Bul oraıda aıdaı álem tarıhynda bılik Olımpindegi, ǵarysh keńistigindegi Qus jolyndaı dańǵaıyr da dańqty, jahandyq bılikke baryssha umtylǵan Shyńǵys han (1162-1227 jj.) tulǵasyna jáne ol irgetasyn qalaǵan ımperııanyń geosaıasaty men geostrategııasyna, Altyn Orda tarıhyna, memlekettik basqarý júıesi men tártibine, áskerı-quqyqtyq, elshildik, memleketshildik isterine, shyǵystyq órkenıettiń damý joldaryna, dıplomatııalyq, dinı, saıası-áleýmettik, mádenı-rýhanı, saýda-sattyq qatynastaryna jan-jaqty barlaý jasaý abzaldyq bolar edi. Shyńǵys han «túrki qaýymyn biriktirip, dańqyn shyǵarýǵa teńdesi joq kóp kúsh jumsaǵan eń uly adam. Ol – búkil Azııa qurlyǵy men Shyǵys Eýropany baǵyndyryp, álemdegi myqty túrki ımperııasyn qurýǵa talpynǵan birden-bir patsha... Shyńǵys han alǵyr, aqyldy, sheshimdi, saıasatshyl uıymdastyrýshy edi.» («Shora» jýrnaly, 1909 jyl. №4-5.) Rasynda, Shyńǵys han adamzat tarıhyndaǵy Perıkl (b.d.d. 490-429 jj.), Aleksandr Makedonskıı (b.d.d. 356-323 jj.), Ashoka (b.d.d. 268-231 jj.), Uly Karl (768-814jj.), Akbar (1452-1605 jj.) sııaqty ımperııanyń bılik tizginin ustaǵan qudiretti tulǵa. 1187 jyly Temýchın uly jeńiske jetip, Shyńǵys han ataǵyn aldy, biregeı bıleýshi atandy. Birtýar daraboz ol sonshalyqty qyraǵy, mıly, jeńimpaz jáne «halyqqa qııanaty da, salmaǵy da joq» bahadúr edi. (Marko Polo. Pýteshestvıe. Lenıngrad, «Hýdojestvennaıa lıteratýra», 1940. S.58) Shyńǵys hannyń: Altyn denem qalǵysa da, Ardaqty elim solmasyn. Bútin denem qajysa da, Búkil elim tozbasyn. Altyn denem sharshasa, sharshasyn – Abzal elim dańqy artsyn. Bútin denem qınalsa, qınalsyn – Búkil elim toptansyn – degen Qaraqorymnyń jartasyna qashalyp jazylǵan qasıetti ósıetinde onyń tarıhı qasterli beınesi, keremet kesek is-áreketteri eles bergendeı.
1211-1216 jyldarda Shyńǵys han Szın dınastııasy men Soltústik Qytaıdy baǵyndyrdy. 1217 jyly qalany eptilikpen qorshaıtyn qytaı sheberlerimen áskerı quramyn kúsheıtip, Orta Azııaǵa oıysady. 1218 jyly Otyrardy, 1220 jyldyń naýryzynda Buharany, 1220 jyldyń sáýirinde Samarqandy, 1221 jyly Úrgenishti, 1221 jyldyń kókteminde órkeni ósken shahar Balhty, sodan shabýyldy óristete, qanatyn keńge jaıa otyryp, Orta Azııa arqyly Soltústik Persııaǵa, Grýzııaǵa, Eýropa qaqpasyna dúbirletip-dabyldatyp jetken-di. 1224 jyldyń kókteminde Shyńǵys han áskeri joıqyn ekpinmen Soltústik Persııa men Kavkaz arqyly Eýropaǵa ótti. Kalke ózeninde polovester men olardyń odaqtastary orys knıazderine soqqy berip, Dnepr arqyly Qyrymǵa bettep, vızantııalyq jáne ıtalıandyq kolonııalarǵa, got qalalaryna qyrǵıdaı tıip, qaıtadan Azııaǵa qaıtar jolda Bulǵarııany tize búktiredi. «Qalalar men memleketterdi basyp alýda, tez jeńiske jetýde, halyqty zar jylatýda Shyńǵys hanǵa saı keletin tiri jan bolǵan emes. Eskendir Makedonı (Aleksandr Makedonskıı), Napoleon Bonapart jáne Nádir shahtar áreketi Shyńǵys hanmen salystyrǵanda túk emes. Eskendir Makedonıdiń (Aleksandr Makedonskııdiń) on jyl shabýyldap qurǵan memleketin Shyńǵys han eki-úsh jylda quryp úlgerdi» – delingen «Shyńǵys han» maqalasynda. («Shora», 1909, №4-5.) 1237-1240 jyldarda Shyńǵys hannyń nemeresi Batý han (Batyı, tıtýly Saıynhan) Rýsti, odan soń 1240-1241 jyldar arasynda Polsha men Sılezııa arqyly Moravııa jerine enip, polıak, sılezııalyqtar men chehtar rysarlarynyń birikken jasaǵyn talqandap, Vengrııanyń astanasy Peshti qorshaıdy. Batý han qoly Adrıat jaǵalaýyndaǵy Katarroǵa jetkende Uly han Úgedeı óldi degen habar alady da Qaraqorymǵa apyl-ǵupyl jetedi. Ol Shyńǵys hannyń úshinshi balasy bolatyn-dy. Shyńǵys 1227 jyly 18 tamyzda dúnıeden ótkende (Bul derek aǵylshyn ǵalymy G.Harttyń «Venesıanes Marko Polo» degen eńbeginen alyndy – S.N.) ákesiniń taǵyna otyryp, 1229-1241 jyldary bılik qurdy. Ol 1241 jyly 11 qańtarynda kóz jumǵan. Úgedeıdiń qolbasshylyq óneri de ózgeshe. О́z taıpasynyń, áýletiniń basyn qosyp Túrkistandy, Persııany, Aýǵanstandy, Vengrııany, keıinirek Qubylaı ıeligindegi memleketti Ońtústik Qytaıǵa deıin keńeıtti. Bul aýqymdy kúres 1279 jyly aıaqtaldy. (Jan – Per Drej Marko Polo ı Shelkovyı pýt, M., 2006, s.63.) 1241 jyly Úgedeı óliminen keıin Eýropany bılep-tósteý álsirep, Dýnaıǵa deıingi bılik qoldan sýsyp tústi. Úgedeı áskeriniń jartysy Shyǵysqa keri qaıtty. Shyńǵys han áýleti jáne onyń zamany haqynda oı órbiter bolsaq, Shyńǵys han ordasy Qaraqorymǵa Rım Papasynyń aıtýymen Djovannı de Plano Karpını 1246 jyly, 1253 jyldyń jeltoqsanynda fransýz koroli Lıýdovık IH jumsaýymen Vılgelm Rýbrýkvıs (Gııom Rýbrık) kelgen bolatyn. Aıtqandaı, Móńke han Vılgelm Rýbrýkvıske bylaı degen: «Qudaı adamǵa ártúrli saýsaq bergen sııaqty, ol sondaı-aq adamdarǵa qıly-qıly dinı senim darytty». Osy bir keremet pikir Móńke hannyń ustanymyn, kózqarasyn tanytady. Plano Karpını Qaraqorymda Kúshik hannyń ınaýgýrasııasyna qatysady. Kúshik han onyń degenine kónbeı shirkeýge baǵynýdan at-tonyn ala qashady. Plano Karpınıdiń bir tamasha eńbegi – mońǵoldardyń antropologııalyq ereksheligin dál anyqtap berdi. Sonymen qatar, venesııalyq kópester aǵaıyndy Maffeo men Nıkkolo Polo qymbat jáne ártúrli taýarlar salynǵan kemesimen 1260 jyly Konstantınopolge, odan ári Qyrymǵa, sonsoń Edil jaǵasyndaǵy Saraı shaharyndaǵy Altyn Ordanyń hany Berke saraıyna at basyn tireıdi. Olar munda bir jyl turady. 1262 jyly Berke han men Persııa ári Iran bıleýshisi Hýlagý arasynda soǵys órti tutanady. Keıin qaıtýǵa múmkindik bolmaǵandyqtan, aǵaıyndy Polo Shyǵysqa baǵyt alyp, Buqaraǵa jetedi. Munda úsh jyl turady. Eski kerýen joly arqyly Samarqand – Qashǵar – Jarkent – Hotan – Hamy, onan soń soltústikke – Monǵolııa jerindegi han ordasy Qaraqorymǵa, odan asyp ońtústikke – Qytaıǵa, Qubylaı hannyń saraıyna keledi. Uly han Qubylaı bulardan eliniń mán-jaıyn, jaǵdaıyn, hrıstıandar ómirin egjeı-tegjeıli táptishtep surap, Apostolǵa sálemdeme joldap, júz oıshyl dana jiberýin ótinedi. О́ıtkeni, olardyń hrıstıan ilimin túsindirýin qalap, shynaıy yqylas-peıilin málimdeıdi. 1269 jyly venesııalyqtar Uly han Qubylaıdyń aqylymen Otanyna oralyp, 1271 jyldyń qarashasynda jas Markony alyp Shyǵysqa qaıtady. Apostol júz kemeńger jibergenmen olar dittegen jerge túrli-túrli qaqtyǵystarǵa baılanysty jete almaıdy. Alaıda, Rım Papasynyń bata-tilegin jetkizedi. Sonymen qatar, Hrıstos tabytynyń janyndaǵy shyraqtyń maıyn ákelip beredi. Aǵaıyndy Polony Qubylaı han qurmettep, shat-shadyman saltanatpen qoshemettep qarsy alady. Uly han Qubylaı ımperatorlar, korolder, knıazder, barondar jóninde, ol ózderiniń ıelikterin qalaı basqaratyndyqtary jaıynda, sot isi, soǵysqa barý haqynda tolyq maǵlumattarmen qanyǵady. Sondaı-aq, mártebeli Rım apostoly, shirkeýleriniń qyzmeti, latyndardyń jón-josyqtary Qubylaı han nazarynan tys qalmady. Aǵaıyndy Maffeo men Nıkkolo Polo aqıqat-shyndyqty ret-retimen, paıymdy parasatpen jatyq baıandaıdy. «Uly patsham, mynaý meniń ulym, Sizge qyzmetshi bolýǵa ázir» – deıdi Maffeo Polo. Sonda han: «Qosh, keldiń!» – deıdi. Akademık V.V.Bartoldtiń pikirinshe, Marko arabsha, parsysha, uıǵyrsha jáne mońǵol jazýyn (basyp) bilgen. Marko Polo Qubylaı hannyń ordasynda on jeti jyl adal qyzmet jasaǵan. Túrki-mońǵol bıleýshileri ózge jurttyń ókilin Qytaı sheneýnikteriniń ústinen baqylaıtyn qyzmetke qoıý dástúri bolǵan eken. Qubylaı han Marko Polony elshi etken, gýbernator etken, salyq jınatqyzǵan, Úndistanǵa saparlatqan. Qubylaı han óz taǵdyryn jáne dınastııasynyń taǵdyryn Qytaımen baılanystyrǵan. Shyńǵys han tuqymynan órbigen Qubylaı han joǵary dárejeli jáne uly han bop eseptelgen. Naqtylap aıtqanda, Shyńǵys hannan keıin Úgedeı han (1229-1248), tórtinshi uly han – Móńke (1251-1259), besinshi han – qurmetti, qýatty Qubylaı. Ol úsh ǵasyr boıy birikpegen Qytaıdy birtutas elge aınaldyrdy. Qubylaı han Tıbet, Soltústik Koreıa, Bırma, tipti Japonııa men Iаvany baǵynyshty etý oıyna myqtap ornyqqan. Qaǵaz aqsha shyǵarǵan, qant óndirý tehnıkasyn damytqan. Keıbir Altyn (ıakı Qypshaq) Ordanyń handarynyń bılikte bolǵan jyldaryn kórsetelik: Móńke Temir (1260-1280), Týda – Mengý (1280-1287). Sonan soń Týda-Mengýdi óltirip, Týla-Býga han taǵyna otyrdy. Muny Noǵaı jer jastandyrǵan. Qubylaı 1269 jyl monǵol jazýyn (kvadratnaıa pısmennost) qoldanýdy mindettegen. Apostolǵa jazǵan senim gramotasyn túrki tilinde jazdyrǵan. Jeti ónerdi (rıtorıka, logıka, geometrııa, arıfmetıka, grammatıka, astronomııa, mýzyka) meńgergen júz aqyldy adamdardy alyp kelýin suraǵan. Hrıstıan senimindegi alǵyr-tapqyr jáne ol Konfýsıı ilimin jaqtaýshylardyń yqpalyn azaıtý maqsatynda 1237-1317 jyldarda shenmen dáreje alý quqyǵyn shektegen. Mońǵol qolbasshysy Elýchasaı: «Bizder qytaı ımperııasyn attyń jalynda júrip baǵyndyryp edik, endi er ústinde júrip basqarý múmkin emes» – degen. 1271-1294 jyldarda Shyǵys eline saıahat jasaǵan jáne uly han Qubylaıdyń quzyretinde bolǵan rýhanı kemeldikke ıe Marko Polo arǵy zatyn, áýletin nur shalǵan Qubylaı hannyń reformatorlyǵyna, danalyǵyna, qudiretine, saltanatyna, saıatshylyǵyna, aǵartýshylyq eńbegine tánti. Qytaı jerindegi tamasha joldarǵa tamsanady. Qaǵaz aqsha jasaý (jalǵan aqsha jasaǵandarǵa ólim jazasy kesilgen), alhımııa, gıgıena – Qubylaı hannyń eren eńbeginiń jemisi. Marko Polo: «Qubylaı hannyń tulǵasy da kelisti, beıne bir quryshtan quıylǵandaı. Orta boıly, iri de emes, bákene de emes, aqquba, albyraǵan bıdaı óńdi, meıirli jarqyn qara kózdi, muryny súıkimdi» – dep kórsetedi. Jıhankez Marko Polonyń «Saıahatynda» túrki-monǵol jurttarynyń dúnıetanymy, ádet-ǵurpy, sharýa-kásibi, dástúri birshama áńgimelengen. Mysaly, jylqy etin, bıe sútin paıdalanýy, er azyǵy men bóri azyǵy jolda ekendigi, jaılaýǵa kóshý, arba ústine jabylǵan kıiz, báıbisheni qurmetteý, ámeńgerlik saltty saqtaý... Máselen, Ilhan – bıleýshi Hýlagýdiń nemeresi, Abaǵynyń uly Argon (Argýn) 1284-1291 jyldarda Persııany basqarǵan. Argonnyń áıeli Bolǵara (keıde Bolǵana dep jazylǵan) 1286 jyldyń 7 sáýirinde Grýzııada qaıtys bolǵanda áıeliniń rýynan sonaý Qytaıdan venesııalyqtar Argýnǵa qalyńdyq (Kokachına, Kokatý, Kogatra, Kýkachı-hatýn, 1296 jyly qaıtys bolǵan) ákelse, ol 1291 jyldyń 7 naýryzynda ýlanyp qaıtys bolypty. Sodan ne kerek, Argýnnyń uly Qazanǵa (Ǵazan-Mahmýd) buıyrady. Sonymen birge Shyńǵys han násilinen, áýletinen taraǵandardy jerleıtin belgili bir meken bolypty. Ol – Altaı taýy. Qaı jerde, qaı jaqta ólse de, eki arasy júz kúndik jol bolsa da, osynaý Altaı taýyna jetkizgen. Máıitti ákele jatqanda jol-jónekeı jolyqqandardyń semsermen bastaryn alyp otyrǵan. Jaqsy attary da ajal qushqan. Sebebi, bular o dúnıede uly bıleýshige qyzmet etedi degen nanymnan týǵan. Altyn Ordanyń (tarıhı ádebıette Qypshaq ordasy dep qosarlana jazylady) birinshi astanasy – Saraı Batý. Batyı han negizin qalaǵan. Astrahan qalasynyń soltústik betinde 140 shaqyrym jerde. Osy kúngi Selıtrennoe qalasynyń orny. 1395 jyly Aqsaq Temir qıratqan. Ekinshi bas qala – Saraı Berke. Bul Volgograd qalasynyń kúngeıinde 70 shaqyrym jerde ıaǵnı Sarev eldi mekeni. Úshinshi astanasy – Saraıshyq. Jeti hanǵa Saraıshyqtyń topyraǵy buıyrǵan. Olar: Móńke Temir (1266-1280), Toqaı, Toqtaı,Toqtaǵý (1290-1312), Jánibek (1343-1353), Ámir Oqas (1440-1447), Qasym han (1511-1518), Shıh Mamaı (1542-1549), Júsip (1519-1554). Árqaısysyna bılik qurǵan jyldaryn kórsettik. Mádenıet pen órkenıettiń besigi bolǵan kórkem de sáýletti shahar Saraıshyqty Ivan Groznyı 1580 jyly 27 tamyzda talqandaǵan. Sonymen birge Altyn Orda memleketiniń Úkek degen qalasyn (Saratov shaharyna jaqyn jerde) taǵy da Aqsaq Temir jermen jeksen etken. Negizinde, Ámir Temir óziniń eńbekterinde: «Jıyrma jeti patshanyń taǵyn tartyp alǵan ekenmin: Iran, Turan, Úrim, Maǵryp, Sham, Mysyr, Arab Iragi, Ajam Iragi, Mazandaran Gılanat, Shırvanat, Ázerbaıjan, Qorasan, Parsy, Dáshti Jete, Deshti Qypshaq, Horezm, Hýtan, Kabýlstan, Bahtarzamın, Úndistanda patsha bolyp, bılik júrgizdim» – dep jazady. HIII ǵasyrdyń 2-shi jartysynda Berke han kezinde Eýrazııa keńistiginde Shyǵys qaǵan tuqymdary Altyn Orda memleketin qurdy. Altyn Orda memleketiniń dıplomatııalyq, memlekettik tili – qypshaq tili edi. (Fedorov-Davydov G.A. Kýltýra ı obshestvennyı byt zolotoordynskıh gorodov. – M.: Naýka, 1964.s.10). Altyn Orda memleketinde qala qurylysy, metall óńdeý men óndirý, qolóner, saýda, mys pen keramıka jasaý, teri buıymdaryn shyǵarý men toqyma óndirisi, jerin paıdalaný men mal sharýashylyǵy dúrildep damyǵan. Berke han resmı túrde Islamdy qabyldaǵan. Berke han ýaǵynda Saraıda turǵan oıshyl ǵulamalar men aqyndardy aıtsaq: Sáıf Saraı (1321-1396), Kýtbýtdın ar-Razı, Sagýtdın Taftazanı, Hafız ıbn Bazzazı, Kamaletdın Hýdjandı, Mahmýd Býlgarı, Ahmed Hoja Saraı, Shıgabýddın Saraı jáne t.s.s. Altyn Orda memleketi jerindegi toponımıkalyq ataýlar «Knıga Bolshomý Chertejý, ılı Karta Rossııskogo gosýdarstvo, ponovlennaıa v Razrıade ı spısannaıa v knıgý v 1627 g.» deıtin kólemdi jınaqta (SP.b., 1792) kórsetilgen. Nemese orys oıshyly N.G.Chernyshevskııdiń (1828-1889) 1845 jyly 17 jasynda jazǵan «Obesnenıe tatarskıh ımen sel ı dereven Saratovskoı Gýbernıı» atty qoljazbasyn «V Saratovskoı Gýbernıı bylo glavnoe stanovıshe Zolotoı Ordy» dep bastaǵan. Tatarsha, arabsha, parsysha biletin semınarıst N.G.Chernyshevskıı Gýbernııada 365 ataý baryn aıtyp, oıkonımder etımologııasyna nazar aýdarǵan. Aıtalyq, «Ýraz-Mametovka» (Orazmuhammed), «Elen» (jylan), «Bekbýlatovka», «Bektemırovka», «Kondala» (Qandala), «Karaman» (Qaraman), «Kalmantaı», «Kartaly», «Naıman», «Baıka» (baı), «Kazeevka» (Qozy, sýdıa) t.s.s. Minekı, Altyn Orda memleketiniń izderi, halyqtyq oı silemderi tarıhı-geografııalyq ataýlarda kórinis tapqan. Shoqan Ýálıhanovtyń kórsetýinshe, tarıhı tulǵalardyń batyrlyq-qaharmandyq erligin ekpindete-túıdektete jyrlaǵan qazaqtyń epıkalyq jyrlary HIV-XV ǵasyrlarda ıaǵnı Altyn Orda dáýirinde týǵan degen túıin jasaıdy. «Qyrymnyń qyryq batyry» týraly epos keıin jazylyp alynsa da, ondaǵy qatysýshylardyń kópshiligi Altyn Orda dáýirinde bolǵan adamdar...» (Q.Jumalıev, M.Ǵabdýllın. Qazaqtyń batyrlar jyry týraly. 1963 jyl.)
Jınaqtaı aıtqanda, venesııalyq jıhangez Marko Polo (1254-1324 jj.) murasynda Shyńǵys han zamany men Qazaq memlekettiginiń arǵy ǵasyrlardaǵy bastaýlary naqty tarıhı-mádenı derekter negizinde kórsetilgen. Osynyń bári – Shyńǵys hannyń shapaǵaty! Basqasyn bylaı qoıǵanda, qazaqtyń sońǵy hany Kenesaryǵa deıin el bıleýshilerimizdiń bári Shyńǵys han urpaqtary ekenin aıtýdyń ózi bul esimniń bizge qandaı qymbat ekenin kelisti kórsetedi.
Serik NEGIMOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.
