Zań ústemdigin qamtamasyz etýdiń kepili

El Prezıdenti alǵa qoıǵan tapsyrmalar qashanda der kezinde qabyldanýymen erekshelenedi. Elbasy N.Nazarbaev jarııalaǵan 5 ınstıtýttyq reformanyń ishinde zań ústemdigin qamtamasyz etýge erekshe mán berilgen. Bizdiń memlekettiń strategııalyq tapsyrma retindegi aldyna qoıǵan maqsaty – álemdik qoǵamdastyqtyń 30 aldyńǵy qatarly memlekettiń qataryna ený. Bul maqsatqa bizdiń memleket naqty, ári salystyrmaly túrde tekserilgen, dál anyqtalǵan josparǵa sáıkes damyǵan jaǵdaıda ǵana jete alady. Solardyń arasynda zań ústemdigin qamtamasyz etý boıynsha naqty qadamdar anyqtalǵan. Konstıtýsıonalızmniń basty qaǵıdalarynyń biri retinde quqyq ústemdigi tanylady, ol 1995 jylǵy elimizdiń Konstıtýsııasynda kórinis tapqan. Ony daıyndaýshylar – zań shyǵarýshylar úshin quqyq ústemdigi men zań ústemdigi ıdeıasyn tolyq kons­tıtýsııa ózegi arqyly ótkizý mańyzdy boldy. Sondyqtan búginde, zań ústemdigi ıdeıasy Qazaqstannyń qazirgi zamanaýı Konstıtýsııasynda tolyq iske asyryldy dep nyq senimmen aıta alamyz. Konstıtýsııanyń 1-baby Qazaqstandy quqyqtyq memleket retinde bekitedi. Qazaqstan Respýblıkasynda quqyqtyq memlekettiń qalyptasýy – kúrdeli jáne uzaq prosess, ol ómirge saıası, ekonomıkalyq jáne quqyqtyq reformalardy engizý, adamgershilik negizder men jalpy adamı qundylyqtardyń órleýi, zamanaýı demokratııalyq azamattyq qoǵamdy qurý aıasyna qatysty úzdiksiz keńeıe túsýde. Sondaı-aq, quqyqtyq memlekettiń qalyptasýy azamat pen memleket, bılik, basqarý, sot organdary arasynda erekshe quqyqtyq qatynastardyń genezısin, sonymen qatar, qoǵam, quqyq jáne saıasat arasynda jańartylǵan ózara árekettesýdi jalǵaıdy. Quqyqtyq memleket quqyqtyq zańnyń ústemdigin bekitpeı múmkin bola almaıdy, al quqyqtyq zań óziniń ornatylýy men ári qaraı júzege asyrylýy úshin konstıtýsıonaldyq-quqyqtyq baqylaýy bar jáne adamı qatynastardaǵy quqyq ústemdigin qamtamasyz etýdiń basqa da ádisterimen birge, bıliktiń sáıkesinshe bólinýi bar quqyqtyq memleketti qajet etedi. Bul týraly Elbasy 5 ınstıtýttyq reformada «Barlyq azamattar quqyq kólemin teń qoldanýǵa, jaýapkershiliktiń birdeı júgin kóterýge jáne teń múmkindikterdi paıdalanýǵa tıis», dep erekshe atap kórsetken bolatyn. Memlekettiń qyzmeti zańdy uıymdasqan qoǵamdyq tutastyq retinde tek qana quqyqtyq nysanda jáne quqyqqa sáıkes júzege asyrylýy tıis. Bul tolyqtaı zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligine qatysty. О́ıtkeni, barlyq jaǵdaıda zańnyń buzylýy ádilettilikti ornatý úshin sot organdaryna jiberiledi. Sot – ádildikti júzege asyratyn organ. Prezıdent ádil sot aıasyndaǵy zań ústemdigin qamtamasyz etý boıynsha naqty qadamdardy anyqtady. Olar sot organdary qyzmetiniń ınstıtýttyq quraýshysyna da, mazmundy bóligine de qatysty.   Zań ústemdigin qamtamasyz etýdegi naqty qadamdardyń biri bedeldi shetel sottary men ádil sot salasyndaǵy zańgerlerdiń qatysýymen elimizdiń Joǵarǵy Sot janynda halyqaralyq keńes qurý arqyly halyqaralyq ólshemderdi engizý bolyp tabylady. Bul oraıda zań ústemdigin zańǵa barlyq normatıvtik aktilerdiń, quqyqty iske asyrý aktileriniń (ustanýdy, oryndaýdy jáne qoldanýdy iske asyrý) baǵynyshtylyǵy dep túsingen jón. Zań ústemdigi – bul ózin demokratııalyq dep sanaıtyn kez kelgen qoǵamnyń irgeli qaǵıdasy, ol ámbebap bolýy jáne qoǵamnyń barlyq ózeginen ótýi tıis. Quqyq ústemdigi qaǵıdasynyń barynsha birizdi júzege asyrylýy zańdylyqtyń teorııasy men tájirıbesi bolyp tabylady, onda Konstıtýsııaǵa memlekettegi negizgi ról bólinedi, al qalǵan barlyq basqa quqyq shyǵarmashylyq qyzmettiń konstıtýsııalyq shegi bolýy kerek. Zań ústemdigi qaǵıdasy shyndyqqa aınalýy úshin Konstıtýsııa yqpaldy bolýy qajet. Dál osy tapsyrma qazirgi qoldanystaǵy zamanaýı Konstıtýsııany daıyndaýda mańyzdy boldy. Bizdiń oıymyzsha, zań ústemdigi qaǵıdasy qazirgi Konstıtýsııada qazaqstandyq zańdylyq qaǵıdasy retinde kórinis tapty. Bul degenimiz, memlekettegi barlyq zańdarǵa jáne basqa da zańdy normatıvtik aktilerge negizdeledi degen sóz. Konstıtýsııanyń 4-babynyń 2-tarmaǵy el Konstıtýsııasynyń joǵary zańdy kúshin bekitedi. Quqyq ústemdigi qaǵıdasynyń jolyn ustaýshylyqty búkil órkenıetti adamzat moıyndaıdy. Bul qaǵıda halyqaralyq quqyqtyq aktilerde kórinis tapqan. Osylaı, Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymy (EQYU) Kopengagen keńesiniń qorytyndy qujaty bekitkendeı, SBSE quramyna kiretin 35 memleket quqyq ústemdiginiń negizin quraıtyn ádilettilik qaǵıdalaryn qoldaý jáne alǵa tartý týraly nıetterin bildirdi. Barlyq memleketter biraýyzdan quqyq ústemdiginiń tek jaı formaldi zańdylyqtan da úlken mańyzǵa ıe ekenin moıyndady. Bul ınstıtýttarmen kepildengen adamzat tulǵasynyń joǵarǵy qundylyqtaryn moıyndaý men tolyq qabyldaýǵa negizdelgen ádilettilikti bildiredi. Konstıtýsııalyq quqyq teorııa­synda Konstıtýsııanyń ústemdigi qaǵıdasy týraly aıtylady, alaıda, bul bólek qaǵıda emes, tutastaı tujyrymdama bolyp tabylady. Konstıtýsııa ústemdigi tujyrymdamasy tarıhı, zańdy jáne áleýmettik ólshemge ıe bola alady. Konstıtýsııa búkil zańnamaǵa negiz bolady jáne qoǵamdyq ómirdiń túrli salalaryn quqyqtyq retteýdiń salmaq túsetin qurylymyn anyqtaıdy. Quqyq qaınar kózderiniń júıesinde ol joǵary býyn, zańdardyń shyńy bolyp tabylady. Joǵary zańdy kúshke jáne tikeleı áreketke ıe bola otyryp, ol búkil memleket aýmaǵyna taraıdy, oǵan qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq aktiler zańdy kúshke ıe bolmaıdy. Quqyq ústemdigi tujyrymdamasy qazaqstandyq konstıtýsııalyq quqyq teorııasynda aıtarlyqtaı kúrdeli bolyp keledi jáne memlekettiń konstıtýsııalyq damýy kezeńinde qashanda ony konstıtýsııalyq-quqyqtyq tájirıbede iske asyrý máseleleri týyndaıdy. Qazirgi konstıtýsıonalızm doktrınasynyń qalyptasýyna memlekettik qury­lystaǵy zań men quqyq ústemdigi tujyrymdamasynyń birtindep enýi úlken áser etti. Sáýle AMANDYQOVA, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, zań fakýltetiniń dekany, zań ǵylymdarynyń doktory, professor.