Aqyn murajaıy – rýhanı ordamyz

Abaı –165 Qasıetti qarashańyraq Abaıdyń “Jıdebaı - Bórili” memlekettik tarıhı-mádenı jáne áde­bı-memorıaldyq qoryq murajaıyna osy jyl­­­dyń aqpan aıynyń basynda fılologııa ǵy­lym­darynyń kandıdaty, dosent Jandos Áýbá­kir dırektor bolyp taǵaıyndalǵan edi. Bilim men ǵylym salasynda kóptegen jetistikterge qol jetkizgen jas basshy kele iske kirisip, mu­rajaı tóńireginde toptasqan keleli másele­lerdi sheshýge qozǵaý salyp, júıeli iske kirisip ketken. Qolǵa alǵan is-sharalardyń barlyǵy murajaı­dyń negizgi qyzmet baǵyty, ókilettik múmkin­dikteri men basym nysanalary belgilen­gen “2010-2014 jyldarǵa arnalǵan damý tu­jyrym­damasy” negizinde iske asyrylyp jat­qan­dyǵyn aıta ketýimiz abzal. Tujyrym­da­ma­da bolashaq­ta iske asyrylyp, damyta beretin ǵylymı-zert­teý, qor jınaqtaý, mýzeılendirý men ta­qyryptyq-ekspozısııalyq josparlar qurý, nasıhat jumystary aıqyndalǵan. “Shoqpardaı kekili bar, qamys qulaq”, “Bi­lekteı arqasynda órgen burym” óleńderi boı­ynsha ádebı-tanymdyq keshter, B.Erdem­bekovtiń “Abaıdyń ádebı ortasy” kitabynyń tusaýkeseri, “Abaıdyń ánshisi – Álmaǵambet”, “Abaı jáne toǵyzqumalaq, doıby oıyndary”, “Alashtyń Mustafasy” (M.Shoqaıdyń 120 jyldyǵyna oraı) jáne Uly Otan soǵysy ardagerlerimen kezdesý sııaqty taǵy da basqa sharalar ádebıetshi-ǵalymdardyń, aqyn-jazý­shy­lardyń, Semeı qalasynyń zııaly qaýym ókil­deriniń qatysýymen ótkizilgen-di. Murajaı qyzmetiniń basty baǵytynyń biri – kórmeler uıymdastyrý bolsa, uly aqynnyń qa­rashańyraǵy bul baǵytta da eleýli nátıje­ler­ge qol jetkizdi. Elimizdiń bas qalasy Astana­daǵy Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıden­tiniń mýzeıinde 14 mamyr – 14 maýsym araly­ǵyn­da ótken “Uly tulǵalar besigi” atty kórme­de qazaq halqynyń uly perzentteri Abaı, Shá­ká­r­im, Muhtar álemin ashatyn sırek basylym­dar, arhıv derekteri, qujattar, fotosýretter, etnografııalyq zattarmen tanystyrdy. Kór­meni jıyny eki myńǵa jýyq adam tamasha­lap­ty. Sonymen birge “Genıı kazahov Abaı ı ta­tary”, “Abaı urpaqtary – maıdan shebinde” atty jyljymaly kórmeler, Rıdder qalasyn­daǵy Semeı kúnderine arnalǵan “Abaı, Shákárim, Muhtar áleminen” kórmeler jáne de mereıli kúnderge qatysty kitap kórmeleri uıymdas­tyrylǵan. 18 mamyr – Halyqaralyq mýzeıler kúnine oraı “Mýzeı túni” aksııasy, balalardy qorǵaý kún­inde “Ashyq esik kúni” ótkizilse, qalalyq “Abaı oqýlary” da qara shańyraqta uıymdas­ty­ryldy. 2010 jyldyń 7 maýsymynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Premer-Mınıstri K.Másimov ar­naıy kelip, Semeıdegi bas murajaıda bolǵan edi. Úkimet basshysy “Abaı dáýiri”, “Abaıdyń shyǵar­mashylyǵy”, “Jaz” bólimderimen ta­nysyp, “Alash arystary” ekspozısııasyn aralap, Alash qaı­rat­kerleriniń memlekettik, qoǵamdyq, saıası qyz­met­terin kórsetetin materıaldar, fotosý­ret­ter, arhıv derekterine qyzyǵýshylyq tanytty. Murajaıdyń mártebeli qonaǵy “Zerde” kitabyna qoltańba qaldyryp, izgi nıetin bildire kele, ujymǵa A.Baıtursynovtyń 1929 jylǵy qoljazba ómirbaıanyn syıǵa tartqan bolatyn. Murajaıdyń búgingi shyraqshysy Jandos Áýbákir sóz basyn murajaı tarıhynan bastady. – Abaıdyń ádebı-memorıaldyq mýzeıi 1940 jyly Qazaq SSR-niń Halyq Komıssarlar keńesiniń 1 sáýirdegi №347-qaýlysy negizinde qurylyp, sol jyly 16 qazan kúni mereke ústinde ashylǵan. Qazaq eli tarıhyndaǵy tuńǵysh ádebı murajaı. Murajaı 1940-1944 jyldary Bekbaı Baıysov­tyń úıinde ashylyp, 1944-1967 jyldary Ánııar Moldabaevtyń úıine qonys aýdarady. Bul eki úıdiń Abaıǵa úlken qatysy bar. Aqyn 1875-1904 jyl­dary Semeı qalasyna kelgende osy úılerge túsip júr­gen. 1967 jyly Abaıdyń 125 jyldyq mereı­toıy qar­sańynda murajaı qaladaǵy sáýlet eskert­kishteriniń biri sanalatyn, uly aqyn ómir súrgen dáýir úlgisimen salynǵan kópes Roman Ershovtyń úıine kóshirildi. 1990 jyly Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyna oraı Qaz.SSR Mınıstrler keńesiniń 05.04.1990j. №141-qaýlysy boıynsha aqyn murajaıy respýblı­kalyq dárejedegi “Abaıdyń memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq “Jıdebaı-Bórili” qoryq-murajaıy” bolyp quryldy. – Qoryq-murajaı bolyp qaıta qurylǵan, 70 jyldyq tarıhy bar, tarıhı-ádebı mańyzy asa joǵary murajaıdyń búgingi bólimderi men qurylymy týraly aıta ketseńiz. – Qoryq-murajaı quramyna Semeıde: bas mu­ra­jaı, “Alash arystary – M.Áýezov” murajaıy; Abaı aýdanynda: M.Áýezovtiń murajaı-úıi (Bórili), Abaıdyń murajaı-úıi, Shákárimge arnalǵan “Saıat qora” ekspozısııasy (Jıdebaı), Kókbaı Janataıu­lynyń meshit-medresesi (Taqyr), Shákir Ábenuly­nyń murajaı-úıi (Qundyzdy); Úrjar aýdanynda: Áset Naımanbaıulynyń ádebı-memorıaldyq murajaıy (Maqanshy); “Abaı-Shákárim” mavzoleı kesheni jáne 16 memorıaldyq eskertkish kiretin 6400 gektarlyq qoryq alqaby (Jıdebaı) kiredi. – Bıyl Abaıdyń týǵanyna 165 jyl tolyp otyr. Uly aqynnyń qarashańyraǵy osy mereıtoıǵa arnap qandaı jumystar atqardy? – Jalpy murajaılardyń basty qyzmetiniń túr­le­rine mýzeılik muralardy jınaý, esepke alý, saqtaý, qor­lardy júıeleý, qaıta qalpyna keltirý jumystary, kór­meler, ekspozısııalar uıymdastyrý, taqyryptyq dá­ris­ter ótkizý jatady. Al Abaı murajaıy tarıhı-má­denı, ádebı-memorıaldyq murajaı, ári Abaı, Shá­kárim, Muhtar bastaǵan dala danyshpandarynyń qara shańy­raǵy bolǵandyqtan, atqarylar jumystardyń sal­­maǵy da, jaýapkershiligi de orasan zor. Iаǵnı, qoryq-mu­ra­jaıdyń negizgi qyzmeti – Abaı ómiri men shyǵar­mashy­lyǵyna jáne onyń aınalasyn, sol zamandaǵy tarıh pen mádenıet qubylystaryn, zattyq, qujattyq já­digerlerdi zertteý, saqtaý, molyqtyrý, qorǵaý bolǵan­dyqtan da, biz mereıtoı merzimin tospaı-aq ár jyly da, ár aıda da ózimizdiń basty mindetimizdi atqaryp kelemiz. – Jandos Maǵazbekuly, bıyl aqynnyń mura­jaıy­­nyń qurylǵanyna 70 jyl tolady eken. Bul baǵytta qandaı josparlaryńyz bar? – Murajaı mereıli merekesin óziniń ashylǵan kúni, ıaǵnı 16 qazanda toılaýdy josparlap otyr. Bul baǵytta josparly ister atqarylýda. Mereıtoı kezinde abaıtaný jáne mýzeıtaný máse­le­lerine arnalǵan konferensııa ótkizýdi josparlaý­da­myz. Osy qarsańda “Abaı murajaıynyń kitap­hanasy” serııasymen qordaǵy estelikter men qundy derekter toptasqan kitaptardy, “Abaı mýzeıiniń jádigerleri” atty toptamanyń alǵashqy kitabyn, murajaıdyń “Ahmet Rıza meshit-medresesi”, “Kókbaı Janataıulynyń meshit-medresesi”, “Shákir Áben­ulynyń murajaı-úıi”, “Shákárimniń Saıat qorasy” bólimderi boıynsha joltanytqysh býkletterdi, “Abaı murajaıynyń habarshysy” jýrnalynyń alǵashqy sanyn jaryqqa shyǵarýdy maqsat etip otyrmyz. Bolashaqta qorda bar estelikter men qundy jaz­ba­lardyń, túrli týyndylardyń kórsetkishin de kitap etip shyǵarsaq dep oılaımyz. Ulylar týǵan meken Bórili, Jıdebaı jerinde ótkizer sharalarymyz bar. – Árıne, qazaq úshin Abaı murajaıynyń mańyzy da zor. Áıtse de naryq bılegen búgingi zamanda qoryq-murajaıdyń aldynda da sheshýin kútip turǵan kúrdeli máseleler bar shyǵar? – “Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary. Abaı mu­rasy – qazaqtyń eń qasıetti qazynasy”. Elbasy Nursultan Ábishulynyń osy qanatty sózi uly aqynǵa qatysty barlyq ustanymymyzdy kórsetip turǵan temirqazyq desek, esh artyq aıtqandyq emes. Uly Abaıdyń qazyna qor kenishi – Abaıdyń memlekettik qoryq-murajaıy ekendigi aqıqat. Aqyn qoldanǵan, ári sol zamandaǵy jádigerler jınaqtalǵan murajaıdyń ekspozısııasy uly aqynnyń 150 jyl­dyq mereıtoıy kezinde jańartylyp, osy kezderi mu­ra­jaı kólemi de ulǵaıtylǵan edi. Murajaı ekspozı­sııalaryn jańa zaman talabyna saı jasaý qajettiligi de qazirgi kezde aıqyn kórinedi. Bas murajaıda jáne Jıdebaı, Bórili, Maqanshy jerlerinde ornalasqan bólimderde reekspozısııa, kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilýi qajet-aq. “Abaı – Shákárim” kesheni, onyń amfı­teatrynyń jáne de Abaı, Shákárim kúm­bez­deriniń syrt­qy qaptama aq tastaryn jóndeý syn­dy ju­mys­taryn “Qazrestavrasııa” arqyly istetip al­saq, ulylar aldyndaǵy bir paryzymyzdy ótegendeı bolar edik. Árıne, bul jumystar orasan zor qarjyny talap etedi. Biraq, daǵdarystan damýǵa bet alǵan Úkimetimiz, Mádenıet mınıstrligi qarjy jaǵynan tolyǵymen qoldaıdy dep oılaımyz. Alda atqarylar jumystar san alýan. Artylar júk salmaqty. Biraq ár isimizden bir nátıje shyǵaramyz degen senimimiz de joǵary. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Dáýlet SEISENULY.