Qyzylordada «Mazmunyn jańartý jaǵdaıynda bilim berý ortasynyń transformasııasy» taqyrybynda eki kúnge sozylǵan respýblıkalyq forým ótti. Sharaǵa «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU basqarma tóraıymy Kúlásh Shámshıdınova, Kembrıdj ýnıversıtetiniń bilim berý fakýltetiniń aǵa lektory Eleın Ýılson jáne Ulybrıtanııa, Ońtústik Afrıka, Qazaqstannyń birneshe óńirlerinen bilim berý salasynyń úzdikteri qatysty. Jıynda bilim berýdiń ozyq ádisterin qoldaný, osy salanyń damýy men ózekti máseleleri talqylandy.
Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev «Sapaly bilim – óńirdiń tabysty damýynyń kepili» taqyrybynda baıandama jasap, Syr óńirindegi bilim salasynyń jetistikterine toqtaldy.
«Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikterin bir ǵana Qyzylorda oblysynan kórýge bolatynyn aıtty. Memleket basshysy aımaqtaǵy ınfraqurylymnyń damýyn, salynyp jatqan bilim men mádenıet oshaqtaryn, medısınanyń qarqyndy ilgerileýin atady. Mundaı sóz qyzylordalyqtardyń qyzmetine berilgen joǵary baǵa dep túsiný kerek. Bul – zor abyroı ári úlken jaýapkershilik», dedi oblys ákimi.
Aıta ketý kerek, aımaqta sońǵy eki jylda úsh aýysymda bilim beretin mektepter problemasy túbegeıli sheshimin tapty. Apatty jaǵdaıdaǵy 34 mekteptiń sany 20-ǵa qysqartyldy. Bıyl taǵy 8 apatty dep tanylǵan bilim oshaǵynyń ornyna jańa ǵımarattar salynyp bitedi. Jáne «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda taǵy eki bilim uıasy men bir balabaqshanyń qurylysy bastalady dep kútilýde.
«2014 jyly bilim berý salasyna 66 mıllıard teńgeden asa qarjy bólindi. Bul oblys bıýdjetiniń 32 paıyzy. Eki jyl ishinde bilim berý salasynyń bıýdjeti 23 mıllıard teńgege artty. Byltyr memleket pen jeke kásipkerlerdiń kúshin biriktirip, yntymaqtasa jumys isteýdiń arqasynda 130 jańa balabaqsha ashyldy. Aımaqtaǵy balabaqshalar men shaǵyn ortalyqtardyń jalpy sany 611-ge jetti. Onda 42 myńnan asa bala tárbıelenýde. «Balapan» baǵdarlamasy boıynsha balalardyń 92,2 paıyzy balabaqshamen qamtyldy. Al mektepke daıarlyq boıynsha kórsetkish 100 paıyzǵa jetti. Jumystarynda ınnovasııalyq tásilderdi qoldanyp, balanyń erte damýyna yqpal etetin balabaqshalardyń da sany artyp keledi. Mysaly, byltyr 53 balabaqsha «Montesorrı» tehnologııasymen jumys isteýge qajetti jabdyqtarmen jasaqtaldy. Endi bizdiń aldymyzda bir jáne úsh jas arasyndaǵy búldirshinderdi balabaqshamen qamtýdy kóterý mindeti tur. Eki jyl ishinde úsh aýysymda bilim beretin mektepterdiń problemasyn túpkilikti sheshtik. Apatty jaǵdaıdaǵy 34 mekteptiń sanyn 20-ǵa qysqarttyq. Bıyl taǵy 8 apatty dep tanylǵan bilim oshaǵynyń ornyna jańa ǵımarattar salynyp bitedi. «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda bıyl taǵy eki mektep pen bir balabaqshanyń qurylysy bastalady. 2014 jyldan bastap kásibı mamandar daıarlaý úshin Reseıdiń belgili joǵary oqý oryndarymen yntymaqtasyp jumys isteı bastadyq. Qazirgi kezde 107 bala Máskeý bolat jáne qorytpa ınstıtýty men Sankt-Peterbýrg memlekettik tehnologııalyq ýnıversıtetinde bilim alyp jatyr. Sonymen birge, bilim berýge arnalǵan «Serpin-2050» baǵdarlamasy boıynsha 320 túlek qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń stýdenti atandy. Buǵan qosa, 242 jas oblys ákiminiń grantyn ıelendi», dedi Qyrymbek Eleýuly.
Halqymyz «ustaz – keler kúnniń ustasy» deıdi. Ol qalyptasyp kele jatqan bala dúnıetanymynyń, ómirge degen kózqarasynyń ıesi. Endeshe, balalardyń aldynda júrgen muǵalimniń jumysyna jaǵdaı jasaý, mártebesine saı qurmet kórsetý memlekettiń mindeti. Osy baǵytta byltyr 1 102 muǵalim men 82 mektep dırektory Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń deńgeıli baǵdarlamasy boıynsha biliktilik kóterdi. Osy kýrstan ótken ustazdardyń jalaqysy 30-dan 100 paıyzǵa deıin ósti. «О́rleý» bilim jetildirý ınstıtýtynyń respýblıkalyq jáne oblystyq bazasynda 2 086 muǵalim qysqa merzimdi oqýdan ótti. Atalǵan jumystar bıyl da jalǵasa bermek. Aımaqta bilim berý salasynyń úzdikterin qoldaý sharalary da jalǵasyp keledi. Byltyr taǵy 40 muǵalimge 1 mıllıon teńgeden syıaqy berildi.
Baıandamasynda Qyrymbek Eleýuly bilim salasyna qatysty naqty oılarymen de bólisti. «Bilim berý júıesiniń máselesi sóz bolǵanda, kópshiliktiń oıyna oralatyny – osy saladaǵy bitpeıtin reformalar men ózgerister desek qate bolmas. Alaıda, bilim salasyndaǵy ózgerister qoǵam ómirindegi ózgeristerdiń saldary ekendigin baıqaı bermeımiz. Qazirgi zamandy tarıhshylar «qysqa kókjıekter» zamany dep atasa, ekonomıster týrbýlentti ýaqyt dep sıpattaıdy. Iаǵnı, uzaq merzimdi boljamdar jasaý múmkin emes, udaıy ıkemdelýdi, jaǵdaıǵa qaraı ózgerýdi talap etetin erekshe kezeń ornady. Innovasııalyq tolqyndardyń kúshi adam men qoǵamnyń ómir salty men yrǵaǵyn lezde ózgertýde. Biraq bizdiń mektepter soǵan sáıkes ózgerip jatyr ma? Túlekterimiz qoǵam men naryqtyń jańa talaptaryna saı ma? Aldaǵy ózgeristerge óz betinshe beıimdelip, úzdiksiz oqýǵa, ózin ózi toqtaýsyz jetildirýge daıyn ba? Bizdiń túsinigimizshe, mekteptegi ózgeristerdiń ózegi osy suraqtarǵa jaýap izdeýge baǵyttalýy tıis. Ata-ana, mektep pen ustaz bilimge degen monopolııasynan aıyryldy. Bala «Ol kim? Bul ne?» degen suraqtaryna jaýap tabý úshin áýeli muǵalimine emes, qolyndaǵy kompıýteri men qaltasyndaǵy telefonyna qaraıdy. Aqparattyń taralý jyldamdyǵynyń ósýi bilimniń jańarý jyldamdyǵyn da arttyrdy. Oqý ornynda alǵan bilimmen ómir boıy jumys isteýge bolatyn mamandyq qalmady. О́mir boıy oqý, úzdiksiz oqý, biliktilik udaıy jetildirý uǵymdary adam ómiriniń ajyramas bóligine aınaldy. Munyń barlyǵy mektep ómiriniń irgeli negizderin qaıta qaraýǵa shaqyrady. Endi, bilim berý úrdisiniń negizgi sýbektisi muǵalim men mektep emes, oqýshy bolýy tıis. Onyń kún saıyn artyp kele jatqan suranystary, qyzyǵýshylyǵy men sheksiz múmkindikteri eskerilmese, mektep bala úshin tartymsyz, al ustaz bedelsiz bolmaq. Mundaı jaǵdaıda bilim berý ortasymen birge oqytýshy men oqýshy arasyndaǵy qarym-qatynas erejeleri de transformasııaǵa ushyraıdy. «Men aıtamyn – sen úıren» degen formýlaǵa syıatyn paternalıstik túsinik ózgerip, «birge úıreneıik» qaǵıdasyna negizdelgen áriptestik prınsıp ornaýy qajet.
Dástúrli uǵymdaǵy bilim aqparat tasqynyna aınaldy. Al bilim berý júıesiniń mindeti – sol tasqynnan kerekti taýyp, iriktep alyp, arasyndaǵy sebep saldar baılanysyn ornatyp, kádege jaratýǵa úıretý bolmaq. Tıisinshe, úlken kólemdegi aqparatty jattap, este saqtaý qajettiligi keıinge sheginip, aqparatty izdep-tabýǵa, saraptaýǵa jáne ony jumysta paıdalanýǵa qajetti shyǵarmashylyq jáne ǵylymı daǵdylardy damytý qajettigi týady. Oqýshylar basqa adamdarmen tıimdi qarym-qatynas ornatýǵa, aldyna maqsat qoıa bilýge, ýaqytyn durys josparlaýǵa jáne jeke qabiletterin ornymen ári tıimdi paıdalanýǵa úırenýi qajet. Aqparat tasqynynda keregin izdep tabýǵa úıretý arqyly biz balalarǵa jeke bilim alý traektorııalaryn qalyptastyryp, ómir boıy bilim alý daǵdysyn syılaı alamyz. Sonda ǵana oqýshy bolashaqta tabysty maman bolyp, sátti jeke ómir qura alady. Arnaıy toqtalǵym keletin taǵy bir mańyzdy baǵyt – bilim berý júıesi aıasynda oqýshylardyń adamgershiligi men moraldyq kelbetin qalyptastyrý máselesi. Qazirgi ýaqyttyń talabyna saı, bilim berý júıesi tehnologııalyq baǵytqa erekshe den qoıǵanymen, adamgershilik jáne ult rýhanııatynan qol úzgen tehnokratızm bizdi ushpaqqa shyǵarmasy anyq. Ras, ótpeli kezeńde biz otbasynyń bala tárbıesindegi rólin kemitip aldyq. Sondyqtan bala tárbıesi tek mekteptiń moınynda degen qasań túsinik áli de kúshti. О́skeleń urpaqtyń moraldyq, mádenı jáne psıhologııalyq ustanymdaryn qalyptastyratyn negizgi ınstıtýt mektep bolyp tabylady. Sondyqtan ustazdyń róli tek úıretý ǵana emes, tárbıeleý ekendigin de esten shyǵarmaıyq». Burynǵy Bilim jáne ǵylym mınıstri, búgingi aımaq ákiminiń atalǵan usynystary semınarǵa qatysýshylardyń tarapynan qyzý qoldaý tapty.
Al Syr óńiriniń mektepteri shyn máninde zaman talabyna saı bilim ortasyna aınalýy úshin ne istelýi qajet?
Birinshiden, mektepte sapasy joǵary jáne qazirgi ýaqytta qoldanbaly bilim berilýi tıis. Eń úzdik jáne artta qalǵan oqýshylar arasyndaǵy aıyrmashylyqty meılinshe qysqartý kerek.
Ekinshiden, mekteptiń maqsaty balany tek oqytý ǵana emes, qazirgi zamanda óz ornyn taýyp, básekelestikte ómir súre alatyn tulǵa tárbıeleý bolýy shart.
Úshinshiden, mekteptegi muǵalimniń biligin udaıy kóterý jáne olardyń shyǵarmashylyq jumysyna jaǵdaı jasaý basty nazarda bolýy tıis.
Tórtinshiden, mektepter elimiz ben dúnıede bolyp jatqan áleýmettik jańalyqtarǵa ashyq bolýy qajet. Eger osy aıtylǵan jaǵdaıattar jan-jaqty qamtylatyn bolsa, onda bilim salasy da tórt aıaǵyn teń basar edi.
2008 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy boıynsha qazaqstandyq zııatkerlik mektepter qurý jobasy iske asa bastady. Innovasııalyq bilim berý baǵdarlamalary men ǵylymı jobalardy iske asyrý úshin, zamanǵa saı basqarý tetikterin engizý, akademııalyq erkindik pen derbestikti damytý úshin 2011 jyly «Nazarbaev Ýnıversıteti», Nazarbaev zııatkerlik mektepteri jáne «Nazarbaev qorynyń» mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy. Sol zańǵa sáıkes derbes bilim berý uıymy bolyp sanalatyn Nazarbaev zııatkerlik mektepteri osy kúnde 17 mektepti iske qosyp, qazaqstandyq orta bilim berý júıesin alǵa súıreıtin lokomotıvke aınaldy. Qazir Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń jınaqtaǵan ádistemelik qory, tájirıbesi men biligi jalpy qazaqstandyq bilim berý mazmunyn jańartýǵa negiz retinde tanyldy.
Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha, Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń tájirıbesin jalpy bilim berý júıesine taratý jumysy bastalǵany belgili.
Osy rette, Qyzylorda oblysy Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaý aıasynda óńirlik ınnovasııalyq mektepter jelisin qurý jobasyn qolǵa almaq. Atalǵan joba sheńberinde oblys aýdandarynda ekiden jáne Qyzylorda qalasynda 6 mektep iriktelip, Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń tájirıbesin engizý alańy retinde damytylady.
Jobaǵa kirgen mektepterdiń muǵalimderi deńgeılik biliktilik kóterý kýrstarynan ótip, alǵan bilimi negizinde jumystaryn jańa arnaǵa túsirýi tıis. Sonymen birge, atalǵan jobaǵa engen mektepter Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń talaptaryna saı jaraqtandyrylýy qajet.
Bul mektepter usynylǵan ádisteme men tájirıbeni tezdetip ıgerip, oblys aýmaǵyndaǵy mektepterge taratýǵa jáne óńirlik bilim berý júıesindegi ozyq jetistikter úlgisin qalyptastyrýy qajet.
– Bilimniń sapasyn kóterýge arnalǵan búgingi kezdesýimiz Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen jasaqtalyp, iske asyrylyp jatqan keleli josparlardan týyndaıdy. Táýelsizdiktiń tańy atqan kezden-aq Elbasy damýymyzdyń dińgegi bilim men ǵylym ekendigin basyp aıtyp, «Bolashaqqa – kemel bilimmen» degen barshaǵa pátýaly qaǵıdasyn usyndy. Sonyń aıasynda, qazaqstandyq bilim berý buryn-sońdy kórmegen qarqyndy ilgerileý kezeńine aıaq basty. Elimizde júzdegen mektep pen balabaqsha boı kóterdi, ustazdardy qoldaý jáne yntalandyrý sharalary da turaqty ósip keledi. Joǵary oqý oryndaryn qoldaý, ustazdardyń ǵylymı izdenisine qajetti granttar bólý, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri, «Bolashaq» baǵdarlamasy, «Nazarbaev Ýnıversıteti», mektepke deıingi bilim berýdi 100 paıyzǵa jetkizý mindeti, 12 jyldyq orta bilimge kóshý, mektepterdegi 3 aýysymdy oqýdy joıý týraly sheshimder, bilimdegi ınnovasııalarǵa kórsetiletin jan-jaqty qoldaý – osynyń barlyǵy da bizben kórshiles elderde iske asa qoımaǵan, kóp memleketter áli armandaı da almaıtyn bıik belester, – dedi ákim sóziniń sońynda.
Semınar barysynda qatysýshylar óz oılaryn ortaǵa saldy. Aıtylǵan usynystardy tezdetip tájirıbemen ushtastyrý jaǵyn talqylady. Sondaı-aq, Qyzylorda oblysy ákimdigi men «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymy arasynda strategııalyq seriktestikti damytý jóninde memorandýmǵa qol qoıyldy.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
QYZYLORDA.
