Úlken qalalarda eski úılerdi qaıta jańǵyrtý jumystary júrip jatqany belgili. Ol úshin memleketten arnaıy qarjy qarastyrylǵan. Al osyndaı jumys aýdanda jasalyp jatyr desek senesiz be? Turǵyn úı tolyq jóndelip, káriz júıeleri qaıta jasaqtalyp, esiginiń aldyndaǵy jolyna asfalt tóselip, ıneden jańa shyqqandaı bop tuǵan baspanalar bar. Qyzylordanyń Syrdarııa aýdanynda. Onyń ózi tolyqtaı bıýdjet aqshasyna jasalyp jatqan joq. Kóptegen tirlik aýdannyń óz kirisinen atqarylýda. Jalpy, Syrdarııa ınvestısııa jáne qosymsha qarjy tartý jaǵynan oblystaǵy mańdaıaldy aımaq. Alaqandaı ǵana aýdannyń tabysy mundaǵy biraz sharýanyń sheshilýine septigin tıgizip otyr. Árıne, paıdany tabýǵa bolady. Sol tabystyń el ıgiligine qalaı jumsalýy ákimniń qolyndaǵy tirlik. Bul rette Syrdarııa aýdanynyń ákimi Ǵanıbek QAZANTAEV kóptegen áriptesterine úlgi bola alar edi. Biz jaqynda óńirdegi eń isker ákimderdiń birimen áńgimelestik.
– Ǵanıbek Qonysbekuly, sońǵy jyldary Syrdarııa aýdanynda kóptegen áleýmettik máselelerdiń rettelip jatqanyn bilemiz. Ásirese, aýyldarda aýqymdy jumystar jasalyp jatyr eken. Áńgimemizdi osy máseleden bastaıyqshy...
– «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» degen qaǵıda bar. Sondyqtan ákimniń eń birinshi mindeti halyqtyń jaıly turmysy úshin barlyq jaǵdaıdy jasaý dep bilemin. Bastysy maqsatty aıqyndap alý. Qalǵan tirlik óz júıesi men retin taba beredi. Al bizdiń muratymyz aıqyn. Ol jańa aıtqanymdaı osy qyzmette otyrǵanda barynsha eldiń kádesine jaraý. Sol sebepti aýdanǵa tartylyp jatqan barlyq qarjyny tıimdi paıdalanyp, elge qut bolatyn sharýalardy atqarýǵa tyrysyp jatyrmyz. «Aımaqtardy damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasy» bar. Atalǵan baǵdarlama boıynsha Tereńózek kentindegi 4 kóppáterli turǵyn úılerdi jańǵyrtý maqsatynda respýblıkalyq bıýdjetten 25,1 mıllıon teńge bólindi. Ol aqshaǵa kúrdeli jóndeý jumystary bastaldy. Búginde Álıakbarov kóshesinde ornalasqan kóppáterli bir turǵyn úıdiń jóndeý jumystary tolyq aıaqtaldy. Buryn halyq kóppáterli úılerdi arzanǵa satyp alatyn. Kúrdeli jóndeý jumystarynan keıin jańaǵy úılerdiń baǵasy kúrt ósip ketti. Eger suranys bolmasa, onyń baǵasy óser me edi? Sondaı-aq, 2016 jyly kenttegi 6 kóppáterli turǵyn úıdiń jóndeý jumystaryn júrgizýge baılanysty tıisti qujattary resimdeldi. Iаǵnı, bul baǵyttaǵy jumys tolyq atqarylyp bitkenge deıin jalǵasa beredi. Sonymen qatar, «О́rken-Syrdarııa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi kenttegi 29 kópqabatty turǵyn úılerge aýyz sý jáne káriz júıesin kirgizý jumystaryn bastady. Qazirdiń ózinde 11 úıdiń páter ıelerimen kelisimshart jasap, aýyz sý jáne káriz júıesin júrgizdi.
Aýyl demekshi, osyǵan deıin Besaryq eldi mekeninde ákimdiktiń ǵımaraty bolmaǵan. Bul olqylyqty joıýdyń oraıyn taýyp, búginde ákimdiktiń qurylysy júrgizilýde. Budan bólek, Tereńózek kentinde bes eki bólmeli jáne bes úsh bólmeli úı, aýdan ákimdigine qosymsha ǵımarat qurylysy júrip jatyr. Turǵyndar úshin eń qajetti dúnıeniń biri jol. Buǵan deıin qansha jyldan beri halyqtyń armany bolyp kelgen Syrdarııa ózenin kesip ótetin kópirdiń paıdalanýǵa berilgenin bilesiz. 2015 jyly aýdandyq mańyzy bar kent jáne aýylishilik joldardy jóndeýge, kólik ınfraqurylymyn damytýǵa aýdandyq bıýdjetten 641 mıllıon teńge qarjy bólinip, jumystar júrgizilýde. Atap aıtqanda, Tereńózek kentinde – 12, Asqar Toqmaǵanbetov aýylynda – 6, Jetikól aýylynda – 5, Qaljan ahýn, Shaǵan aýyldarynda – 3, Shirkeıli jáne Ińkárdarııa aýyldarynda – 1 kóshe jóndeýden ótýde. Aýdan ortalyǵy Tereńózek kentiniń kireberisindegi «Áıtek» kanalyndaǵy avarııalyq jaǵdaıdaǵy avtomobıl kópirine oblystyq bıýdjetten 34 mıllıon teńge bólinip, kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Sondaı-aq, aýdandyq bıýdjet esebinen Tereńózek kenti Toqtybaev kóshesimen «Áıtek» kanaly arqyly aýyr júk kólikteri ótetin avtomobıl kópiri qurylysyna 157 mıllıon teńge jáne osy kópirden «Qyzylorda–Jalaǵash» trassasyna deıingi jol qurylysyna 41,6 mln. teńge bólindi. Kenttegi N.Ilııasov kóshesinen jaıaý júrginshilerge arnalǵan kópir qurylysyna 9,4 mıllıon teńge qarjy bólinip, tıisti jumystar atqarylýda. Sonymen qatar, Tereńózek kenti B.Momyshuly kóshesimen «Maıjarma» kanalynan ótetin avtomobıl kópiri qurylysyna jobalyq-smetalyq qujat ázirleýge 2,1 mıllıon teńge jáne Tereńózek kenti «Qarakól» kanalynan ótetin temir-beton qubyrdyń kúrdeli jóndeý jumystaryna jobalyq-smetalyq qujat ázirleýge 1,7 mıllıon teńge qarjy bólindi. Eń bastysy, bıýdjetten tys kózderden bıyl Tereńózek kentinde jańa avtovokzal ǵımaraty paıdalanýǵa berilip, aýdan halqynyń qala, kórshi aýdandar men aýyldar arasyndaǵy jolaýshylar qatynasy jaqsaratyn bolady.
– Al aýyldarda jol jóndelgennen basqa ne isteldi?
– Shirkeıli aýylyndaǵy 600 oryndyq jáne Shaǵan aýylyndaǵy 900 oryndyq jańa bilim ordalary paıdalanýǵa berildi. Osymen aýdan mektepterindegi oryn jetispeýshilik máselesi tolyq sheshildi. Munyń ózi úlken jetistik dep sanaımyn. Búginde oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaevtyń qoldaýymen mektepke deıingi tárbıe berý mekemeleriniń máselesin túpkilikti sheshý qolǵa alynyp otyr. Onyń bir kórinisi retinde aýdandyq bıýdjet esebinen S.Seıfýllın aýylynda 90 oryndyq balabaqsha qurylysy jáne sol aýyldaǵy №137 orta mekteptiń akt zaly men kitaphana qurylysy júrip jatyr. Qaljan ahýn aýylyndaǵy «Gúlder» balabaqshasy, Qoǵalykól aýylyndaǵy 140 oryndyq balabaqsha ǵımaratyn qaıta jańǵyrtý jumystarynyń qurylystary bastaldy. Sonymen birge, Tereńózek kentindegi №6 «Botakóz» balabaqshasyn qaıta jańǵyrtýǵa 30 mıllıon teńge, eski kitaphanany bóbekjaıǵa laıyqtandyrýǵa 40 mıllıon teńge qarjy bólindi. Osylaısha, biz bıylǵy jyldan bastap balalardy mektepke deıingi bilim berýmen qamtý kórsetkishin 100 paıyzǵa jetkizetin bolamyz.
Shilde aıynda S.Seıfýllın aýylynda 150 oryndyq klýb paıdalanýǵa berildi. Sondaı-aq, bıylǵy jyly Ińkárdarııa jáne Aıdarly aýyldarynda salynyp jatqan jańa klýb qurylysy, Tereńózek kentindegi ortalyq kitaphanany qaıta jańǵyrtýdan ótken ǵımaratqa kóshirý, Jetikól aýyldyq klýbynyń jylý qazandyǵyn qaıta jańǵyrtýǵa jáne Qoǵalykól aýylyndaǵy mádenıet úıiniń kómir qoımasynyń qurylysyn qarjylandyrýǵa oblys jáne aýdan bıýdjetinen 433 mıllıon teńge qarjy bólindi. Osy jyly Shaǵan jáne Amankeldi aýyldaryndaǵy mádenıet úılerin kúrdeli jóndeýden ótkizemiz. Sóıtip, aýdannyń mádenıet salasyndaǵy barlyq mádenı oshaqtardyń jóndeýin 100 paıyz aıaqtaıtyn bolamyz. Jaqynda Naǵı Ilııasov aýylynda Elbasynyń bastamalaryn jalǵastyrý maqsatynda memleket jáne jekemenshik áriptestik negizinde «Abzal jáne kompanııa» tolyq seriktestigi jańa úlgide salynǵan stadıondy paıdalanýǵa berdi. Baıqasańyz, aýdannyń ár aýylynda kóshe jóndelip, balabaqsha salynyp, mádenıet úıleri qaıta jasaqtalyp, balalar jańa mektepke baryp jatyr. Qurylys jumystarynyń kólemi 2015 jyldyń 6 aıynda 1 mıllıard 644 mıllıon teńgeni qurap, ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda, 117 paıyzǵa ulǵaıdy. Osynyń bári Elbasynyń syndarly saıasatynyń arqasynda oryndalyp jatqan sharýalar.
– Bir ǵana qurylys salasyna 1 mıllıard 664 mıllıon shyǵyndalsa, onda aýdannyń bıýdjeti de aýqymdy bolǵany ǵoı?
– Jyl basynda aýdannyń bıylǵy bıýdjeti 5 mıllıard 800 mıllıon teńge kóleminde bekitildi. Onyń ishinde óz kiristerimiz 4 mıllıard 77 mıllıon teńge dep belgiledik. Odan beri aýdandyq bıýdjet 3 ret naqtylandy. Solaısha, bir ǵana ózimizdiń kiris bólik 6 mıllıard 813 mıllıon teńgeni qurady. Aımaqtaǵy eń kishkentaı aýdan sanalsaq ta, óz tabysymyzdyń kún sanap artyp kele jatqany kóńilimizge qýanysh uıalatady. Birinshi jarty jyldyqtyń qorytyndysy boıynsha josparlanǵan qarjy 99,9 paıyz ıgerildi. Qalǵan 0,1 paıyzyn ıgere almaı qaldyq. Alaıda muny qanaǵat tutýdyń keregi joq. Josparlanǵan qarajatty tolyq jáne óz maqsatyna paıdalaný basty mindet dep bilemin.
Taǵy bir máseleni aıta ketý kerek shyǵar. Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń sheshimimen aýdanǵa oblystyq bıýdjetten bólingen 473,6 mıllıon teńge nysanaly transfertterdi qaıta qaıyryp berdik. О́ıtkeni, shegerilgen qarjynyń esebin aýdandyq bıýdjettiń kúshimen jasaýǵa bolady. О́z aqshamyz ózimizge jetip jatqanda oblystyq bıýdjetke ortaqtasqan durys bolmaıdy ǵoı. Jalpy, salyqtardyń jáne basqa da mindetti tólemderdiń túsimi 2015 jyldyń 6 aıynda 3 mıllıard 136 mıllıon teńgeni qurady. Aǵymdaǵy jyldyń 6 aıynda aýdan ekonomıkasyna 12 mıllıard teńgeden astam ınvestısııa tartyldy. Bul ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 167 paıyzǵa artyq. Atalǵan kórsetkish boıynsha bizdiń aýdan oblystaǵy eń joǵarǵy orynda tur.
– Investısııa jyl saıyn artyp kele jatyr eken. Qýanarlyq jaǵdaı. Degenmen, aýdandaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń hali qalaı?
– Osy jyldyń 1 shildesine deıin aýdanda 1499 shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri tirkelgen. 2014 jylmen salystyrǵanda, bul kórsetkish 105 paıyzǵa ósip otyr. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandarynda 470 mıllıon teńgeniń ónimi óndirilip, olardyń qyzmetinen jergilikti bıýdjetke 105 mıllıon teńgeniń salyǵy tústi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý jónindegi 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyna sáıkes aımaqtyq úılestirý keńesiniń otyrysynda aýdannan eki joba maquldandy. Onyń quny – 12 mıllıard teńge. «Batys Eýropa–Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik dálizi boıynan «V» sanaty boıynsha Syrdarııa aýdany shekarasynan ótetin bóliginde eki servıstik keshen salynýda. Onyń árqaısysy jylyna 3 myń adamǵa deıin týrıstik qyzmet kórsetedi degen josparymyz bar. Sondaı-aq, 58 jańa jumys oryndary ashylady. Ekeýiniń joba smetalyq quny 682 mıllıon teńgeni quraıdy. Atalǵan jobalardyń barlyǵy aýdan úshin erekshe mańyzǵa ıe. Olar iske asqan kezde turǵyndardy jumyspen qamtyp, salyq bazasyn keńeıtýge múmkindik jasaıdy.
«Bıznestiń jol kartasy - 2020» baǵdarlamasynyń birinshi baǵyty – «О́ndiristik ınfraqurylymdy damytý» boıynsha Naǵı Ilııasov aýylyndaǵy «Abzal jáne K» tolyq seriktestiginiń astyq qyrmanyna baratyn uzyndyǵy 2,7 shaqyrym joldy asfalttaý máselesi boıynsha qujattary oblystyq aımaqtyq úılestirý keńesinde maquldandy. Qazirgi tańda jobany qarjylandyrý bastaldy. Aımaqta oblys ákiminiń qoldaýymen eldi mekenderde óz kásibin ashyp jetildirýge 1 mıllıon teńgege deıin qaıtarymsyz grantpen qarjylandyrý maqsatynda «Aqnıet» baǵdarlamasy jumys istep keledi. «Aqnıet» baǵdarlamasyna úsh jyl merzim ishinde 900-ge jýyq aýdan turǵyny qatysyp, 85 adam 37 mıllıon teńgeniń qaıtarymsyz grantyn jeńip aldy.
Aýdan halqynyń aýyzbirshiligi, yntymaǵy men tikeleı oblys ákimi Qyrymbek Eleýulynyń qoldaýynyń arqasynda kóptegen jobalardy júzege asyryp jatyrmyz. Osyndaı jobalardyń biregeıi iri qara maldy bordaqylaý alańdaryn keńeıtý, sanyn kóbeıtý maqsatynda «Shaǵan Jer» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi quny 1 mıllıard 170 mıllıon teńge turatyn 3000 basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańyn salý jobasynyń bastalýy. Jobany «QazAgro» aksıonerlik qoǵamy bekitti. Mal bordaqylaý alańy sharýa qojalyǵynyń 30 gektar jerine ornalasady. Alańnyń aınalasyndaǵy 750 gektar jer ınjenerlik júıege keltirilip, onda júgeri, jońyshqa, bıdaı egiledi. Mal azyǵy daıyndalyp, jemshóppen tolyq qamtamasyz etiletin bolady. Aldaǵy ýaqytta sharýashylyqtyń tarapynan mal soıý alańyn salýǵa jáne et ónimderin óndirý boıynsha joba daıyndalýda. Atalǵan joba boıynsha materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtar – muzdatqysh, et óńdeıtin kishi zaýyt, shujyq, qalbyrdaǵy et shyǵaratyn jabdyqtar sharýa qojalyqtyń óz esebinen alynady dep otyrmyz. О́ndirilgen et ónimderimen Qyzylorda, Baıqońyr, Almaty qalalarynyń naryǵyna shyǵarylyp, kórshi Reseı, О́zbekstanǵa eksporttalatyn bolady. Sondaı-aq, Qyzylorda qalasyndaǵy «Qyzylorda et-sút óńdeý ortalyǵy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigimen yntymaqtasa jumys jasaımyz. Bul joba boıynsha osy tamyz aıynan bastap qarjylandyrý bastaldy. Indýstrııalyq aımaq «Qyzylorda – Jalaǵash» avtojolynyń boıynan jalpy kólemi – 20 gektar jer ýchaskesi berildi. Aımaqtyq ınfraqurylym júıesiniń jobalyq-smetalyq qujattaryn ázirleýge jergilikti bıýdjet esebinen 10 mıllıon teńge bólinip, jobalyq smetalyq qujattary daıyndalyp, memlekettik saraptamadan ótkizildi. Indýstrııalyq aımaqqa qajetti ınfraqurylym júıelerin jetkizý jobasy «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde aımaqtyq úılestirý keńesinde maquldandy. Bul aýdandaǵy kásipkerlikti jańa deńgeıge kóterip, bıýdjetke mol paıda ákelip, jurtty jańa jumys oryndarymen qamtıtyn berekeli joba bolmaq.
– Oblys boıynsha Syrdarııa kúrish egýmen aınalysatyn úzdik aýdannyń biri. Bıylǵy ónim kólemi jyldaǵydan tómen emes pe? Jalpy, aýdannyń aýylsharýashylyq salasynda qandaı ózgerister bar?
– Kóktemgi egis naýqanyn úlken uıymshyldyqpen atqaryp shyqtyq. Bıyl da eńbekshi qaýymnyń tókken mańdaı teri, eldiń yrzyǵy mol bolady dep oılaımyz. 2015 jyly aýdan boıynsha 29878 gektarǵa aýyl sharýashylyǵy daqyldary egildi. Onyń ishinde: kúrish 19755, jazdyq bıdaı 450, maqsary 350, jońyshqa 8501 jáne 792 gektar jerge kartop, kókónis, baqsha daqyldarynyń dáni tústi. Búginde aýdan boıynsha aýyl sharýashylyǵy qurylymdary mıneraldy tyńaıtqyshtar men basym daqyldarǵa barlyǵy 648 mıllıon teńgeniń sýbsıdııasyn ıgerdi.
«Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha 2015 jyly 450 iri qara satyp alý josparlansa, búgingi kúnge barlyǵy 133 analyq sıyr, 6 asyl tuqymdy buqa alyndy. Bul kórsetkish 29,5 paıyzǵa oryndaldy. Jyldyń sońyna deıin ýaqyt bar. Sondyqtan bul baǵyttaǵy jumystardy jalǵastyra beremiz. A.Toqmaǵanbetov aýyldyq okrýgindegi «Pirjanov» sharýa qojalyǵy 8 mıllıon teńge nesıe alyp 3 asyl tuqymdy buqa, 40 analyq sıyr maldaryn satyp alsa, Shirkeıli aýylyndaǵy «Yssamadın» sharýa qojalyǵy 15 mıllıon teńge nesıe alyp 4 asyl tuqymdy buqa, 93 analyq sıyr satyp alyp, jumys jasaýda.
«Qulan» baǵdarlamasy boıynsha Besaryq aýylyndaǵy «Birlik» sharýa qojalyǵy «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ-tan 5 mıllıon teńge nesıe alyp, 13 bıe, 3 asyl tuqymdy aıǵyr, «Aqbota» jeke kásipker 8,5 mıllıon teńge nesıe alyp 30 bıe jáne 3 asyl tuqymdy aıǵyr, «Seıtbek» sharýa qojalyǵy 7 mıllıon teńge nesıe alyp, 28 bıe jáne 2 asyl tuqymdy aıǵyr satyp alyp, kútip baǵýda. Asyl tuqymdy jylqy maldaryn satyp alý jumystary úshin 3,5 mıllıon teńge, mal sharýashylyǵy óniminiń ónimdiligi men sapasyn arttyrýǵa 2,1 mıllıon teńge sýbsıdııa ıgerildi. Osy sandardyń ózinen-aq aýdandaǵy aýylsharýashylyq ahýalynyń qanshalyqty ekenin baǵamdaýǵa bolatyn sekildi.
Jalpy, sońǵy jyldary Syrdarııa aýdanynda úlken ilgerileýshilik bar ekenin aıtqym keledi. Elbasy aldymyzdaǵy naqty damý baǵytymyzdy aıqyndap berdi. Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev aımaqtaǵy barlyq jumystyń nátıjeli oryndalýyn qatań qadaǵalap otyr. Sondyqtan bizge eldiń órkendeý jolynda aıanbaı eńbek etý ǵana kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.
