Dúnıejúzindegi kez kelgen memlekettiń, eldiń táýelsizdigin, demokratııalyq qundylyqtaryn aıqyndaıtyn negizgi qujat – Konstıtýsııa. Onda memlekettiń barlyq qurylymdarynyń, jeke azamattardyń, ult pen ulystardyń, áleýmettik toptardyń maqsattary, mindetteri, quqyqtary kórsetiledi. Qazaqstan azamattary osydan týra jıyrma jyl buryn dál osyndaı Konstıtýsııany referendýmda qabyldady.
1995 jylǵy 30 tamyzda Qazaqstan halqy tarıhı sheshimge kelip, elimizdiń quqyqtyq ómirindegi jasampaz jańa dáýirine qadam basqan edi. Bárimizdiń de esimizde, Qazaqstan halqy bıik murattar men qundylyqtardy, táýelsizdiktiń mán-maǵynasyn, ulttardyń birligin qaster tutyp, referendýmǵa erekshe yqylaspen qatysty. Mine, sol kezden bastap, jıyrma jyldan beri táýelsizdigimizdiń tiregine aınalǵan Ata Zań memleket pen qoǵamdaǵy barlyq saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik reformalardyń, alǵa qoıǵan maqsattardyń iske asyrylýynyń, damýdyń qaınar bastaýy bolyp keledi. Osy jyldar ishinde memleket pen qoǵamnyń damýyndaǵy ózgerister – demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyǵý joldary Ata Zań qaǵıdalary negizinde júzege asyrylýda.
Álemniń arǵy-bergi damý tarıhyna kóz júgirter bolsaq, Jeti Jarǵyny aıtpaǵanda, Qazaqstannyń Ata Zańy álemdegi eń jas Konstıtýsııalardyń biri bolyp sanalady. Memlekettik qurylymdy jáne eldik qundylyqtardy aıǵaqtaıtyn negizgi qujatqa 20 jyl boldy. Tarıh ólshemine salar bolsaq bul az ǵana merzim. Biraq, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy aýmaly-tókpeli almaǵaıyp kezeńnen beri qaraı jasampaz elimizdiń bas zańy ýaqyt synynan taısalmaı ótip, zaman talabyna, dáýir aǵymyna laıyqty ekendigin jan-jaqty dáleldedi. Eger tanymal saıasatkerler men sarabdal saıasatshylardyń pikirine súıensek, Qazaqstan Konstıtýsııasy álemdegi jalpyadamzattyq qundylyqtardy dáripteıtin eń úzdik 50 konstıtýsııanyń qatarynan tabylady eken. Osydan-aq, barsha qazaqstandyqtar qurmet tutatyn Ata Zańymyzdyń basym áleýetin kórýge bolady.
El táýelsizdiginiń tarıhyna kóz júgirter bolsaq, Qazaqstannyń egemen qadamy Konstıtýsııany qabyldaýmen tutastaı baılanysty. Ult Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly» atty eńbeginde mynadaı joldar bar: «Táýelsizdigimizdi alǵannan keıin bizge búgingi ómir shyndyǵymen jáne aldaǵy ýaqytpen birge qadam basyp, ótken urpaqtyń is-tájirıbesi men jarqyn bolashaqqa degen senimin jınaqtaǵan Negizgi Zań qajet boldy. Táýelsiz Qazaqstannyń Konstıtýsııasy ashyq jáne demokratııalyq qoǵam ornatýdyń negizgi prınsıpterin baıandy etýge tıis bolatyn».
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi 1993 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Konstıtýsııasy egemendik tarıhyndaǵy eń demokratııashyl qujat boldy. Alǵash qabyldanǵan sol Konstıtýsııanyń máni men mańyzyna keletin bolsaq, bul negizgi qujat Prezıdent kórsetken maqsat boıynsha tórt basty máselege jaýap berýi jáne soǵan jaǵdaı jasaýy tıis edi. Iаǵnı, onyń birinshisi – memlekettik bılikti basqarýdyń barlyq júıesin nyǵaıtý, ekinshiden, ekonomıkalyq reformany júrgize otyryp, eldi sol kezdegi tereń daǵdarystan shyǵarý, úshinshiden, jas memlekettiń syrtqy saıasatyn qalyptastyrý, tórtinshiden, ishki saıası turaqtylyqty qamtamasyz etetin zańdyq negizderdi Ata Zańda kórsetý. Alaıda, osy atalǵan tórt maqsatty sheship beretin baptar áýelgi Konstıtýsııanyń jobasynda barynsha qamtylmaǵan edi. Ýaqyt óte kele zaman aǵymyna, damý ústindegi qoǵam talabyna qaraı, Negizgi Zańymyzdyń keıbir tustary naryqtyq qoǵamdaǵy ózgeristerge sáıkes bolmaı shyqqany baıqaldy. О́ıtkeni, 90-shy jyldardyń basynda Qazaqstannyń saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıy, damý úderisteri basqa kúıde bolatyn. Sondyqtan, arada eki jyl ótkende qazirgi Konstıtýsııany otandastarymyz búkilhalyqtyq referendýmda biraýyzdan qabyldady. Osylaısha, táýelsizdik jyldary Qazaqstannyń memlekettigin aıqyndap, pash etken Ata Zań eki qaıtara túledi.
Prezıdent jańa Negizgi Zańdy qabyldaý qarsańynda kóptegen álem elderiniń Konstıtýsııalaryn, ásirese HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qabyldanǵandaryn muqııat saraptaýdan ótkizdi. Basty maqsat – turaqtylyqty nyǵaıtý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý jáne demokratııany damytýdaǵy qol jetken tabystaryn uǵyný bolatyn. Ol Eýropa, Azııa, Soltústik jáne Latyn Amerıkasy elderiniń tájirıbesin tarazyǵa saldy. О́zimizde de táýelsizdiktiń bes jyldyq tarıhy qalyptasqan edi. Jyldar boıy ultymyzdyń, Qazaqstan azamattarynyń oı-sanasynda qordalanyp qalǵan stereotıpterdi joıyp, memleket pen qoǵamdy túbegeıli reformalaý barysynda paıda bolatyn kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti problemalardy sheshý úshin Elbasy elimizdi kúrdeli áleýmettik kataklızmderge soqtyrmaı, aman saqtap, álemdik qaýymdastyqtyń teń quqyqty múshesi retindegi osy zamanǵy memleket qurý úshin jatpaı-turmaı eńbek etti, qyzmet qyldy. Nursultan Ábishuly sarabdal saıasat, kemel kemeńgerlikpen dúnıege kelgen Ata Zańymyzdyń negizin qalady.
Sóıtip, osydan týra jıyrma jyl buryn Konstıtýsııany qabyldaý jóninde búkilhalyqtyq referendýmǵa saılaýshylardyń 90,58 paıyzy qatysyp, olardyń 89,14 paıyzy jańa Negizgi Zańdy qabyldaýdy qoldady.
Sol kezeńde qazirgi qoldanystaǵy Konstıtýsııany qabyldaý qazaqstandyqtardyń myzǵymas birligin pash etip, elimizdiń aýmaqtyq jáne saıası tutastyǵyn saqtap qalýdy qamtamasyz etti. Qazaqstan óz azamattarynyń quqyǵy men bostandyǵyn, zań joǵarylyǵyn bekitý, demokratııalyq saıası júıeni qurý, naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrý jolyna tústi. Elimiz turaqtylyqty, beıbit ómirdi, halyqtar yntymaqtastyǵyn birinshi kezekke qoıa otyryp, aıaǵyna nyq turdy, ekonomıka ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jolyna tústi, áleýmettik problemalardy túbegeıli sheshý júzege asyrylýda. Búgingi álemdik ekonomıkadaǵy aýyr jaǵdaıda da elimizdiń Ata Zańy jahandyq synaqtan súrinbeı ótip keledi. Bizdiń Konstıtýsııa sarabdal saıası sheshimder, zańnamalyq aktiler qabyldaý, Otanymyzdyń ulttyq múddeleri men azamattardyń qaýipsizdigin qorǵaý úshin tıimdi tetikter tabýǵa jol ashýda. Dúnıejúzi moıyndaǵan qazaqstandyq damý jolynan taımaı, ózimizdiń strategııalyq maqsattarymyzdy júzege asyrý úshin Ata Zańda, quqyqtyq jáne saıası júıede barlyq múmkindikter qarastyrylǵan.
Qoldanystaǵy Konstıtýsııada alǵashqy ret «Qazaqstan – ejelden kele jatqan qazaq jerinde onyń halqy tarapynan qurylǵan memleket» ekendigi bekitildi. Osy kózqarastyń arqasynda ulttyq memleket ıdeıasy azamattyq qoǵamdy qurýǵa jáne memlekettik mehanızmniń tıimdi jumys isteı bastaýyna múmkindik berdi. Ata Zań memlekettiń prezıdenttik basqarý júıesine ótýin zań boıynsha bekitti, osyǵan oraı Qazaqstandaǵy bılik ókilettikterin bólý shemasy túbegeıli túrde ózgeriske ushyrady. Bul shema boıynsha prezıdenttik bılik aıtarlyqtaı kúsheıdi, munyń áserin bılik ókilettikteriniń ortalyqtandyrylýynan kórýge bolady.
Degenmen, qoǵam damýy, zaman talaby, demokratııalyq úderisterge sáıkes memlekettik basqarý organdary arasyndaǵy ókilettikter boıynsha sońǵy jyldary birneshe ret reforma jasaldy. Atap aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2013 jylǵy 18 qańtardaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik basqarý júıesin odan ári jetildirý týraly» Jarlyǵy boıynsha memlekettik organdar arasynda bólinetin fýnksııalardy zańnamalyq turǵyda bekitýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik basqarý organdary arasyndaǵy ókilettikterdiń arajigin ajyratý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy. Osy Zań boıynsha 53 zańnamalyq aktige ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Tıisti mınıstrlikterge birlese otyryp, zańnamalyq negizde ıaǵnı, bıliktiń jergilikti organdarynyń qarjylyq derbestikke qyzyǵýshylyǵyn arttyrý; salyqtyq bazany keńeıtý; «shyǵystardy teńdestirý» úrdisinen «óz kiristerin jasaý múddesine» kóshirý jóninde qosymsha sharalar qabyldaý usynyldy. Parlamenttiń joǵarǵy palatasynyń depýtattary halyqtyń aýqatty turmys-tirshiligine qajetti jaǵdaı jasaý úshin jergilikti atqarýshy organdardyń tómengi býyndaryn turaqty jáne júıeli negizde qarjylandyrý týraly ózekti másele kóterdi. О́ıtkeni, respýblıkalyq, oblystyq jáne aýdandyq bıýdjette jekelegen salyqtyq túsimderdi bıliktiń jergilikti organdarynyń paıdasyna bólýdi satyly túrde engizý – óńirlerdi qarqyndy damytýǵa aparady.
Halyq amanatyn arqalaǵan Parlament depýtattary ózderiniń qyzmetin júzege asyrýda Konstıtýsııaǵa súıenedi. Zań shyǵarý qyzmetiniń jemisti iske asyrylýy Ata Zańymyzdyń is júzinde qanshalyqty jumys istep turǵanyn kórsetedi. Elimizdiń zań sapasyn arttyrýdyń, quqyqtyq júıesin damytýdyń kepili de – Konstıtýsııa.
Konstıtýsııada bekitilgen quqyqtyq normalar 1998 jyly saıası júıeniń jańǵyrtylýy jolyndaǵy mańyzdy bir qadam bolyp esepteletin jańa túzetýlerdiń engizilýine múmkindik berdi. 1998 jyly 7 qazanda birinshi shaqyrylymdaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti palatalarynyń birikken otyrysynda Qazaqstan Prezıdenti «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn usyndy. Bul túzetýlerge sáıkes eldiń saıası ómirinde Parlamenttiń róli aıtarlyqtaı kúsheıtildi.
Búgingi Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń aldynda turǵan maqsat – zań shyǵarý qyzmetiniń sapasyn burynǵydan da arttyra túsý. Parlamenttiń joǵarǵy palatasynda osy oraıda keleli máseleler alǵa qoıylyp otyr. Parlamenttik tyńdaýlar men dóńgelek ústelder ótkizýdi jetildirý, depýtattardyń zań jobalaryn ázirleý jáne zańnamalyq bastamalaryn jandandyrý, sarapshylar qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý – jáne basqa da osyndaı máseleler kezek kúttirmeı sheshýdi qajet etedi. Qazirgi tańda «úkimettik saǵat» aıasynda atqarýshy bılik basshylarynan sóz ben istiń arasyndaǵy alshaqtyqty joıý, josparly sharalardy neǵurlym tıimdi iske asyrý talap etilýde. Otandyq ekonomıkanyń ósý dınamıkasyna, ósimge qol jetkizý, azamattardyń baqýatty turmysyn jáne elimizdiń básekege qabileti men qaýipsizdigin qamtamasyz etetin tetikter únemi izdestirilip otyrýy tıis.
Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy búgingi jetistikteri Ata Zańymyzdyń tıimdiligin anyq aıqyndap otyr. Konstıtýsııanyń normatıvtik áleýetteri halyqqa qyzmet etip, demokratııalyq, quqyqtyq memlekettiliktiń odan ári bekı túsýindegi progress jolynda jalpyhalyqtyq zańdyq negiz bolyp qala bermek. Elbasy sózimen aıtqanda: «Konstıtýsııany qatań ustaný – bul memlekettiliktiń tabysty damýynyń jáne qoǵamdaǵy azamattyq kelisimniń negizi. Ol boıynsha ómir súrý – bul demokratııanyń eń joǵarǵy mektebi».
Eleýsin SAǴYNDYQOV,
Parlament Senatynyń depýtaty.
