Búgin qazaqstandyq tuńǵysh shoıyn alynǵanyna – 55 jyl
Ár dáýirdiń, ár kezeńniń este qalar oqıǵalary bar! Ýaqyt degenniń ózi qas-qaǵym sát bolǵandyqtan, kóz aldyńda tarıhqa aınalatyny sııaqty 1960 jyldyń 3 shildesiniń de elimiz shejiresine jazylǵanyna týra 55 jyl bolǵan eken. Onyń ereksheligi nede delingende, Temirtaýda býyrqana bastaǵan metallýrgııa alybynyń tynysyna tyń kúsh bitirýshi birinshi domna peshi kómeıinen shoıyn seliniń sarqyrap aǵýy Qazaqstan ekonomıkasynyń damýynda jańa betburys jasalǵandyǵyn bildirdi.
Bárin basynan aıtalyq. Ortalyq Qazaqstan aımaǵynda úlken metallýrgııa zaýytyn salý ıdeıasy ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda alǵa qoıylǵan edi. Bul máseleni geolog-ǵalymdar Qanysh Sátbaev pen Mıhaıl Rýsakov áldeneshe ret kóterdi. Alaıda, sol kezde shıkizat bazasy tolyq zerttele qoımaǵandyqtan, KSRO Qara metallýrgııa halyq komıssarıaty usynystarǵa biraz jyldan soń ǵana mán bere bastady. Aqyrynda soǵys órtiniń órship turǵan shaǵyna qaramastan saıyn dalanyń tósinde 1943 jyly salalyq kásiporyn salý týraly sheshim qabyldanyp, qurylys jumystary qolǵa alyndy. Kishigirim sehtardyń ósýine baılanysty 1957 jyly alǵashqy domnanyń irgetasy qalandy. Búkilodaqtyq ekpindi komsomoldyq qurylys bolyp jarııalanýy da osy kez. Jan-jaqtan aǵylǵan jastardyń jalyndaǵan kúshimen eki-aq jylda iske qosyldy. Tuńǵysh shoıyn mine, osy peshte qorytyldy.
Qazaqstan Magnıtkasy. 1960 jylǵy 3 shilde. Alǵashqy shoıyn alynǵan kún.
Qazir oıǵa alynsa qyzyq, tarıhı oqıǵa ózi oraılastyrdy ma, ne taǵdyrdyń buıyrtýy ma, sonyń qarsańynda Dneprodzerjınskiden gornovoıshy bolyp oralǵan bir top qazaq jigitteri ishinen Nursultan Nazarbaevqa osy iske arnaıy iriktelgen brıgada quramynda birinshi shoıyn qorytý qurmeti tıdi. Gornovoılardyń bári armandaýshy úlken senimdi aqtaý úshin sańlaq áriptesterimen qoıan-qoltyq shoıyn quıysqan sol kún bolashaq Prezıdentimizdiń eńbek jolyndaǵy bederli belespen birge el tarıhyndaǵy altyn árippen jazylǵan kúnderdiń biri bolyp qaldy.
Bul oqıǵa qalaı bolyp edi?! Oǵan tikeleı kýá bolǵan, kórip-bilgenin «Alataýdan ushqan aqıyq» atty maqalasynda jazǵan kórnekti qalamger Ámen Ázıev sýrettemesiniń bir tusyna kóz júgirtip kórelikshi. Aldymen aıtarlyǵy, onda baıandalǵandaı shoıyn alý bir kúndik qana jumys bolmapty, úsh kún daıyndyq júrgizilipti. «Bir kún buryn kúndiz Vasılıı Veretnıkovtyń, Mıhaıl Býlygınniń jáne Borıs Iаgovıtovtyń maıtmalman metallýrgterden jasaqtalǵan brıgadalary birigip, domnanyń aýqymy úlken óńeshine kepken aǵash shpaldardy sańylaýlap, tekshelep qalaýǵa kiristi. Barlyq gornovoılar, gazovıshıkter, mehanıkter men elektrıkter jiti qımylǵa kóshti. Keshke qaraı bıiktegi býnkerden kokstelgen kómir túsirildi, onyń ústine Sokolov-Sarybaı kenishinen aldyn ala jetkizilgen temir rýdasy, irgedegi Solonıchkadan ákelingen ák tasy salyndy. Eki myń tonnaǵa jýyq osynsha «azyq» (shıhta) domnanyń tik shahtasy boıyna toltyryldy. Domnaǵa ot berý Nıkolaı Veremeenko basqarǵan brıgadanyń úlesine tıdi. Jaýapkershilikti jete túsingen jáne nege bolsa da ázir turǵan saqadaı-saı jigitterdiń arasynda Aqat Nabıbýllın, Saıasat Qabdulov, Tólegen Adam – Iýsýpov, Nursultan Nazarbaev, Murat Muhametjanov, Bolat Kárimov bar edi. Keshki saǵat 18-den 37 mınýt ótkende aýa úrleıtin tetik ashyldy. Ot dúleıi údep, bolat dene tirilip qoıa berdi. Saǵat saıyn janartaýdaı kúrkiregen ún kúsheıip, esti aldy. Erteńinde jaı jáne suıyq otynnyń ornyna gaz úrlendi. Qujyradaǵy keshegi ot odan saıyn laýlap, domnanyń kúnge para-par dúleı qyzýy 1000 gradýsqa taqaldy.
Bir sátte ober-master K. Gerashenko men gornovoı A.Nabıbýllın otqa tózimdi qapastyń aýzyn burǵyly naızamen buzyp jiberdi. Jarqyraǵan jalyn, qyp-qyzyl shoq sap-sary ala ózen naýanyń ústine lap qoıdy. Shyjyldaǵan, shashyraǵan altyn ushqyndar kóbeıdi. Keń seh ishi kúndizgideı san nurly sáýlege toldy. Dál osy shaqta kóktegi kúnniń ot alaýy adam balasynyń ǵajap óneri arqasynda domna peshiniń aýzynan qýatty ózen tárizdi aqtarylyp jatqan syqyldandy. Qazaqstan tarıhynda altyn árippen jazylatyn bul oqıǵa 1960 jyldyń 3 shildesinde saǵat 15-ten 07 mınýt ótkende júzege asty. Oǵan qatysýshy gornovoıshylarmen birge Nursultan Nazarbaev ta «Qarmet zaýyty. Tuńǵysh Qazaqstan shoıyny. 1960 j. VII» dep betine bederlengen medalondardy quıyp alyp, keýdesine taqty», dep beıneleıdi.
Al Tólegen Adam-Iýsýpovtyń eske alýy boıynsha, sol kúni jumysqa jigitterdiń bári úlken tolqynyspen kelipti. Bir jaǵynan ózderine kórsetilgen joǵary jaýapkershilik kóńil abyrjytsa, sondaı-aq, qansha aıtqanmen óndiristiń aty óndiris qoı, aıaq astynan áldebir aǵattyq isti búldire me degen qaýip qobaljytady. Iske kiriskenderinde pesh aldyndaǵy atqyǵan ot-jalynmen arbasýdan qaımyqpaýdy, shoıyn tasqynyn bir arnaǵa jiberýdi qalt etkizbeýdi, aǵylǵan bette ile-shala qyp-qyzyl otqa aınalyp, surapyl alaý lap bergende úrikpeı, seskenbeı, taısalmaı qımyldaýdy birinshi ret atqarmaq jigitterdiń kópten beri soǵan úırenip ketkendeı jiti isi qýantyp sala bergen eken.
Olardyń jumysyna tileýqor bola jınalǵan myńdaǵan adamdardyń ortasynda kóptiń biri bolyp osynaý sátti óz kózimen kórgen, sol kezdegi marten sehynyń kranshysy Altynbek Asanov aqsaqaldyń aıtýynsha, jurttyń ýralaǵan daýysynan búkil qala dúr silkinip, shattyq únder qulaq tundyrady.
Sodan keıin domna júregin soqtyrýshylar qataryna dneprodzerjınskilik túlekter Tóleýtaı Súleımenov, Qabıdolla Sárekenov, Satybaldy Ibragımov, Rahmetolla Janarbaev sekildi kileń saıdyń tasyndaı isterine jetik jigitter qosylyp, óndiristiń osynaý mańyzdy býynyn órletedi.
– Ár ýaqyttyń adam minezine, kúsh-qaıratyna, qala berdi qoǵamdaǵy belsendiligine áser eter bir ereksheligi bolatyn shyǵar dep oılaımyn. Bizdiń jalyn atqan jıyrmadaǵy kezimiz sondaı sátke, sonyń ózinde maqtanyshpen ataıtynymyzdaı Qazaqstan Magnıtkasynyń juldyzy jarqyraǵan, mártebesi bıiktegen shaqqa tap kelýin aıtsańyzshy. Otandyq qara metallýrgııanyń alyby paıda bolýyn pash etýimen ǵana emes, halqymyzdyń qanshama ulandaryn qanattandyrdy deseńizshi. Bárimiz Temirtaý mektebiniń taǵylymynan Nursultan Nazarbaevpen birge ótip, óskenimizdi zor maqtanysh sanaımyz, – deıdi Elbasynyń keshegi eńbektes seriktesi, búginde elge tanymal azamat Qabıdolla Sárekenov aǵa.
Bolashaq Prezıdentpen birneshe jyl shoıyn qorytysqan, syılastyqtary da jarasqan KSRO-nyń qurmetti metallýrgi, «Qurmet Belgisi», «Parasat» ordenderiniń ıegeri Vladımır Kolbasamen sóıleskenimizde sol kezderi ıyq tirestire eńbek etkenderin árdaıym mereı tuta sóıleıtinin qalaısha aıtpaspyz. Ýkraınanyń áıgili «Azovstal» metallýrgııa alybynan Temirtaýǵa jiberilgen bul kisi birneshe jyl boıy bolashaq Tuńǵysh Prezıdentpen birge jumys istegenderdiń biri bolatyn. «Bizder sol ýaqyttarda qorytqan shoıyndarymyzdy eseptep kórmesek te, júz myńdaǵan tonnaǵa jetkendigine daý joq. Ol óz áriptesterinen sheberligi kósh ilgeriligimen, kásibiniń qyr-syryna zerektigimen, isine senimdiligimen, qashanda qaıratty jigerimen bárimizdi baýraıtyn. Birinshi shoıyn alyný oqıǵasyna qatysýǵa kelgen akademık Qanysh Sátbaevtyń ortamyzdan Nursultan Ábishulynyń qımylyna nazary aýyp, sózge tartqany esimde. Árıne, jaıdan-jaı emes eken. Uly adamnyń kisi tanyǵyshtyǵyna keıinnen kózimiz jetti ǵoı. Baqytyma buıyrtqany shyǵar, Nazarbaevpen eńbek arqyly jaqyn aralasyp, syılas bolyp ketkenimdi mártebe tutamyn.
Temirtaý. 2010 jylǵy 2 shilde. Elbasynyń ejelgi metallýrg serikterimen merekelik balqymaǵa qatysqan sáti.
Bastapqyda Nazarbaev ekinshi, men úshinshi dárejeli gornovoıshy boldym. Isine eshqandaı enjarlyq bolmaıtyn, shoıyn aǵatyn jyrany aldyn ala tazalap, qural-jabdyqtardy, mehanızmderdi muqııat tekserip, jumystyń kidirissiz atqarylýyna daıyndyqty qatty qadaǵalaıtyn. Kórip turyp qalaısha úlgi almasqa?! Biz de mindetimizdi múltiksiz atqarýǵa úırendik. Sonyń arqasynda shoıyn árdaıym kesteden aýytqymaı, ári sapaly qorytylatyn. Arǵyn Júnisovtiń «Bizdiń Prezıdent – metallýrg. О́mirdiń ystyq-sýyǵyn jastaıynan halyqpen birge kórgen. Sondyqtan eline qajymaı eńbek etý de, eldi biriktirý de, ekonomıkany damytý da bári-bári qolynan kelip otyr» degenindeı, óz ortamyzda qalyptasqan adaldyq, adamgershilik, salıqalyq qasıetteri keıinnen memleket basqarýda aıryqsha jarqyraı kórinis bergendigine qýanamyz», dep edi Vladımır Fedorovıch sońǵy bir kezdesýimizde. Biz shoıyn qorytýdyń bir sátin N.Á.Nazarbaevtyń bul oqıǵanyń 50 jyldyǵyna arnalǵan merekelik rásimine qatysýynan kóre alǵan edik. Basqa kıiz qalpaq, ústine kıiz kıim kıip, qolǵa uzyn sapty kóseý ustap, onymen peshtiń aýzyn kósep jibergende, astaýǵa qyp-qyzyl shoıyn balqymasy quıyla jónelgen mezette kánigi metallýrgterdiń ózi umytylmaǵan sheberlikke qyzyǵyp, súısinip qarap qalǵandyǵy esimizde. Prezıdent bastap bergen isti jas gornovoılar Sergeı Jmýrın men Nurlan Álipbaev ilip áketip, aǵa býyn úlgisine saı ekenderin kórsetti. Sonda qýanyshtan júzi jarqyraǵan Nurlannyń «Qaı eldiń azamaty óz Prezıdentimen birge domnadan shoıyn qorytyp kóripti. Nursultan aǵanyń eńbek jolyn gornovoı bolyp bastaǵandyǵyn bala jasymnan bilýshi edim. Jastaıymnan osy mamandyqty meńgerýdi qaladym. Aýyldan Temirtaýǵa kelýimniń sebebi de sol boldy. Maqsatyma jettim. Naǵyz gornovoıshy ekenimdi Prezıdent pen eńbektes seriktesterim aldynda dáleldeı alýym – ómirimniń eń bir baqytty sáti boldy. Nur-aǵanyń «Temirtaý – meniń taǵdyrym» dep aıtqanyndaı, Temirtaý meniń de taǵdyryma aınaldy», degen sózi qoıyn dápterimizde saqtalyp qalypty. Munan keıin Elbasy metallýrgterdiń Mádenıet saraıynda ótken jıynda sóılegen sózinde «Bul tarıhı máni zor oqıǵa búgingideı kóz aldymda. Budan jarty ǵasyr buryn elimizde buryn-sońdy bolmaǵan ónerkásip alyby dúnıege keldi. Saryarqa tósindegi sol tustaǵy shaǵyn Temirtaý qalasy qaınaǵan óndiris ortalyǵyna aınaldy. Osynda tuńǵysh shoıyn qorytpasy alyndy. Toqsanynshy jyldardyń elimiz úshin kúrdeli kezeń bolǵanyn bilesizder. Der kezinde qýatty ınvestor tarta alǵanymyzdyń arqasynda kombınatty aman saqtap qaldyq. Biz daǵdarys saldaryn dúbirmen emes, sabyrmen eńserdik» dedi. Sonyń shyndyǵyn kásiporynnyń qalypty jaǵdaıda jumys isteýi baıqatyp keledi. Alǵash shoıyn alynǵanda jylyna 270 myń tonnasyn óndirýge qol jetse, odan soń 5 mıllıon tonnaǵa deıin ósti. Domnalar jóndelip, jańartyldy. Bıiktigi keshegi 60 metrden 100 metrge asqan, qýaty eselep artqan qara qazannyń búginde tutynýshylar suranymyna qaraı ónimniń qandaı da kólemin shyǵarýǵa kúshi de, múmkindigi de mol. Eń bastysy – sony jasap, jańǵyrtýshy adamdar bar. – Men aǵa býyn metallýrgterdiń izin basyp, isin jalǵastyrýshy jańa tolqyn jastardyń birimin. Ásirese, gornovoıshy bolýyma qýanyshtymyn. Munyń ózi shoıyn quıýshylar, bolat balqytýshylar arasynda asa qadirli kásip sanalsa, Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń eńbek joly bastalǵan dál sol sehta, dál sol domnada jumys isteýime maqtanyshym bólek. Osy qatarǵa qosylǵanyma biraz ýaqyt bolyp qaldy. Sonda da udaıy úıreniste, izdeniste bolmasa bolmaıdy. О́ndiris kóp ózgerdi, zamanaýı qondyrǵylar ulǵaıdy. Sondyqtan, mamandyǵymyz talabyna, aǵa býyn áriptester úrdisine saı bolýǵa umtylýdamyz, – deıdi joǵary bilimdi gornovoıshy Álibek Alpysbaev. Eldiń órisi biri bastaǵan ıgilikti isti ekinshisi sabaqtastyryp, úshinshisi tereńdetýden ósedi degen osy shyǵar. Aıqyn NESIPBAI, «Egemen Qazaqstan». TEMIRTAÝ.
