Saqtanyńyz: selfı!

nemese Darvın syılyǵy Adamzat balasynyń eń aqymaq ókilderine beriletin «Darvın syılyǵy» deıtin bar. Evolıýsııa atasy Charlz Darvınniń qurmetine atalǵan bul «ataq» aqymaqtyǵymen ózin ózi jer jastandyryp, adamdardyń genefondyn tazartqandar úshin taǵaıyndalady. Biraq, óziniń túbine ózi jetkender mundaı syılyqqa ıe bolǵandaryn bilmeı ótedi. О́kinishke qaraı, adamzat balasy qanshama órkenıetke qol jetkizip, dúnıe kóz ilespes jyldamdyqpen damyp jatsa da, «Darvın syılyǵyn» alýshylardyń sany azaımaı otyr. Kádimgi ómirde aqylǵa syımaıtyn áreketimen baqılyq bolǵandarǵa, ıaǵnı endi osy syılyqty ıesine alyp berýge «selfı» degen de septesýde. Mysaly, álmısaqtan berilip kele jatqan «Darvın syılyǵynyń» 2014 jylǵy nomınanttary qataryn selfıletemin dep júrip, mert bolǵandar tolyqtyrdy. Kúndiz-túni áleýmettik jelilerge ádemi sýretin salyp qoıyp, «laık» jınaýmen ómirlerin ótkizip otyrǵandar da ótken jyly bul syılyq kimderge buıyrǵanyn bilse kerek. Alaıda, «selfımanııa» dertine shaldyqqandarǵa ol da toqtaý sala almaı tur. О́kinishtisi, ótken jyly túbine selfı jetkender ishinde dap-dardaı adamdar da bar. О́ziniń fotoalbomyn áserli sýrettermen tolyqtyra túspek bolǵan 42 jastaǵy Las-Vegas turǵyny relstiń ústinde otyryp, jaqyndap qalǵan poıyzdyń fonynda selfı jasaıdy. Jaı ǵana temirjoldyń janynda turyp sýretke túsý árkimniń qolynan keledi dep oılaǵan selfıshi sýretke túsýmen áýeıilengeni sonshalyqty, ózin poıyz myjyp ótkenshe otyra bergen. Árıne, onyń tóbesine poıyz tónip kele jatqan selfıi ǵalamtordy kezip júr. Biraq, mashınıstiń sıgnal bergenine qaramaı, júıtkip kele jatqan júırik poıyz jolynda bir selfı úshin nege omalyp otyryp qalǵanyn eshkim túsindire almaıdy. Osynaý qaıǵyly oqıǵamen aınalysqan medısınalyq sot sarapshylary tergeý amaldary úshin ony ózi selfıletken jerinde qan-josa bolǵan qaldyqtaryn qaıta túsirýge jáne qala ákimshiligi poıyzdy toqtatýǵa májbúr bolady. Degenmen, poıyzda kele jatqan 130 jolaýshyǵa zaqym kelmegen, olarǵa saparlaryn ári qaraı avtobýstarmen jalǵastyrýǵa týra kelgen. «Selfı» degen sor Qazaqstanǵa da baıaǵyda jetken. Aıtqandaı, «selfı» sózin (selfie – ózin ózi fotoǵa túsirý) – 2013 jyly Oksford ýnıversıtetiniń sózdigin qurastyrýshylar «jyl sózi» dep moıyndaǵan. Olar bul qorytyndyny bylaı túsindiredi: 2012 jyly selfı sózin qoldaný 17 myń paıyzǵa... deıin ósken. Sonymen, ómirin ózin ózi sýretke túsirýmen ótkizip júrgen ataqty selfıshiler bizde de jetip-artylady. Olar tańerteń turǵannan bastap, túnde talyqsyp uıyqtap ketkenge deıin ishkenin, jegenin, kıgenin, kórgenin gadjetke túsirip, áleýmettik jelige júkteýmen bolady. Jelilerde otyratyn jurtshylyq týysqandarynyń atyn umyta bastasa da, turaqty selfıletkenderdiń ıti men mysyǵyna deıin biledi. Shyn máninde ózine ózi essiz ǵashyq bolyp otyratyndardyń bitpeıtin selfıleriniń ar jaǵynda bylyqqan ómiri, kúıip ketken tamaǵy, shashylǵan kıimi, jaıraǵan tirligi jatqany sózsiz. Máselen, selfıletkenderdiń sulý ómiriniń ar jaǵy múlde basqa. Ýaqytyn «Instagramda» urlatyp, kúndiz-túni qara basyna súısinip otyratyndardyń ishinde opyq jep júrgenderi jetedi. Máselen, áleýmettik jelide bitpeıtin sýretterimen belgili bolǵan bir bıkeshimizdiń sońǵy 2-3 jyldaǵy ómirin alaıyqshy. Bastapqyda bir balasy bar onyń burtıǵan erni, qaıqıǵan kirpigi bárine unap, kúnder óte kele onyń paraqshasyna jazylǵandar sany qyryq myńǵa jetken bolatyn. Sánqoı qyz óziniń bitpeıtin selfılerimen jalyqtyra bastaǵanda, oǵan «Selkildeı bermeı, balańa qarasaıshy!», «Qydyrǵanǵa kúnde aqshany qaıdan alasyń?», «Neshe túrli kóılekke qarjyny qaıdan tabasyń?» degen kommentter jazylyp júrdi. О́kinishke qaraı, esesine oǵan elikteıtinder óte kóp edi. Qysqasy, selfıletip júrip kúıeýge shyqqan, selfıletip júrip taǵy da ajyrasyp tynǵan, osyndaı vırtýaldy ómiri úshin óz ómirlerin sarp etip otyrǵan jastar nege kóbeıip barady? Basqalardyń jalǵan ómiri nege jetkinshekterimizdi jalyqtyrmaıdy? Áıtpese, áleýmettik jelilerden jerıtin kez baıaǵyda kelip jetken joq pa? Qazirgi zaman adamyn esirtkiden beter elittirgen bul derttiń endigi emi qandaı? Kúndiz kúlkini, túnde uıqyny jınastyryp qoıyp, gadjetke úńilip otyrǵan urpaqty endi odan qalaı sýyryp alamyz? Bul saýaldar búginde psıhologtardy da, psıhıatrlardy da alańdata bastady. Al eger bul dert bolatyn bolsa, onda onyń qandaı daýasy bar? Jaýaby joq. Biraq, esesine sarap­shylar «ınternet-tulǵalardyń» kún­di­gine qansha ret avtoportreti úshin dabyl qa­ǵýǵa bolady, qanshasy jaı ınternetti qyzyq­taý ekendigin ajyratýǵa tyrysyp baǵýda. Bul máseleni bizdiń áriptesterimiz de kóterip júr. Máselen, KTK telearnasy biz­diń joǵarydaǵy keıipkerimiz sııaqty paraq­shasyna jazylýshylarynyń sany 40 myńǵa jetken (kóptegen gazetterdiń taralymy 5 myńnan ázer asady, 2 myń danamen shyǵatyn jýrnaldar bar), selfı jasamaıtyn kúni joq Lýıza degen qyzdan suhbat aldy. Áńgimesine qulaq túrseń, ómiriniń máni – selfı. Sorymyzǵa qaraı, ol jalǵyz emes, selfı jasamasa tura almaıtyn adam qazir ár eki úıdiń birinde bar. Máselen, bastapqyda psıhologtar bul úrdis ótkinshi dep eseptegen edi. Alaıda, selfı degen dert qazir órship turǵany ótirik emes. Endigi jerde psıhologtar óz ózin sýretke túsirýmen álek bolyp júrgenderdiń barshasynyń aqyl-esiniń durystyǵyna kúmán keltirip, dıagnoz qoıa berýge bolady dep otyr. Mysaly, jurt narsıssızm degen aýrýdyń bar ekenin biledi. Demek, selfımanııa da osy derttiń ekinshi túri, deıdi psıholog Irına Terenteva. Sol sııaqty, KTK jýrnalısteri áıeline jibergen «nıý» stılindegi selfıi aıdaladaǵy koreı qyzynyń telefonynan bir-aq tabylyp, Azııa oıyndary kezinde basy bálege shatylǵan ý-shý boıynsha qazaqstandyq bas jattyqtyrýshy Medet Ábjanovtan da suhbat aldy. Ol áıeli ekeýi erotıkalyq selfı almasyp turatynyn, teledıdarda hıdjabqa oranyp otyrǵan jubaıy budan oǵashtyq kórmeıtinin ortaǵa salyp otyr. Qysqasy, jastarymyz jalyn atqan shaǵynda armandaryna qaraı adymdaýdyń ornyna, ózderiniń sýretterine súısinip, telefonǵa telmirip qalǵanyna qanshalyqty alańdaýǵa bolady? Psıhologtardyń aıtýynsha, endigi jerde ábden qoǵamǵa dendep ketken bul dertpen psıhıatrlar aınalysýy qajet. Shyndyǵynda da alańdaıtyn, tipti dabyl qaǵatyn jerge jetken sııaqtymyz. Sózimiz dáıekti bolsyn, osy jýyrda jaqyn dosymnyń úıine sharýamen bas suqsaq, úıinde shataq shyǵyp jatyr eken. Ulynyń mektep bitirý qurmetine jaıatyn dastarqanǵa qyzy bir kóılegin kımeımin dep álek salyp jatyr. Qyz degende de ol balabaqshaǵa barmaımyn dep qıǵylyq salatyndaı jas­ta emes, ýnıversıtet bitirip, jumys istep júrgen maman. Sondaǵy aıtqan ýáji: «Men munymen selfı jasap qoıǵanmyn, mundaı kóılegim bar ekenin jurttyń bári biledi...». Ne kúlerin, ne jylaryn bilmeı otyrǵan zamandasqa mundaıda ne dersiń?! Al psıhologtardyń aıtýynsha, zamana osyndaı bolyp turǵanda aptasyna 3-4 selfı jasaý qalypty jaǵdaı kórinedi. Al eger selfıińiz jıilep ketse, alańdaı bastaýǵa týra keledi. Eger kúnine joq degende 3-4 selfı jasaıtyn bolsańyz, onda psıhıatrǵa eshkim májbúrlemeı-aq barýǵa týra keledi. Biz joǵaryda selfıge degen táýel­di­lik, psıhologtardyń ǵana emes, trav­mato­log­tardyń da kómegine júginýge májbúr etetinin azdap jazdyq. Alaıda, ózin ózi sýretke túsiremin dep jazym bolǵandar sany munan áldeqaıda kóp. Qaıran bizdiń ata-babalar bir kezde urpaǵy adam aqylyna syımaıtyn jaǵdaıda, soǵys bolmaı-aq, apat kelmeı-aq ajal qushatynyn bildi me eken?! Mysaly, osy zamannyń ınternette otyratyn halaıyǵy jaqsy biledi, neshe túrli jaǵdaılardy jarııalaıtyn saıttar bar. Sonyń biri Ofigenno.cc keremet selfı jasaımyn dep júrip, ana dúnıeden bir-aq shyqqandardy tizip berdi. Sondyqtan da «Bir ret selfı jasap, ony jarııalamas buryn jeti ret oılan» degen jańa mátel shyǵarýǵa týra keledi. О́zgelerge sabaq bolýy úshin túbine selfı jetkenderdi biz de eske sala ketýdi jón kórdik. Jardan qulap ólgen jubaılar. 2014 jyly Por­týgalııaǵa kýrortqa demalýǵa bar­­­ǵan erli-za­ıyp­tylardyń qaı­ǵyly ólimi ǵa­lam­tor arqyly álemdi sharlady. Áıeli men kú­ıeýi bıik jartastyń shetinde ózderin óz­­deri sýretke túsirip turyp, aıaqtary taıyp ke­­tip, týra balalarynyń kózinshe jardan qu­lap óldi. Ana dúnıege qol ustasyp ket­ken juptyń uly men qyzyna psıhıatr dári­­gerlerge uzaq ýaqyt boıy em júrgizýge týra keldi. Jetkinshek pen ájet kúbisi. Bul qaı­ǵyly oqıǵa 2015 jyldyń qańtarynda oryn aldy. Bul bozbala aldymen áleýmettik jelige «Sponj Bobtyń» kostıýmin kıgen selfıin salady. Jetkinshek «sumdyq» laık jınaǵan sýretinen keıin jelidegi dostaryn odan da beter rızashylyqqa bóleý úshin ájethanada erekshe selfı jasamaqshy bolady. Jyltyrǵa aıaǵy taıyp ketken balanyń basy ýnıtazǵa qatty soǵylyp, jarylǵan jeri qanjosa bolyp, jedel járdem kelgenshe jantásilim etedi. Qyz ben kópir. Sankt-Peterbýrgtiń súıkimdi boıjetkeni Ksenııa Ignatevanyń kámelettik jasyna jarty aı qalǵanda túbine selfı jetti. Ol ózin Pıterdiń kórikti jerlerinde sýretke túsirip, áleýmettik jelilerde jarııalaýǵa ábden áýestenip alǵan. Ol hobbıin odan ári jetildirip, dostaryn tań qaldyrý úshin bıik kópirdiń jaqtaýyna shyǵyp qus qanatty selfı jasamaqshy bolǵanda, aıaǵy taıyp ketip, qulap bara jatyp sasqanynan qoldarymen jalańash elektr jelisine jarmasady. Kúshti elektr qýaty ony aman qaldyrmaǵany aıan. Qaıǵyly qoshtasý. Máselen, Eýropa halyqtarynda kúıeýge shyǵatyn qyz toı aldynda «devıchnık», ıakı úılengeli otyrǵan jigit «malchıshnık» jasaıdy. 26 jastaǵy Kollet Morenonyń kóńildi beınesin dostary eshqashan umytpaıtyn bolar. Qurbysy Eshlı ekeýi mashınamen júıtkip kele jatyp selfıletýmen bolady. Bir kezde qurbysy kóliktiń róline ıe bola almaı, qarsy bettegi jolǵa shyǵyp ketip, jol apatyna ushyraıdy. Bul ajal qushqan sulýlardyń sońǵy selfıi bolatyn. Al Kollet turmysqa shyǵar aldynda qurbylarymen qoshtasý keshine asyǵyp kele jatqan-dy. Taǵy da qyz, taǵy da kópir. 23 jastaǵy Polsha stýdenti Sılvııa Reıchel Ispanııaǵa jasaǵan saıahatynan máıit bolyp oralýǵa da osy selfı sebepker. Boıjetken Ispanııadaǵy ataqty Pýente-de-Trıana kópiriniń ústinde este qalarlyq erekshe selfı túsirýge áreket etip jatqanda, 4 metr bıiktikten qulap ketip, beton qabyrǵaǵa soǵylyp ólgeni, júregi birden toqtaǵany belgili boldy. Aıdyń eń aqymaq ólimi. 18 jastaǵy Anna Ýrsýdy da et-jaqyndary adam aqy­lyna syımaıtyn jaǵdaıda qara jerdiń qoı­nyna tapsyrdy. Ol óz qurbysymen poıyz­dyń ústine shyǵyp, erekshe kadr túsir­mek bolady. Annanyń ólimi de «Darvın syılyǵyna» suranyp tur. Vagonnyń ústinde jaı ǵana selfı jasaý qyzyqsyz kóringen qyz sýreti áserlirek bolýy úshin aıaǵyn aspanǵa kóteremin dep, elektr jelisin janap ketedi. 27 myń vattyq elektr qýaty kózdi ashyp-jumǵansha qyzdy kúıdirip jiberedi. Denesiniń 50 paıyzyn kúıik shalǵan Anna ajal qushty. Tabytqa salǵan mahabbat. Qazirgi tań­da ınternet arqyly tanysyp, tabysyp jatqandar túk te tańsyq emes. Holloýeı Cheını men Djeısm Nıkolas ta áleýmettik jeli arqyly dostasyp júrip, Ońtústik Afrıka Respýblıkalarynyń birindegi qalada kezdesýge uıǵarym jasaıdy. Ǵashyqtar alǵashqy kezdesýlerin máńgilik este qaldyrý úshin qyratqa shyǵyp sýretke túspekshi bolady. Djeıms fotoapparattyń shtatıvin ornatyp júrgende, Holloýeı jardyń shetine tym jaqyndap ketkeni sonshalyqty, ol opyrylyp ketip, tómende kútip turǵan ajalyna qaraı zýlaıdy. О́mir men ólim arasyndaǵy ekstrım. Pýerto-Rıko qalasynyń turǵyny Ramon Gonsales kádimgideı tanymal, tabysker repper bolatyn. Bir kúni onyń oıyna erekshe selfı jasaý týraly ıdeıa kelip, bir qolymen motosıkl rólin ustap, ekinshi qolynda – telefon, selfı jasamaq bolady. Ári qaraıǵy ssenarıı belgili. Motosıkl qarsy betke shyǵyp ketip, júıtkip kele jatqan kólikke soǵysady. Nátıjesinde Ramon jalyndaǵan jas shaǵynda bir selfıdiń kesirinen bul ómirden ketti. О́kinishke qaraı, mundaı qaıǵyly mysaldar az emes. Bizdiń osy maqalamyzdan keıin jurt selfı jasamaı qoıady dep oılaýdyń ózi kúlkili. Biraq, qasıetti ýaqytty selfıletýge sarp etýge nemese bir sýret úshin ajal qushýǵa bola ma? Sol selfıdiń quny adam ómirine tura ma? Osy qaıǵyly selfılerdi tizip shyqqan saıttardyń ózi ony jarııalaǵanda dosta­ryń­men áleýmettik jelilerde bólisýdi óti­nedi. Selfıge tym áýes bolmaýǵa, abaı bo­l­ýǵa keńes beredi. Áıtpese, joǵarydaǵy jaǵ­daıdyń bári jazatyn da, súıinshi suraıtyn da jáıtter emes. Selfıge qatysty másele munymen de shektelmeıdi. Máselen, brıtandyq The Daily Mail basylymy da 2014 jyly eń aqymaq sel­fı­lerdiń tizimin jasady. Keıbir selfılerge qarap otyryp, adam balasynyń aqy­maqtyǵynda shek joq ekendigine kó­ziń jete túsedi. Keıbir selfılerdiń fony adam­nyń ashý-yza­syn týǵyzady. Antıreıtıngke ilik­ken selfılerdi kórip, tipti, adam bala­sy qaı­da ketip barady dep shoshynýǵa májbúr­siń. Máselen, áleýmettik jeliniń turaqty paıdalanýshylary da sýǵa ketip bara jat­qan adamnyń fonynda selfı jasaǵandy, tabyt­tyń tusynda ózin ózi sýretke túsir­gen­der­di, dárigerler pasıent ómirimen aly­syp jatqanda selfıletken medbıkeni, tipti, ór­tene bastaǵan ushaqtyń ishinde selfı jasap úlgergenderdi kórdi. О́zimizde de jalańash selfılerin feısbýkqa salyp, jelidegi dos­taryn shýlatyp júrgender jetkilikti. Qyzdar qulyn múshelerin ashyp, jalpaq jurtqa jarııalaýǵa qymsynbaıtyn boldy... Kúnde kıgeni, qydyrǵany, ishken-jegeni men tońazytqyshtaǵy soǵymymen selfılete bergen bir tanymal aqyn qyzymyzdy da áleýmettik jelidegiler tózimi taýsylǵanda jer-jebirine jetkenin belsendi ınternet qoldanýshylar biledi. Selfıdiń kópshiligi adamnyń súıkimin ketirip qoımaı, jap-jaqsy jumysynan, turaqty jalaqysynan aıyrǵanyna da kýá boldyq. Máselen, ótken jyly reseılik bir medbıke jansaqtaý bóliminde ota jasalyp jatqanda qan saýlaǵan qandaýyrdy ustap selfıletkeni jurttyń ashý-yzasyn týǵyzyp qana qoımaı, jumystan qýylýyna sebepker bolǵanyn oqydyq. О́zimiz de áp-ájeptáýir tanylǵan, tipti, Reseıdegi sulý aktrısalardyń qatarynan oryn alǵan qazaq qyzyn áleýmettik jeli ar­qyly taýyp, suhbattasýǵa áreket jasa­ǵanda, bastapqyda bir túıir ana tilin bilme­genine ókpelep júrsek, keıin keıipkerimizdi zerttep otyryp, kóbinese ájethana aınalarynda óz-ózine súısinip, selfılete beretinin túsinbeı, áńgimelesýden bas tartqanymyz ras. Endi ne desek te, adam balasy ózi oılap tapqan ıgilikterge táýeldi ǵana emes, sonyń ıkeminde adamgershilikti umytyp bar jatqandaı ma? Selfılerine basylǵan «laıktardy» sanaýmen ǵumyryn ótkizip jatqandar ózgege qaraılaspaq túgili, óz áke-sheshesiniń halin suraýǵa murshasy joq. Qala adamdarynyń qazirgi qaıǵysy osy bolsa, dala balasy da osy keleńsiz úrdiske ilese bastaǵany endi bizdi oılantýy tıis. Sonymen, sóz túıini – saqtany­ńyz:  selfı! Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan».