Eki márte Ishki ister mınıstri bolǵan Shyraqbek Qabylbaev týraly ne bilemiz?

Elimizdiń eki ret Ishki ister mınıstri bolǵan, uzaq jyldar boıy eren eńbek etken Shyraqbek Qabylbaevtyń ómiri men qyzmeti jas urpaqtar úshin úlgi-ónege. Sh.Qabylbaev (1908-1976 jj.) – memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaq KSR ishki ister mınıstri, general-leıtenant (II rangili ishki qyzmet general-leıtenanty), IIM eńbek sińirgen qyzmetkeri. Ol 1908 jyly 9 naýryzda Semeı gýbernııasy (Qazaq KSR Semeı oblysy, Abyraly aýdany) Qarqaraly ýezi Abyraly bolysyndaǵy №3 aýylynda dúnıege kelgen. Ol kezde Semeı qalasy – qazaq zııalylarynyń jınalǵan jeri ári Alash ordanyń shyǵys bóliminiń ortalyǵy, mádenıettiń de ortalyǵy bolyp sanalatyn. Ol kezde peda­gogıkalyq tehnıkým sııaqty oqý orny bilim izdep kelgen aýyl jastary úshin qol jetpeıtin arman edi. 1916 jylǵy dúrbeleń, qazan tóńkerisi, azamat soǵysy, atys pen shabys, ókimet tarapynan halyqqa jasalǵan ozbyrlyq – osynyń bári jańa ǵana erjetip kele jatqan jas jigitti sergek, qyraǵy, saq bolýǵa úıretti. 1931-1932 jj. Sh.Qabylbaev peda­gogıkalyq qyzmetpen aınalysady. 1931 jyldyń 15 qazanynan bas­tap 1932 jyldyń 10 aqpanyna deıin Semeı q., halyqqa bilim berý qalalyq bóliminiń ınspektory bolyp qyzmet atqarady. Aǵymdaǵy jyldyń 10 aqpanynan bastap 25 qazanyna deıin Semeı oblysynyń Jańa-Semeı qalasy kolhoz jastarynyń úlgili jetilik mektebiniń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarady. 1933 jyldyń 20 qarashasynan bastap 1938 jyldyń 10 naýryzyna deıingi aralyqta NKVD organynda qyzmet atqardy. 1936 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap 1937 jyldyń 1 maýsymyna deıin Qazaq KSR boıynsha NKVD Basqarmasy Almaty qalasy Erek­she bóliminiń MQB jedel ýákili bolyp qyzmet atqarady. 1936 jyldyń sáýir aıynda oǵan «memlekettik qaýipsizdik serjanty» ataǵy beriledi. 1937 jyldyń 1 maýsymynan bas­tap 1938 jyldyń 14 naýryzyna deıin Qazaq KSR boıynsha NKVD Basqarmasynyń Almaty qalasy MQB 3-shi bóliminiń 5-shi bólimshesiniń ýákili bolyp qyzmet atqarady. Attestasııa materıaldary boıynsha osy qyzmet atqarý aralyǵynda: «Sh.Qabylbaev NKVD or­ga­nynyń qyzmet ýaqy­tynda tár­tipti, tapsyrylǵan jumysqa adal qaraıdy. Yntaly, qıyn jaǵ­daılarda jyldam baǵdar jasaı alady. Turmysta sypaıy. Partııalyq-qoǵamdyq jumys­tarǵa belsene qatysady. О́ziniń ıdeo­logııalyq deńgeıin joǵarylatýǵa kún­delikti jumys jasaıdy», dep minezdeme berilgen. NKVD organynyń qyzmetinen bosatylǵannan keıin 1938 jyldyń naýryz aıynan bastap tamyz aıyna deıin Sh.Qabylbaev Qazaq KSR SHK qupııaly qyzmetiniń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarady. 1939 jyldyń 7 qańtarynan bas­tap Qazaqstannyń KP OK hatshysy Jumabaı Shaıahmetovtiń kómekshisi bolyp jumysqa ki­risedi. Osy kezeń­nen bastap Ju­mabaı Shaıahmetov Shyraqbek Qa­bylbaevtyń tálim­geri jáne oqytýshysy bolyp tanylady. Par­tııalyq tapsyrys tártibinde Sh.Qabylbaev OK par­tııasynyń erek­she sektorynda par­tııanyń uıym­­­dastyrýshysynyń oryn­basary bolyp qyzmet atqa­rady. 1941 jyldyń 8 naýry­zy­na deıin Qazaqstan KP OK hat­shysynyń kómekshisi jáne Qazaq­stannyń KP OK kadr bólimi nus­qaýshysy bolyp qyzmet atqardy. 1941 jyldyń 29 jeltoqsanynda jańa jyldyń qarsańynda Sh.Qa­bylbaev Qazaqstan delegasııasyn basqaryp, azyq-túlik tıelgen 15 vagon-eshelondy Batys maıdanda ornalasqan Panfılov atyndaǵy 8-shi gvardııalyq dıvızııasy bolyp atalǵan jaýyngerler quramyna sálem-saýqattardy tapsyratyn Qa­zaqstan KP OK ókili retinde bardy. Osy tusta 1942 jylǵy 1 aq­pan­daǵy «Kazahstanskaıa pravda» ga­zetindegi «V Vosmoı Gvardeıskoı» atty maqalanyń derek­terine súıensek: «Almaty qalasy jáne Al­maty oblysy bizderge qurmetti tapsyr­ma tapsyrdy. Bizder general-maıor Panfılov atyndaǵy 8-shi gvardııalyq dıvızııa bolyp atalǵan quramanyń jaýyngerlerine Qazaqstannyń eńbekshilerimen jınalǵan sálem-saýqattardy tapsyrý kerek bolatynbyz. Ony aparatyn delegasııa quramynyń bastyǵy etip Sh.Qabylbaev taǵaıyndalǵan edi. 29 jeltoqsan kúni delegasııany dıvızııa ókili shtab komıssary joldas Frolov qarsy alady. Bizder panfılovshy-jaýyngerlerdiń ara­synda maıdan ómirimen tanysyp, jaýyngerlermen kezdesip, olardyń aldynda sóz sóılep, kúsh-jigerlerin kóterdik. Ekinshi jáne úshinshi kúnderi Momyshulynyń, Kaprovtyń, Kýrganovtyń jáne taǵy da basqa bólinisterde bolyp, olardyń aldynda sóz sóıledik, Pan­fılovshy-jaýyngerlerdiń kóz­de­rinen qýanysh kórdik. Iskerligimen saıası jaǵyn eskere otyryp, 1954 jyldyń 9 tamyzynda Sh.Qabylbaevty Qazaq KSR ishki ister mınıstri jaýapty laýa­zymyna taǵaıyndaıdy. Ol kezde Sh.Qabylbaev 46 jasta bolǵan edi. Bul Qazaqstannyń ishki ister organdary tarıhynda jergilikti kadrlardyń ishinen Sh.Qabylbaev KPSS OK Qaýlysymen Qazaq KSR Ishki ister mınıstri bolyp bekitiledi. Respýblıkanyń Ishki ister mınıstri bolyp taǵaıyn­dalǵannan keıin, 1954 jyldyń 6 qarasha aıynda oǵan «ishki qyzmet polkovnıgi» ataǵy beriledi. Sh.Qa­bylbaev áýeli ishki qyzmettiń pol­kovnıgi, al 1955 jyldyń shilde aıynda ishki qyzmettiń general-maıory (sol kezdegi ataý boıynsha ishki qyzmettiń 3-rangili generaly) ataǵy beriledi. Onyń mınıstr bolǵan kezinde ishki ister organdary júıesinde kúr­deli ózgerister men reformalar jasaý isin júrgizý qajet boldy. Res­pýblıka boıyn­sha ishki ister júıesindegi barlyq kadrlardyń kúsh-jigerin durys jumyldyra oty­ryp, júzege asyrýdy talap etti. Úsh jyldyń ishinde (1954-1957 jj.) IIM 40 savhozdyq úı-jaıylymdar, keshendi tur­ǵyn úı jáne sharýashylyq obek­tileri toly 5 astyqty pýnkt­ter, avtokólikti joldar jáne basqa da mańyzdy obektiler sa­lyndy. Ol Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyn ótkizý kezeń­de­riniń jaýapkershiligine mılı­sııa­nyń jumysyna ózi jetek­shilik jasady. 1958 jyly Sh.Qabylbaevtyń tikeleı basshylyq jasaýymen IIM eki iri obekt – Ystyqkóldegi joǵary taýly avtokólik joly jáne Almaty áýejaıyndaǵy ushyp-qoný jolaǵyn paıdalaný tabys etildi. Sondaı-aq, tyń ıgerý joldamasy boıynsha tek qana mamandar, erkin – patrıottar ǵana kelgen joq, sonymen qatar, jeńil paıda tabamyz dep qylmystyq ortanyń ókilderi de keldi. Sol sebepten qoǵamdyq qaýipsizdikti jáne quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý suraqtary kún tártibinde basty suraqtardyń biri bolyp tabyldy. Ishki ister mınıstri Sh.Qa­byl­baev kadr saıasatyn tıimdi júr­gizdi. Mılısııa general-maıory K.Besperstovtyń aıtýyn­sha: «Sh.Qabylbaev kadrlardy jaq­sy irikteı aldy. Basshy­lyq laýa­zymdarǵa jaqsy uıymdas­tyrý­shylyq ıkemdilikteri bar, qyz­metker, aqyldy adamdardy jınaqtady. Qazaqstannyń ishki is­ter organdarynyń jumysyna Uly Otan soǵysynyń ardagerleri, áskerı tájirıbesi mol, maıdannyń barlyq shepterinde bolǵan adamdardy tartty. Osyndaı adamdar zańdylyq pen quqyq qorǵaý tártibin ornatý úshin mınıstrdiń myqty tiregi boldy. Sondaı-aq, Sh.Qabylbaev qyzmetke kásibı zańgerlerdi, saraptamashylardy, ınjenerler men tilshilerdi tartty». 1957 jyldyń 17 naýryzyn­da Sh.Qabylbaevqa 3-rangili ishki qyzmet general ataǵy beriledi. Ol kezde Sh.Qabylbaev 49 jasta bolatyn. Sh.Qabylbaevtyń ómir jolynda kedergiler men bógetter kóp kez­desti. Sol kedergilerdiń biri – Temirtaý oqıǵasy. Sol ýaqytta Temir­taý qalasyndaǵy metallýrgııa kombınatyn Qazaqstan magnıtkasy dep ataǵan. 1959 jyldyń jazynda kombınat qurylysyna jumysshy jastar shetten áke­lindi. Jumysshylarǵa durys materıaldyq jaǵdaılar jasalǵan joq, azyq-túlik jetispedi. Osynyń saldarynan 1959 jyldyń tamyz aıynda jumysshylar búlik shyǵarady, mılısııa organdaryna shabýyl jasaıdy. Osy oqıǵadan keıin Sh.Qabylbaev ja­zyqsyz jazǵyrylyp ornynan, ıaǵnı ishki ister qyzmetinen 1959 jyldyń 18 qarashasynan bastap 16 jeltoqsanyna deıin taǵaıyndalǵan laýazymynan partııalyq jaza tártibin salýmen bosatylady. Sondaı-aq, Sh.Qabylbaevqa jáne Qaraǵandy oblysy IIB polkovnıgi N.N.Lıýbyh ekeýine Qazaq KSR 145-baby boıyn­sha (bıligin asyrý) qylmystyq is qozǵalady. Qabyl­baevtyń osy tustaǵy aryzy alǵashqy tergeý aıaqtalǵannan soń, KSRO Bas prokýrory Rýdenkomen jeke qaralyp, negizsiz jáne dáleldenbegen kinálardy alyp tastaýǵa nusqaý beredi. Sodan soń, ol 1959 jyldyń 16 jeltoqsanynan bastap 1960 jyldyń 27 aqpanyna deıingi aralyqta JÁQQ (jergilikti áýege qarsy qorǵa­nys) respýblıkanyń Almaty mek­tebiniń kýrs bastyǵy bolyp qyz­met atqarady. 1959 jylǵy qaıǵyly tamyz kúnderinen keıin Sh.Qabylbaevtyń ómirinde uzaq kútken tarıhı ádildik ornady. KOKP OK Bas hatshysy L.I.Brej­nevtiń kelisimimen jáne Qazaqstan KP OK birinshi hatshysy, KOKP OK Saıası bıýrosynyń múshesi, D.A.Qonaevtyń usynysy boıynsha Sh.Qabylbaev ekinshi ret jaýapty da joǵary laýazymdy qyzmetke taǵaıyndalady. 1967 jyldyń 1 qarashasynda Sh.Qabylbaevqa 2-rangili ishki qyzmet general ataǵy beriledi. Osyndaı tarıhı tulǵanyń el al­dyndaǵy qyzmetin jáne onyń ishki ister organdary sala­syndaǵy memlekettik jáne kadr­lyq saıasatyn jetildirýge qosqan úlesin eskere otyryp, 2014 jyl­ǵy 9 jeltoqsanda Qazaqstan Respýb­lıkasy Úkimetiniń №1287 Qaýly­symen jáne ol jóninde máńgi este qaldyrý, bolashaq jastarǵa úlgi-ónege berý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy IIM Qostanaı akademııasyna Shyraqbek Qabylbaıuly Qabylbaevtyń qurmetti esimi berildi. Mırlan QYZYLOV, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, IIM Shyraqbek Qabylbaev atyndaǵy Qostanaı akademııasynyń bastyǵy.