Baıqaýshylar saılaý úderisiniń ashyqtyǵyna úles qosady

Ortalyq saılaý komıssııasynda 26 sáýirge belgilengen kezekten tys prezıdenttik saılaýǵa baıqaýshylardy akkredıtteý úderisi jalǵasýda. Osy oraıda, jergilikti jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń negizgi quqyqtary men mindetteri týraly Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Marat Sársembaev pen Ortalyq saılaý komıssııasy apparatynyń bólim meńgerýshisi Arbol Arǵynov áńgimeleıdi. – Qazaqstannyń saılaý týraly zańnamasyna saılaýdy jergilikti jáne halyqaralyq baıqaý týraly normany engizý qajettiligi nege  negizdelgen? Qansha baıqaýshy akkredıtteldi? Arbol Arǵynov: – Saılaýdy baıqaý saılaý úderisiniń quramdas bóligi bolyp tabylady. Ol saılaýdyń bedeldiligin, erkin jáne ashyq sıpatyn, sondaı-aq, onyń demokratııalyq saılaý salasyndaǵy halyqaralyq qaǵıdattar men mindettemelerge sáıkes bolýyn qamtamasyz etedi. Bul norma EQYU-nyń qujattarynda (1990 jylǵy Kopengagen qujatynyń 8-paragrafy, 1999 jylǵy Joǵary deńgeıdegi Ystambul kezdesýi deklarasııasynyń 29-paragrafy, 1999 jylǵy Eýropa qaýipsizdigi hartııasynyń 25-paragrafy), 2005 jyly BUU aıasynda qabyldanǵan Saılaýdy halyqaralyq baıqaý qaǵıdattary  deklarasııasynda bekitilgen. 2002 jylǵy TMD-ǵa qatysýshy memleketterdegi demokratııalyq saılaý standarttary, saılaý quqyqtary men bostandyqtary týraly konvensııada saılaýdy qoǵamdyq jáne halyqaralyq baıqaý demokratııalyq saılaý standarttaryna jatqyzylǵan. 2015 jylǵy 30 naýryzdaǵy jaǵdaı boıynsha elimizdiń prezıdenttik saılaýdy baıqaýǵa EQYU/DIAQB, TMD, ShYU Mıssııalarynan jáne 19 shet memleketten 236 halyqaralyq baıqaýshy akkredıtteldi. EQYU/DIAQB men TMD 350-400-ge jýyq qysqa merzimdi baıqaýshyny qatystyrýdy josparlaýda. Akkredıtteý úderisi 2015 jylǵy 20 sáýirde aıaqtalady. – Saılaý týraly zańnamaǵa sáı­kes, jergilikti jáne halyqaralyq baıqaý­shy­larǵa kimderdi jatqyzýǵa bolady? A.Arǵynov: – «Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy saılaý týraly» Kons­tı­týsııalyq zańnyń 20-1-babyna sáıkes, jer­gilikti baıqaýshylar sanatyna saıa­sı partııalardyń, ózge de qoǵamdyq bir­les­tikterdiń, kommersııalyq emes uıymdardyń baıqaýshylary jatady. Kommersııalyq emes uıymdar mekeme, qoǵamdyq birlestik, aksıonerlik qoǵam, tutynýshylyq kooperatıv, dinı birlestik, zańdy tulǵalar birlestigi nysanynda jáne ózge de nysanda qurylady. Qoǵamdyq birlestikterge saıası partııalar, kásipodaqtar jáne azamattardyń ózge de birlestikteri kiredi. Iаǵnı, jergilikti baıqaýshy saıası nemese qoǵamdyq birlestiktiń, ÚEU-nyń ókili bolyp tabylady. «Saılaý týraly» Zańnyń 20-2-babyna sáıkes, halyqaralyq baıqaýshylarǵa ha­lyq­aralyq uıymdar men shet memleketterdiń baıqaýshylary, saılaýdy baıqaýǵa resmı túrde shaqyrylǵandar jatady. 1986 jylǵy 21 naýryzdaǵy Memleketter men halyqaralyq uıymdar arasyndaǵy nemese halyqaralyq uıymdar arasyndaǵy sharttar quqyǵy týraly Vena konvensııasynyń 2-babyna sáıkes, «halyqaralyq uıym úkimetaralyq uıym degendi bildiredi». – Jergilikti jáne halyqaralyq baıqaýshylardy tirkeý úshin qandaı da bir sharttar nemese shekteýler bar ma? A.Arǵynov: – 2004 jylǵa deıin jergilikti baı­qaýshylar tıisti saılaý komıssııalaryn­da akkredıtteýden ótetin. Qazir saıası partııa­lar, ózge de qoǵamdyq birlestikter, kom­mersııalyq emes uıymdar óz baıqaýshylaryn ózderi aıqyndaıdy. Baıqaý úshin jalǵyz shart – baıqaýshynyń ókilettikteri men jeke basyn kýálandyratyn qujattardyń bolýy, olardyń negizinde saılaý komıssııa­lary baıqaýshyny tirkeýge alady. Halyqaralyq baıqaýshylar óz qyzmetin Ortalyq saılaý komıssııasynyń akkredıtteý týraly qujaty men óziniń jeke basyn kýálandyratyn qujattyń negizinde júzege asyra alady. Halyqaralyq baı­qaý­shylardy akkredıtteý Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń usynýy boıynsha júzege asyrylady. Qazaqstan Respýblıkasynda qandaı da bir saıası, ekonomıkalyq nemese basqa múd­deleri bar, akkredıttelýi Qazaqstan Respýblıkasynyń, shet memlekettiń zańna­masyn nemese halyqaralyq quqyqtyń jal­pyǵa birdeı normalaryn buzǵany úshin keri qaıtaryp alynǵan (kúshi joıylǵan) ne akkredıtteýge ótinim bergenge deıingi bes jyl ishinde qylmystyq is, sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq nemese saılaý kezeńinde zańsyz qyzmet jasaýda kináli dep tanylǵan adamdar akkredıttelmeıdi. – Jergilikti jáne halyqaralyq baı­qaýshylardy tirkeý rásimi qan­daı? Olardyń uqsastyǵy men aıyrma­shylyǵy nede? A.Arǵynov: – Saılaý ýchaskesinde jergilikti jáne halyqaralyq baıqaý­shy­lardy tirkeý rásimi birdeı. Olar saılaý komıssııasyna baıqaýshy retinde ózi­niń ókilettigin nemese Ortalyq saılaý komıssııasynyń akkredıttegenin   kýálan­dyratyn qujatty, sonymen qatar, ózderiniń jeke basyn kýálandyratyn qujatty usynýy tıis. – Jergilikti jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń quqyqtary uqsas pa? Uqsas bolmasa, aıyrmashylyǵy nede? A.Arǵynov: – Quqyqtary kóbinese uqsas, biraq aıyrmashylyqtary da bar. Jergilikti baıqaýshylar saılaý komıs­sııa­larynyń sheshimderine, is-áreketterine nemese áreketsizdigine joǵary turǵan saı­laý komıssııasyna nemese sotqa shaǵym­da­nýǵa, daýys berý barysyna jáne onyń nátı­jelerin anyqtaýǵa kedergi jasamaı, foto-, dybys- jáne beınejazba jasaýǵa quqyly. Halyqaralyq baıqaýshylar «jarııa málimdemeler jasaýǵa», «ózderiniń baıqaǵandary, anyqtalǵan zań buzý­shylyqtar týraly saılaý komıssııalarynyń múshelerin habardar etýge», sonymen qatar, usynymdar engizýge quqyly. – Jergilikti jáne halyqaralyq baı­qaýshylardyń quqyqtaryn qamtamasyz etýde qandaı da bir kepildikter bar ma,  olardy buzǵany úshin Qazaqstan zań­na­masynda qandaı jaýapkershilik júk­telgen? Marat Sársembaev: – Otandyq baıqaý­shylar qyzmetiniń mańyzdy kepildikteriniń biri – olardyń sol nemese ózge saılaý komıssııasynyń, onyń músheleriniń sheshimderine, áreketterine (áreketsizdigine) joǵary turǵan saılaý komıssııasyna nemese sot organyna shaǵymdanýy. Jergilikti jáne halyqaralyq baıqaýshylar quqyqtarynyń taǵy bir kepildigi olardyń quqyqtaryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń (ÁQBK) qorǵaıtyny bolyp tabylady. Ol baıqaýshylardyń saılaý komıssııasynyń otyrystaryna qatysý quqyǵyna, da­ýys berý kúni saılaý ýchaskesinde bolý quqyǵyna, daýys berý barysyn baıqaý múmkindigine, tasymaldaıtyn saılaý jáshikterin alyp  júrýge qatysýyna, barlyq saılaý úderisiniń kezeńderine qatysýyna, saılaý úderisiniń qatysýshylarymen kezdesýine kedergi keltirgeni úshin, olarǵa saılaý qorytyndylary týraly málimetter berilmegeni úshin ákimshilik jaýapkershilikti kózdeıdi (ÁQBK-nyń 119 jáne 126-baptary). – Jergilikti jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń negizgi mindetteri qandaı? Olardyń uqsastyǵy men aıyrmashylyǵy  nede? M.Sársembaev: – «Saılaý týraly» Zańnyń 20-1-ba­bynyń 3 jáne 8-tarmaqtary men 20-2-babynyń 7-tarmaǵynda kózdel­gen jergilikti jáne halyqaralyq baıqaý­shylardyń mindetteri is júzinde birdeı, tipti, barlyq mindetteri de  mátindik uqsas. Olardyń mindetteri saılaý barysyn ádil baıqaý, saılaý úderisine aralaspaý, saılaý ýchaskesinde belgilengen erejelerdi saqtaý, saılaý komıssııasynyń jumysyna kedergi keltirmeý bolyp tabylady. Tek jergilikti baıqaýshylardyń «óz eskertýlerin qujattalǵan, shynaıy jáne tekserýge bolatyn faktilermen negizdeý» mindeti («Saılaý týraly» Zańnyń 20-1-baby 3-tarmaǵynyń 5) tarmaqshasy) halyqaralyq baıqaýshylar mindetterinde joq. Bul otandyq baıqaýshylardyń faktilerdiń rastyǵyn qujat túrinde dáleldeýdi talap etetin zań buzýshylyqqa quqyq qorǵaý jáne sot organdaryna shaǵym jasaı alatyndyǵyna baılanysty. EQYU/DIAQB-nyń baıqaýshylar kodeksinde de osyndaı tarmaq bolǵan, biraq ony osy halyqaralyq uıym óz baıqaýshylarynyń baıqaý júrgiziletin eldiń atyna eskertý jasaýyn ońaılatý maqsatynda alyp tastaǵan bolatyn. – Kóptegen halyqaralyq uıymdarda (DIAQB, TMD, ShYU) baıqaýshylardyń tártibi týraly kodeks bar, jergilikti jáne halyqaralyq baıqaýshylarǵa qa­tysty osyndaı tártip kodeksteri bar ma? M.Sársembaev: – Qazaqstan aýmaǵynda jergilikti jáne halyqaralyq baıqaýshylar tártibine qatysty kodekster joq. Jergilikti baıqaýshylardyń qyzmeti Qazaqstannyń «Saılaý týraly» Zańynyń «Qazaqstan Respýblıkasy saıası partııalarynyń, ózge de qoǵamdyq birlestikteriniń, kommersııalyq emes uıymdarynyń baıqaýshylary» atty 20-1-babymen, al sheteldik baıqaýshylardyń qyzmeti «Saılaý týraly» Zańnyń «Shet memleketter men halyqaralyq uıymdardyń baıqaýshylary, sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi» atty 20-2-babymen retteledi. О́ziniń kólemi men mazmundylyǵy jaǵynan bul baptar halyqaralyq uıymdardyń atalǵan kodeksterinen kem emes. – Eger jergilikti jáne halyqaralyq baıqaýshylar Qazaqstan zańnamasyn buzatyn bolsa, onyń saldary qandaı bolmaq? Jaýapkershilikke tartý týraly sheshimdi kim qabyldaıdy? M.Sársembaev: – Eger jergilikti baıqaýshylar Qazaqstan zańnamasyn buzatyn bolsa, onda «Saılaý týraly» Zańnyń 20-1-baby 4-tarmaǵynyń negizinde, aýmaǵynda nemese ýchaskesinde quqyq buzýshylyqqa jol berilgen saılaý komıssııasy mundaı baıqaýshylardy tirkeýdiń kúshin joıýǵa quqyly. Eger halyqaralyq baıqaýshylar Qazaqstannyń «Saılaý týraly» Zańynyń normalaryn buzatyn bolsa, onda Ortalyq saılaý komıssııasy 20-2-baptyń 8-tarmaǵyn basshylyqqa ala otyryp, «shet memleket, halyqaralyq uıym baıqaýshysynyń akkredıttelýin keri qaıtaryp alýǵa quqyly». Budan basqa, eger bul baıqaýshylar tek qazaqstandyq zańnamany ǵana emes, sonymen qatar, jalpyǵa birdeı halyqaralyq-quqyqtyq normany da buzatyn bolsa, tıisti saılaý komıssııasy «Saılaý týraly» Zańnyń 20-2-baby 9-tarmaǵynyń negizinde halyqaralyq baıqaýshynyń «akkredıttelýin keri qaıtaryp alý týraly» Ortalyq saılaý komıssııasyna usynym engizýge quqyly. Eger baıqaýshylar óreskel quqyq buzýshylyq jasasa, quqyq qorǵaý organdary olardy ákimshilik nemese qylmystyq jaýapkershilikke tartady. – Saılaýǵa qatysty Qazaqstannyń quqyqtyq bazasyn jetildirýde EQYU, TMD, ShYU usynystar engize me? Osyndaı jumysty jergilikti baıqaýshylar jasaı ala ma? M.Sársembaev: – Saılaýǵa qatysty Qazaqstannyń quqyqtyq bazasyn jetildirýde EQYU, TMD, ShYU Mıssııasy baıqaýshylary usy­nymdar engizýge shynymen quqyly. Bul Qazaqstannyń «Saılaý týraly» Za­ńy­­nyń 20-2-baby 6-tarmaǵynyń 5) tar­maqshasynda kózdelgen. Atalǵan zań­da jer­gilikti baıqaýshylardyń osyndaı usy­nystar engizý týraly ókilettigi kóz­delmegen. Sonymen birge, tyıym salatyn norma da joq. Tıisinshe, jergilikti baıqaýshylardyń usynymdar engizýge quqyǵy bar. Árbir saılaýdan keıin saıası partııalardyń, qoǵamdyq birlestikterdiń jáne úkimettik emes uıymdar ókilderiniń Qazaqstan Respýblıkasy zańnamasynyń zańdyq elektorattyq normalaryn jaqsartý boıynsha ózderiniń usynystaryn engizýi saıası tájirıbege aınalǵan. Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan».