basary, sondaı-aq, oblystyq balalar aýrý­hanasy men Taraz hımııa-tehnıka­lyq kolledjiniń jumysymen tanysyp, dáriger­ler jáne ustazdarmen áńgimelesti. Bul balalar aýrýhanasy ǵımaratynyń paıdalanýǵa berilgenine eki jyldyń júzi boldy. Jańa ǵımarat, jańadan jabdyqtalǵan bólmeler, jap-jańa medısınalyq qural-jabdyqtar aq halatty jandardyń jumysyna tyń serpin bergeni anyq. Al Taraz hımııa-tehnıkalyq kolledji óńirdegi hımııalyq óndiristerge mamandardy qaıta daıarlaý men biliktiligin kóterý maqsatynda ashylyp, ótken jyly paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Nysannyń jalpy aýmaǵy 4 gektardy quraıdy. Dál qazir bul bilim oshaǵynda 438 oqýshy 12 mamandyq boıynsha bilim alýda. Ortalyq zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq bazamen jabdyqtalyp, oqý ornynda 81 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Kolledj óńirdegi 12 iri kásiporynmen kelisimshart jasap, dýaldy júıemen bilim berýde. Sapar sońynda qorytyndy jıyn ótip, onda oblystaǵy bilim salasyn qar­jy­landyrý, eńbekaqyny qysqartpaý jáne ýaqtyly tóleýge baılanysty túrli kásip­oryndarmen jasalǵan memorandýmdar máselesi jáne Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵyna daıyndyq jumystary keńinen áńgime boldy. Taǵy da aıtamyz: el tarıhyn­daǵy erekshe oqıǵaǵa daıyndyq jaǵdaıy alań­datpaı qoımaıdy. Bul jaǵynan qara­ǵanda Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaevtyń oblysqa sapary kezinde osy máselege basa nazar aýdarǵany, oryn alǵan olqylyqtardy qalǵan ýaqytta joıý kerektigin qatań talap etkendigi kóńil­ge úmit uıalatady. Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy. Sýretti túsirgen Altynbek QARTABAI.