Egemendik – el tilegi

Mine, 2016 jyl da keldi. Ár jyl óz ereksheligimen, ózine tán janalyqtarymen nazarymyzdy aýdarady. О́tken 2015 jylymyz da elimizdiń qoǵamdyq-saıası, rýhanı-áleýmettik ómirinde talaı-talaı dúbirli oqıǵalarymen, el esinde qalarlyq aýqymdy is-sharalarymen artta qaldy. Olardyń ishinde, aıtalyq, Memleket basshysyn saılaý, Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen júzege asyryla bastaǵan Bes ınstıtýttyq reforma men «100 naqty qadam», Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, elimiz Konstıtýsııasy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy sekildi aıtýly oqıǵalardy ataýǵa bolady. Bul, árıne, bir jylda ǵana ózimiz kýási bolǵan jaǵymdy janalyqtar, egemen elimizdiń tarıhyndaǵy ómir ótkelderi. Memleketimiz Táýelsizdigin jarııalaǵanyna bıyl 25 jyl tolady. Qudaı buıyrtsa, muny da atap ótemiz. Jańa memleketimizdiń ǵumyrynyń osynaý 25 jylynda qanshama ıgi sharalar atqaryldy, nesheme jaǵymdy jańalyqtar iske asty. Egemendigimizdi jarııaladyq, tórimizden Eltańbamyz oryn alyp, tóbemizde kók Týymyz jelbiredi, Ánuranymyz jańa ekpinmen, tyń tynyspen shyrqalyp jatyr. «Sen ne kórseń men de sony kórmekpin, beldi býǵam aýyrǵa da jeńilge», – dep Sábeń (Muqanov) jyrlaǵandaı, ulan-ǵaıyr jerimizdi jaılaǵan keń-baıtaq elimizde san túrli ulttar men ulystardyń ókilderi, memleket ataýyna ıe bolyp otyrǵan avtohtondy ult – qazaq halqymen beıbitqatar ómir súrýde. Táýelsizdik degenimiz tátti qııal emes, ol – memleket quraýshy ulttyń, sol eldi mekendeıtin basqa da halyqtardyń maqsat-múddelerin qorǵaıtyn qısyn-qaǵıdattary, memleketti basqarý ınstıtýttary, bılik jumysyn asqan kóregendikpen júrgize biletin saıası basshylyǵy bar derbes memleket týraly qasıetti uǵym. 25 jyl tek aıtýǵa ǵana ońaı. Bul jas jigittiń ǵumyry sekildi kóringenimen, shırek ǵasyr merzimdi alyp jatqan tereń mazmundy tarıh. Jaqsylyǵy mol óz tarıhymyz, ózimizdiń júrip ótken jolymyz. Muny eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Áıgili grek oıshyly Agafon aıtqandaı, «О́tkendi Qudaı da ózgerte almaıdy». Osy rette belgili polıak qalamgeri Bogýslav Vaınerdiń: «Tarıh saǵaty óz saǵat jóndeýshi sheberin qajet etedi» degen qanatty sózi eske túsedi. Árıne, «Egemen bolmaı, el bolmas» dep baıaǵynyń aqyndary jyrlaǵanyndaı, bul óz taǵdyryn ózi sheshetin, ózin-ózi bıleıtin, memleket basqarýdyń eki tizgin, bir shylbyryn qolyna alǵan halyqtyń erkin de táýelsiz qalpyn ejelden ańsaǵanyn tanytatyn arman bolǵany jasyryn emes. Muny Uly Dala eliniń aqyn-jyraýlarynyń óleń-jyrlarynan, ómirden ótken qaısar qaıratkerlerimizdiń bizge mura etip qaldyrǵan ulaǵatty sózderinen bilemiz. Ol zamandar «Arǵymaqtyń táýiri arbada ketken, er jigittiń táýiri armanda ketken» kezeńder bolǵanyn Aıaz bıdiń shapanyndaı jadymyzdan shyǵarmaǵanymyz jón. Iá, elimiz Táýelsizdik alǵaly bergi 25 jyl­da qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-eko­­nomıkalyq, rýhanı-mádenı ómi­ri­­mizde qol jetken tabystarymyz kó­ńil qýan­tar­lyqtaı. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev­tyń bas­tamasymen júzege asy­ry­­lyp jatqan halqymyzdyń ál-aýqatyn kóterýge, turmys-jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan san-salaly is-sharalar, irgeli jobalar men mańyzdy baǵdarlamalardyń sátti oryndalýy elimizdiń abyroı-bedelin arttyryp keledi. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty dástúrli Joldaýynda elimizde júzege asyratyn is-sharalardyń basym baǵyttaryn aıqyndap, alda turǵan asqaraly jańa mindetterdi belgilep berdi. Munda Elbasymyz osy júrip ótken kezeńdi «Bul – Táýelsizdigimizdi nyǵaıtý jolyndaǵy ólsheýsiz eńbegimizdiń shırek ǵasyrlyq belesin qorytyndalaıtyn mereıli sát», dep erekshe atap kórsetti. Bul rette aldymen aıta ketetin nárse, Elbasynyń ár jyldardaǵy Joldaýlary belgili bir tarıhı konıýnktýraǵa negizdelse, al bıylǵy Joldaýdyń mańyzdylyǵy sonda, ol Jer jahandy jaılaǵan daǵdarys jaǵdaıynda syrtqy jáne ishki saıası ózgerister kezindegi halyqtyń kókeıindegi «El erteńi ne bolmaq?» degen máselelerge arnaldy. Elbasy mundaı asa jaýapty sátte aýyzbirliktiń saqtalýy óte mańyzdy ekenin, sondaı-aq, barsha qoǵam el ıgiligi úshin aıanbaı ter tógýi qajettigin atap ótti. Endigi jerde biz «Birimiz – bárimiz úshin, bárimiz – birimiz úshin» degen qaǵıdany berik ustanyp, qajyrlylyqpen eńbek etýge tıispiz. Bul sát saıyn qubylǵan alasapyranǵa, qazirgi kezeńdegi qyspaqqa alǵan daǵdarysqa berer bultartpas ja­ýa­bymyz bolý qajet. Mundaıda eń jaqsy jospar – ýaqyt talabyna beıimdele alatyn jospar. Biz de zamannyń bet­alysyna qaraı mejelerimizdi belgilep, josparlarymyzdy joldap otyrmyz. Biz­diń maqsatymyz – eli baqytty, jeri gúldengen qasıetti Otanymyz – Qazaq­standy «Máńgilik El» etý», – degen Mem­leket basshysynyń jańa Joldaýyndaǵy ósý men reformalardyń damýy qandaı baǵytta júzege asyrylýy kerektigin baǵamdaımyz. Osynaý tarıhı máni mańyzdy qujatta jeti basymdyq boıynsha is-sharalar shegelep jetkizildi. Bul rette, ásirese, Qazaqstanda 2017 jyldan bastap «Barsha úshin tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» ıdeıasy qoǵamda úlken serpilis týdyrǵanyn atap ótken oryndy. О́ıtkeni, mundaı joba TMD memleketteri túgili, alys-jaqyndaǵy damyǵan elderde de jolǵa qoıylmaǵan deýge bolady. Prezıdent N.Á.Nazarbaev óz Joldaýynda «Bizge tehnıkalyq kadrlar daıarlaý barynsha qajet. Tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý ınvestısııalyq saıasattyń negizgi baǵyttarynyń biri bolýy tıis. Bul úshin Germanııa, Kanada, Avstralııa jáne Sıngapýr sııaqty memlekettermen birge kadrlar daıyndaý ortalyqtaryn birlesip qurý kerek. Olar búkil elimiz úshin tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý júıesiniń modeli bolady», dep Úkimetke jáne barlyq memlekettik qurylymdarǵa, salalyq uıymdarǵa naqty tapsyrma berdi. Bul jobanyń el ekonomıkasyna tıgizer paıdasy zor bolatyny sózsiz. Elimizdiń agrarlyq-ındýstrııalyq baǵytta damý ústindegi memleket ekenin eskersek, tehnıkalyq jáne kásiptik orta bilimdi mamandyq ıeleri bul suranysty tolyǵymen atqara alatynyna eshqandaı kúmán joq. Árıne, bul jerde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi qazaqstandyq naryqqa beıimdeý asa mańyzdy. Osy oraıda aıta ketý kerek, qazirgi qoǵamdaǵy «kolledj­de alǵan bilim ekinshi sortty bilim» degen jat psıhologııadan tolyq arylatyn ýaqyt jetti. Sondyqtan, Elbasy kóterip júrgen Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy men eńbek adamy ıdeıalaryn naqty mysal retinde alyp, bul máseleler keńinen jarnamalanýy tıis. Ol úshin Uly reformator – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń jeke ómirbaıanyn, janqııarlyq eńbek jolyn jastarǵa úlgi etýmen qatar, basqa da ónege bolarlyq bedeldi azamattardyń eńbekpen qalyptasqan ósý joldary týraly arnaıy baǵdarlamalar daıyndalyp, ony oqý úderisine endirý – kezek kúttirmeıtin másele der edik. Biz sonda ǵana eńbek adamdaryna degen shynaıy qurmetti qaıta jandandyrýǵa úles qosamyz. Úgit-nasıhatsyz, jarııaly jarnamasyz jumys júrgizý bizge qıynǵa soǵady. О́ıtkeni, adamzat damýynyń bastaýynda eńbek turǵany belgili. Dana halqymyz «Adamdy adam etken – eńbek», «Eńbek – er atandyrady», «Eńbegi kóptiń ónbegi kóp» degen sekildi maqal-mátelderdi, eńbekke baılanysty qanatty sózderdi jaıdan-jaı aıtpaǵan. Osy oraıda, Elbasy Joldaýynyń negizgi arqaýynyń biri – el turǵyn­darynyń áleýmettik ahýalyn jaqsartý ekeni birden baıqalady. Ásirese, ol múgedekter men járdemaqyǵa ómir súrip kele jatqan jáne ózge de áleýmettik jaǵdaıy nashar jandarǵa jumys ornyn ashý qajettiligine toqtaldy. Bul ne degen sóz? Iаǵnı, el azamattary adal eńbek etip, jalaqy taýyp, óz turmysyn jaqsartyp, laıyqty ómir súretindeı jaǵdaı jasaýy tıis. Osy turǵydan alǵanda, ysyrapshyldyqqa jol bermeý, únemdilik, qolda bar resýrstardy tıimdi paıdalaný bıylǵy Joldaýdyń negizgi elementi bolyp tabyldy. Prezıdenttiń bul kezekti Joldaýy kelesi shırek ǵasyrlyq ómirimizdi órkendetýge baǵyttalǵan qundy qujat bolyp tabylady. Eger adam jasymen esepteıtin bolsaq, bul joǵaryda ataǵandaı jas jigittiń naǵyz tolǵan, tolysqan, kemeline kelip jetilgen shaǵy. Naǵyz «qaıran jıyrma bes» derlik shaq. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, shyndyǵyna kelgende biz óte jyldam eseıý kezeńin bastan ótkerdik. Osy jyldar ishinde biz jas memleket bolsaq ta, álemge qalyptasqan, óz bet-beınesi bar, belgili de bedeldi memleket bolyp tanylyp otyrmyz. Buǵan biz mańyzdy ári sapaly ózgeristermen keldik desek artyq aıtqandyq emes. Qalyptasqan memleket retinde búginde Qazaqstanmen barlyq iri derjavalar, sýpermemleketter teń quqyqty qarym-qatynas jasap keledi. О́ıtkeni, bizdi tórtkil álem jurty dúnıejúzilik qaýymdastyqta moıyndalǵan ári jahandyq mańyzdy bas­tamalardy kóterip júrgen aımańdaı el retinde tanıdy. Aıtyp óteıik, Jer sharynda keıbir elder bar, qansha jyl táýelsiz ómir súrip jatsa da, BUU-da sýyrylyp shyǵyp bas­tama kótergen, ne qoldaýǵa ıe bolǵan birde bir ıgi isi joq. Máselen, KSRO-nyń «atom núktesi» retinde sanalǵan Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq jarylystardan Qazaqstan óz erkimen bas tartty, odan da dálirek aıtatyn bolsaq, 1991 jylǵy 29 tamyz kúni Elbasy Nursultan Nazarbaev «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly» tarıhı asa mańyzdy Jarlyqqa qol qoıdy. Sóıtip, búkil adamzatty úreılendirip kelgen jer betindegi «ajal arany» birjola kelmeske ketti. Sodan keıin BUU 29 tamyzdy «Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy kúres kúni» dep belgileýge sheshim qabyldady. Onyń bastaýynda qyran qanatty Qazaqstan turdy. Sóıtip, Álem Uly Dala eliniń basshysy – Qazaq Prezıdentin ıadrosyz álem qurýdyń bas sáýletshisi dep tanyp otyr. Byltyr, 2015 jyldyń 28 qyrkúıeginde ótken BUU Bas Assambleıasynyń 70-sessııasynda sóılegen sózinde, osy bastama jalǵastyrylyp, barsha memleketterge ıadrolyq qarýsyz beıbit álem qurý – búkil adamzattyń HHI ǵasyrdaǵy maqsaty bolýy kerektigin usyndy jáne álem jurtyn osy usynysty qoldaýǵa shaqyrdy. Dúnıejúzilik qaýymdastyq Qazaq Prezıdentiniń osy bir aýyz sózine den qoıyp, kóńil toqtatty. Sóıtip, 2015 jyldaǵy 7 jeltoqsan kúni Elbasy Nursultan Ábishuly usynǵan BUU Jalpyǵa ortaq ıadrolyq qarýsyz álem jónindegi bastamasy jáne Atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný jónindegi baǵdarlama halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan biraýyzdan qoldaý tapty. Qalaı deseńiz de, bul Qazaqstannyń jáne Qazaq Prezıdentiniń álemdik qaýipsizdikti saqtaýǵa qosqan eren úlesi, erekshe erligi bolyp tabylady. Taǵy da qaıtalap aıtýǵa týra kelip tur, osy bastamalardyń bári de Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń atymen baılanysty ekeni sózsiz. Muny kemeńger Kóshbasshynyń ıadrolyq qarýsyzdaný boıynsha usynǵan oı-pikirleriniń mańyzdylyǵyn álemdik moıyndaýdyń dáleldi kórsetkishine balaýǵa bolady. Rasynda da, ótken tarıhymyzdy saralasaq, Elbasy sonaý 1993 jyly Qazaqstan damýynyń basty baǵyt-baǵdarlaryn anyqtap bergen bolatyn. Al, 1997 jyly «Qazaqstan-2030» Strategııalyq baǵdarlamasyn jasady. Bul baǵdarlamada elimizdiń tutastyǵy, qaýipsizdigi, halyqtyń ál-aýqaty sııaqty ózekti máseleler jan-jaqty eskerilip edi. Onda Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq elge aınalýy kerektigin erekshe atap kórsetken   Memleket basshysy bul maqsat boıynsha Qazaqstan basqa elder úshin tek shıkizat shyǵaratyn el bolyp qana qalmaı, dúnıejúzindegi teńdessiz mol jer baılyǵymyzdy ózimiz óndirip, ózimiz óńdep shyǵaratyn irgeli elge aınalýymyz qajettigin qadap aıtqan edi. Biz bul strategııalyq   baǵdarlamany merziminen buryn júzege asyra aldyq. Endi búgingi tańda «Qazaqstan-2050» Strategııasyn iske asyrýǵa kirisip kettik. Uly Dala eli bolý, osy Uly Dalada kók týy jelbiregen máńgilik jasampaz el ornatý ıdeıasy – Qazaqstan Prezıdentiniń uly armany. Muny da, naǵyz ulylyq ustanymynan týǵan Ulttyq ıdeıa dep baǵalaǵan jón. Elbasy bul ıdeıany aspannan alyp otyrǵan joq, halyqtyń áýelden jalǵanyp kele jatqan uzaq ta baıtaq tarıhynan alyp otyr. Asan qaıǵy babamyzdyń jelmaıasyna minip sharq uryp izdeıtin – Jeruıyǵy qandaı jer, qandaı el? Bizdińshe, Asan atamyzdyń Jeruıyǵy – baqytty ómir, baıandy tirshilik bolsa kerek. Olaı bolsa, Asan qaıǵynyń tulǵalyq qasıetinen búgingi Elbasymyzdyń beınesin aıqyn kóremiz. Ol – tarıh tolǵatyp týǵan ǵasyrdyń kemel tulǵasy, memlekettiliktiń, el basqarýdyń jańa qazaqstandyq mektebin qalyptastyrǵan kóregen de kórnekti basshysy. Búgingi tańda ultymyzdyń abyroıyna, namysyna, kıesine aınalǵan Elbasymen maqtana alamyz. Japondar ózderin Kúnshyǵys elimiz dese, qytaılar ózderin Aspanasty elimiz dep jatady, al biz – Uly Dala elimiz. Qazaqstan – qazaq halqynyń tarıhı atamekeni, ejelgi qonysy. Buǵan eshkimniń daýy joq. Elbasynyń: «Qazaqtyń tarıhy óte baı. Qazaqtyń kóp dúnıeleri atadan balaǵa aýyzeki túrde berilip kelgen. Bizdiń eldigimiz, qazaq jurtymyz arǵy túbi ǵundardan bastalady. Ǵundardan keıin kók túrikterge jalǵasady. Odan keıin Altyn Orda ornyǵady. Sóıtip, handyq dáýirlerge ulasyp, keıin birtindep Táýelsizdikke kelip tireledi. Osyndaı úlken tarıhymyz bar. Jastarymyz muny bilýi kerek. Biz keshe ǵana paıda bolǵan halyq emespiz», degen sózi osyǵan aıqyn dálel bola alady. «Ishimiz bútin, birligimiz berik bolsa, utylmaımyz. Qazaqtyń birligi – kópultty halyqtyń birligi», degen edi Elbasy taǵy bir sózinde. Endeshe, búgingi qazaqstandyqtardyń basty baǵyty men ustanymy beıbit te shýaqty kúnderdi baǵalaı otyryp, jańa bıikterge umtylý, jańa múmkindikterdi eńserý bolýǵa tıis. Sonda ǵana Prezıdent aıtqandaı, «ózin-ózi qamtamasyz ete alatyn, azamattary saýatty da bilikti, ınnovasııalyq jáne ıntellektýaldyq áleýeti zor, ishki birligi men berekesi myǵym elge aınalamyz». Qoryta aıtqanda, Táýelsizdiktiń kók týy astynda Qazaqstannyń 25 jyl ishindegi damý joly Elbasy saıasatynyń durys ekenin dáleldedi. Qazaq halqy óz táýelsizdigin saqtaýǵa, qorǵaýǵa, nyǵaıta berýge bekemdigin tanytty. Al Prezıdent Qazaqstan halqyna arnaǵan kezekti Joldaýynda qalyptasqan memleketimizdiń «Máńgilik El» bolýy úshin qalaı ómir súrýimiz kerek, qandaı jolmen júrýimiz qajet ekenin, qandaı is-áreketter jasaý kerek ekenin aıqyn kórsetip berdi. Baqtııar SMANOV, QR Ulttyq ǵylym akade­mııa­synyń korrespondent-múshesi, Halyq­aralyq Sh.Aıtmatov akademııa­synyń akademıgi.