Investısııaǵa múddelilik

Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshiligimen ót­ken palatanyń keshegi kezekti jal­py otyrysynda Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy Inves­tısııalardy kótermeleý jáne qorǵaý kelisimi qaraldy. Sondaı-aq, depýtattar sot júıesine jáne derbes bilim berý uıymdarynyń qyzmetin retteýge qatysty zańdyq qujattardy da talqyǵa saldy. Kún tártibiniń alǵashqy máse­lesi – «Qazaqstan Res­pýblıkasy men Japonııa arasyndaǵy In­vestısııalardy kótermeleý jáne qorǵaý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn depýtattar qyzý talqyǵa saldy. Zań jobasy bo­ıynsha baıandama jasaǵan Investısııalar jáne damý mınıstri Áset Isekeshevtiń málimetine qaraǵanda, kelisimge qol qoıý úshin taraptar arasyndaǵy kelissóz 18 jylǵa sozylǵan. Atalǵan qujat ınvestısııany kótermeleý jáne qorǵaý úshin qolaıly quqyqtyq jaǵdaılar jasaýǵa jáne ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý men elder arasyndaǵy ózara tıimdi saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa baǵyttalǵan. Jalpy, Japonııadan Qazaqstanǵa kelgen tikeleı ınvestısııalar kólemi 4,5 mıllıard AQSh dollaryn quraıdy eken. Budan keıin mınıstrge birqa­tar saýaldar qoıylyp, oǵan naqty ­jaýaptar berildi. Senator Georgıı Kım shet memlekettermen barlyq kelisimder qazaq tilinde jasalýy tıistigin alǵa tarta kelip, atalǵan kelisim tek aǵylshyn tilinde ázirlengendigine nazar aýdartty. Mınıstr elimizge japondyq ınvestısııanyń qajettigin alǵa tarta otyryp, osy elmen 30-ǵa tarta kelisimniń bar ekendigin, sonyń barlyǵy da aǵylshyn tilinde jasalǵandyǵyn alǵa tartty. Deı turǵanmen, bul kelisimderdiń mátini qazaq jáne orys tilderine de aýdarylatyn bolady. Japondyq kapıtaldyń energetıka salasyna kelip jatqandyǵyn tilge tıek etken Agrarlyq máse­leler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń tóraǵasy Sergeı Plotnıkov atalǵan kelisim qandaı jańa tehnologııalardy tartýǵa yqpal etetinin surady. О́tken jyly birqatar bastamalarǵa qol jetkizilgenin sóz etken mınıstr japondyq kompanııalar tek ekijaqty qujatqa qol qoıǵan elderge ǵana ınvestısııa salatynyn jetkizdi. Qazaqstandyq delegasııa osy elge barǵan kezde oǵan qatysqan 500-ge tarta shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi kelisimge qol qoımaıynsha ózderiniń ınves­tısııa salýǵa tartynatyndaryn bildiripti. Osylaısha zań jobasyn talqylaǵan senatorlar ony qabyldaý kerek dep uıǵardy. Budan keıin «Azamattyq ne­mese saýda isteri boıynsha sot qujattary men sottan tys qujat­tardy shetelde tapsyrý týraly konvensııany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy oń sheshimin tapty. Ádilet mınıstri Berik Imashevtiń aıtýynsha, Azamattyq nemese saýda isteri boıynsha shetelde sot qujattary men sottan tys qujattardy tapsyrý týraly konvensııa 1965 jyly Halyqaralyq jeke quqyq jónindegi Gaaga konferensııasynda qabyldanǵan (Gaaga konferensııasynyń mú­sheleri bolyp 79 memleket jáne 1 О́ńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııa uıymy tabylady (EO)). Konvensııada sot jáne sottan tys qujattardy shetelde tapsyrý tetikteri kózdelgen. Bul shetelde júrgen azamattarymyzdy qorǵaý týraly konstıtýsııalyq kepildikti oryndaýǵa múmkindik bermek. Qujattar dıplomatııalyq ókildikter men memlekettik orta­lyq organdar arqyly tapsyrylyp, olar zańdastyrýdan jáne shyǵystardan bosatylady. Al erekshe tártippen suraýdy tapsyrý qajet bolsa, osyndaı qarajat avans esebinen aldyn ala tólenýge tıis. «Eger suraý salýdy oryndaý memlekettiń egemendigine nemese ulttyq qaýipsizdigine nuq­san keltiretin bolsa, tapsyrý­dan bas tartylýy múmkin. Suraý salý konvensııanyń talaptaryna sáıkes kelmese, oryndaýdan ýaqytsha bas tartylýy múmkin», dedi mınıstr máseleniń mánisin túsindire kelip. Bul rette, suraý salýdy basqa memleket konvensııanyń ere­jelerine sáıkes keltirýge min­detti. Konvensııanyń 68 qatysýshy memleketiniń ishinde 27 memleketpen ekijaqty sharttar jasalmaǵan, sondyqtan qujatty ratıfıkasııalaǵan jaǵdaıda osy eldermen tikeleı yntymaqtastyq ornatýǵa múmkindik týady eken. Sonymen qatar, depýtattar Májilis maquldaǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyna ózgeris pen tolyqtyrý engizý týraly» Kons­tıtýsııalyq zańnyń jobasyn da qabyldady. Konstıtýsııalyq zań sýdıalardy zeınetaqymen qamsyzdandyrý ınstıtýtyn qaıta uıymdastyrý arqyly otstav­ka­daǵy sýdıalarǵa ómir boıy aı saıynǵy qamtylym tóleýdiń engizi­lýin kózdeıdi. «Qujat boıynsha keminde on bes jyl sýdıalyq jumys ótili bar jáne zańda bel­gilengen zeınetkerlik jasqa tolǵan otstavkadaǵy sýdıalarǵa ómir boıy tólemdi qamtamasyz etý kózdeledi», dedi Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamentiniń basshysy Ilıas Ispanov. Onyń aıtýynsha, tólem sýdıanyń sońǵy atqarǵan qyzmetinde alǵan jala­qysynyń 50 paıyzy kóleminde bolady jáne sýdıalardy ári qaraı yntalandyrý úshin ár qosymsha istegen qyzmettik jyly úshin 1 paıyz qosylyp otyrady. Sol sııaqty «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir kons­tı­týsııalyq zańdaryna azamattyq prosestik zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasy da depýtattardyń qoldaýyna ıe boldy. Negizinen, kodeks joba­symen azamattardyń saılaý quqyǵyn qozǵaıtyn sot aktile­rine shaǵym jasaý ınstıtýty engi­zilgendigin eskere otyryp, «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa osyndaı ister boıynsha shy­ǵarylǵan birinshi satydaǵy sottar sheshimderiniń túpkilikti bolyp tabylatyndyǵy týraly erejeni alyp tastaıtyn túzetýler engizilip otyr. Sondaı-aq, Ortalyq saılaý komıssııasynyń sheshimderine jáne áreketterine (áreketsizdigine) daý aıtý týraly barlyq isterdi jatqyzý jolymen Joǵarǵy Sot qaraıtyn ister sanattarynyń tizbesi keńeıtilgen. Kún tártibindegi sońǵy másele – «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine derbes bilim berý uıymdarynyń qyzmetin retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy da eki oqylymda qaralyp, qabyldandy. Zań jobasynyń erejeleri derbes uıymdardyń qyzmetin retteýdi ǵana emes, orta jáne joǵary bilim berý júıesin odan ári jetildirýdi de kózdeıdi. Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov zań jobasymen Eńbek kodeksine, Bıýdjet kodeksine, salyqtar jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly, «Bilim týraly», «Nazarbaev Ýnıversıtet», «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri jáne «Nazarbaev qory» mártebesi týraly», «Memlekettik múlik týraly» zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engiziletinin aıtty. Tutastaı alǵanda, zań jobasy derbes bilim berý uıymdarynyń akademııalyq basqarý júıesin jetildirýdi jáne sapasyn qamta­masyz etýdi qarastyrady eken. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».