Erteńge enshilengen eren erlik

Qalalar da adamdar sekildi. Olardyń da óz taǵdyry, baǵy men sory, qýanyshy men qaıǵy-qasireti bar tárizdi. Árige barmaı-aq, Qazaq eliniń keńes dáýirindegi astanalary qaı qalalar bolǵandyǵyn eske túsirseń, osyndaı oıǵa qalady ekensiń... 1920 jyly 4 qazanda Oryn­bor qalasynda Qazaq ólkesi Keńes­teriniń quryltaı sezi ótip, Qazaq Avtonomııalyq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy (Qazaq AKSR-i) qurylǵan-tuǵyn. Sóıtip, Orynbor 1920-1925 jyldary Qazaq AKSR-iniń astanasy atanyp, basyna baq qusy qonǵandaı kúı keshti. Biraq, keıin ol shahar Reseı Federasııasynyń quramyna engizilip, oblys ortalyǵy ǵana bolyp qaldy. Orynbor oblysynda qazir 120 myńdaı qazaq turady. Olardyń ata-babalary ózderin bir kezde Qazaq eliniń azamattarymyz dep eseptep, keýdelerin shattyq kernegen bolsa, búginde Orynbor qazaqtarynyń bári de reseılikter, ıaǵnı sheteldikter... 1925 jyly sáýirde Aqmeshit qalasynyń ataýy Qyzylorda bolyp ózgertilip, ol 1929 jylǵa deıin Qazaq AKSR-iniń ekinshi astanasy mártebesin ıelendi. Orynbordyń basynan ushqan baq qusy tóbesine kelip qonǵan shahar shapshańdata damytylyp, jańadan densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádenıet mekemeleri salynǵan. Bul rette qazir Almaty qalasynda ornalasqan Muhtar Áýezov atyn­daǵy Qazaq memlekettik akade­mııalyq drama teatry 1926 jyly Qyzylordada shańyraq kótergenin aıtsaq ta jetkilikti. Beınelep aıtqanda, patsha-qala táji 1929-1997 jyldary Alataý baýraıyndaǵy tabıǵaty tamasha jerge ornalasqan Almatyǵa buıyrdy. Bul shahar 68 jyl ishinde adam tanymastaı ózgerip, jan-jaqty órkendep, elimizdegi 1 jarym mıllıonnan astam halyq turatyn iri megapolıske aınaldy. Ol qazir elorda mártebesinen resmı túrde aıyrylsa da, jurttyń bári áli kúnge «Ońtústik astana­myz» dep erkelete ataıdy. Hal­qy­myzdyń súıikti qalasy, stýdent­ter men jastar shahary taǵy­nan tússe de, basyndaǵy baǵy ushpaı, máń­­gilikke qonaqtap qalǵan tárizdi... 1994 jyly 6 shildede Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi el astanasyn Almatydan Aqmola qalasyna kóshirý týraly qaýly qabyldady. Al 1997 jyly 20 qazanda Elbasy Nursultan Nazarbaev «Aqmola qalasyn Qa­­zaqstan Respýblıkasynyń astana­sy dep jarııalaý týraly» Jar­lyqqa qol qoıdy. 1998 jylǵy 6 mamyrda elorda ataýy Prezıdent Jarlyǵymen Astana dep ózger­­tildi. Sol jylǵy 10 maýsymda elimizdiń jańa elordasynyń saltanatty ashylý rásimi bolyp ótti. Sóıtip, keńes zamanynda Tyń ólkesiniń ortalyǵy degen mártebege ıe bolyp, bes jyl boıy ózge oblys ortalyqtarynan shoqtyǵy bıik turǵan shahardan baq qusy birjola bezip ketpeı, aınala ushqan aqqýdaı qımaı tur eken, aqyry qaıta qonyp, ke­zin­de tarıhı ataýy ár alýan áń­gi­me týdyrǵan Aqmola aıbyn­dy Astanaǵa aınalyp, Aıdy aspan­ǵa bir-aq shyǵardy! Astana qazaqstandyqtar­dy ózine magnıtteı tartyp, turǵyn­darynyń sany jyldan-jylǵa ósý ústinde: 1998 jyldyń basynda elordada 342 myń adam tirkelgen bolsa, bıyl astanalyqtar sany 852 myńnan asyp jyǵyldy. Boljam boıynsha 2020 jyly 1198 myńǵa jetýi tıis. Osy úrdisten jańylmasa, Astana keleshekte halyq sany jóninen Almatyny basyp ozatyn túri bar. Al elorda ajarynyń sulýlyǵyna qarasań, kóziń toımaıdy. Ol týraly ýáli aýyzdardan shyqqan talaı tamasha teńeýler bar. Biraq, menińshe, áıgili aqyn Kákimbek Salyqovtan eshkim asyryp aıta alǵan joq. Asta­naǵa arnaǵan kitabyn «Álemniń segizinshi keremeti» dep ataǵan edi asyl aǵamyz. ...Astanany ótpeli kezeńdegi ekonomıkalyq daǵdarys áli aıaq­talmaǵan qıyn kezeńde Almatydan Aqmolaǵa kóshirý Elbasyna ońaıǵa soqpaǵany jadymyzda. Prezıdenttiń osy jónindegi usy­nysyna Joǵarǵy Keńes depý­tattarynyń keıbireýleri ashyq qarsy shyǵyp, qyzylkeńirdek bolǵan edi. Sondaıda Nursultan Nazarbaev: «Biz mynadaı aýmaqqa eldiń bir shetinen qarap otyryp, ıe bola almaı qalýymyz múmkin. Arqada, soltústik oblystarda demografııalyq ahýal­dy qalaıda ózgertýimiz kerek. Myna eldiń ıesi kim ekenin búkil álem bilýge tıis. Eldiń ıesi eldiń qıyr-qıyryna birdeı qarap otyrýǵa tıis. Tym bolmasa sony túsinseńizdershi. Ekonomıkany el ortalyǵynan basqarǵan tıimdi. Aqmola toǵyz joldyń torabynda tur, oblystardyń astanamen baılanysy da ońaılaıdy. Bul men úshin emes, el úshin kerek, eldiń erteńi úshin kerek. Munyń mánin qazirgi adamdar tolyq uǵar-uqpas, biraq bolashaq urpaqtarymyz uǵatyn bolady», – dep, kókeıindegi tereń oıdy jalpaq jurttan jasyrmaı aıtýǵa májbúr bolǵan edi. Aqyry halyq qalaýlylary Elbasynyń dál týǵan kúni ótken sessııada oǵan erekshe bir tartý jasaǵandaı bolyp, astanany eldiń ońtústik shetindegi Almatydan keń-baıtaq qazaq dalasynyń kindik tusyndaǵy Aqmolaǵa kóshirý týraly usynysty kópshilik daýyspen qabyldaǵan-dy. Paıymdap qarasaq, jer ján­naty atanǵan Jetisý óńirinde dúnıege kelip, asqar Alataýǵa qarap boı túzep ósken azamatqa óziniń týǵan ólkesine ornalasqan elordany jazy qysqa, qysy uzaq Saryarqa tósine kóshirý týraly bastama kóterýdiń ózi júz oılandyryp, myń tolǵandyrǵan asa qıyn sheshim bolǵandyǵy sózsiz. Shyn máninde bir óńirdiń emes, tutas eldiń qamyn jegen Erdiń ǵana qolynan keletin uly sheshim hám Elbasynyń eshkim eshqashan joqqa shyǵara almaıtyn saıası erligi edi bul. Káribaı MUSYRMAN, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi. PETROPAVL.