2016 jyldyń aqpanynda qazaq aýyz ádebıetiniń alyby, jyr dúldúli, sýyrypsalma aqyndyqtyń has sheberi uly Jambyldyń týǵanyna 170 jyl tolǵaly otyr. Ol ataqty Súıinbaı Aronulynyń shákirti, júz jasaǵan abyz, ǵasyr sózin sóılegen kúmis kómeı aqyn, tarıh jylnamashysy, aıtys óneriniń sańlaǵy.
HH ǵasyrdyń Gomeri atanǵan, sýyrypsalma aqyndyq óneriniń ǵajaıyp juldyzyna aınalǵan Jambyl Jabaev qazaǵymen birge jasaıtyn uly tulǵa. Ol baıaǵyda-aq óziniń aqyndyq orbıtasyna shyǵyp ketti. Keıde óziniń bıiginen jańa urpaǵynyń keıbir mazasyz tirshiligine, beımaza sózderine mıyǵynan kúle qarap:
«Kóp qarǵa teń kelmeıdi bir suńqarǵa,
Kóp jylqy teń kelmeıdi bir tulparǵa.
Jaqsynyń árqashanda jóni bólek,
Jaman adam jaramas bir qymtarǵa», – dep mysqyldaıtyny bar.
– Jambyl Jabaev baqytqa poezııa arqyly jetti. Jákeme óleń jórgegimen kelip, onyń egizine, serigine aınaldy.
«О́leń terdim jasymnan,
Maıkót aqyn, Qulmambet,
Oryn berdi qasynan», – dep aqyn Jambyl tátemniń ózi aıtqandaı, óleń aqynnyń baǵyn ashty, qoǵamdyq oıdyń taıqazanyna saldy, halyqtyq synnan ótkizdi. Sondyqtan da Jambyl jyry nárli, Jambyl jyry aıqyn, Jambyl jyry qýatty. Ataqty aqyn Ilııas Jansúgirov «Jambyl jyrlary Buǵymúıiz, Besmoınaq jaılaýlarynyń gúlindeı alýan túrli. Hosh ıisi kúnshilik jerden ańqyp turady. Aqyn jyryn tyńdaǵan saıyn kók jaılaýǵa shyqqandaı áser alasyń», dep tamsana jazǵan ǵoı.
Ras, Jambyl Eýropalyq bilim alǵan joq, akademııany, ýnıversıtetti bitirgen joq. Bir qalamger jazǵandaı, «bul Jambyldyń tragedııasy emes», bul Jambyldyń óziniń akademııaǵa, ýnıversıtetke aınalyp ketkenin kórsetetin ǵajaıyp ǵumyr, Alla óleń qondyrǵan tamasha taǵdyr.
Uly Ǵabeń, Ǵabıt Músirepovtiń «Jambyl ómirge jymııa qarap, synaı ósken aqyn edi. Onyń oıly kózderiniń túbinde qashanda bir syqaq ushqyny turatyn!» – deýi osydan shyǵar.
Jambyl – qazaq aýyz ádebıetiniń ensıklopedııasy. «Jambyl meniń jaı atym, halyq meniń shyn atym», deýi uly aqynnyń osy qasıetterin daralap tur emes pe? 1940 jyldyń aqpanyndaǵy aqynnyń hatshysy Ǵalı Ormanovtyń kúndeliginde «...oqymaǵan kisimin. Áıtse de baıqaımyn, halyq kóp biledi. Meniń bilimim – sol halyqtyń bilgenderi. Men halyqtyń sózin aıttym», degeni qandaı tereń, qandaı aıqyn!
Jambyl qalasynan ótip bara jatqanda:
«Atyńnan aınalaıyn,
Áýlıeata,
Atymdy ap qoıdyń dep bolma qapa», – dep keletin kisilik sózi ne turady? Qazir halyq úshin qyzmet etpegen babalaryna kóshe berip, mektep atap jatqanda, sheneýnikterdiń Jambyl atanyń osyndaı qasıetterinen úlgi almaıtyny qandaı ókinishti!
Áste, qazaqtyń tabıǵatynda sal-serilerdi, aqyn-jyraýlardy qasterleıdi de, jeke óz otbasyna kelgende, odan qashýǵa tyrysatyn ádet bar. Jabaı babamyz da Jambyldy molda aldyna aparyp, tize búktiredi. Biraq asaý júrek áke sheshimine kóndikpeıdi. On bestegi bozbala:
«Oqyǵansha men odan,
Dombyrany qolǵa alam.
О́leń kirgen túsine,
Jórgeginde men bolam», – dep qasıetti óleńge jyǵylady.
«Meniń pirim – Súıinbaı,
Sóz sóılemen syıynbaı.
Syrly, sulý sózderi,
Maǵan tartqan syıyndaı», – dep, bul sózderdi óz júregine boıtumar etip, kózi jumylǵansha óleńge, dombyraǵa, kıeli óleńge adal boldy. О́ziniń ómirge degen qushtarlyǵy, adam tanı biletin abyzdyq qasıetiniń arqasynda zamana kóshine ileskenmen, ózin basshylarmen de, qosshylarmen de teń ustady. Qazaqy qaljyń men mysqyl, ájýa syndy ómirlik qaǵıdattardy sheber paıdalanatyny sondaı, aqynnyń astarly sózinen jaqyndary da, joǵarydaǵylar da seskenip júretin-di. Til – qudiret, til – sadaq, til – mazaq, til – madaq. Muny Jambyl babamyz jetik bildi:
«Elimniń azamatyn tanys qylǵan,
Oı jyrym, qyzyl tilim seniń arqań», – dep Jambyl tátem beker aıtty deısiń be?
Jambyldyń osyndaı dara qasıetterin, qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov taıǵa tańba basqandaı etip jazyp ketti. «Jambyl – aqyl oıdyń alǵyry, ózgege uqsamaıtyn dara, oqshaý bet-beınesimen asa zor qubylys. Onyń biri ári epık aqyn, ári aıtys aqyny, ári azamattyq áýenniń de aqyny».
Ulyny uly ǵana tanıdy. Muhtar Áýezov moıyndaǵan, Sáken Seıfýllın bas ıgen, Sábıt Muqanov ardaqtaǵan, Romen Rollan sálem salǵan, Ǵabıt Músirepov syndy sarbaz jazýshy erkelegen Jambyl babanyń án-jyry, kúıleri men aıtystary, dastandary qazaǵymen birge jasaıtyn ulttyq qundylyqqa aınalyp ketti. Endi tarıh dońǵalaǵy keri ketpeıdi, egemen, táýelsiz Qazaqstannyń ulttyq brendi retinde Jambyl baba esimi jasaı beredi.
Jambyl poezııasy – shynshyl poezııa. О́mirdi óleńmen órnektegen aqyn jyrlarynan qazaq turmysynyń, qazaq qoǵamynyń ádiletsiz bolmysyn shenegen óleńderi, onyń atyn erte shyǵarǵan. Ári Jambyl úshin poezııa Allanyń bergen syıyndaı qasterli, qasıetti. Sondyqtan da Jambyl Jabaevtyń óleń patshalyǵyna Keńes ókimetiniń tusynda ǵana emes, Reseı patshasynyń bodanynda júrgen kezde-aq kirgenin túsiný úshin kóretin kóz, tyńdaıtyn qulaq, marhabbatty júrek kerek.
«Sary túnge sarylyp, kirpik ilmeı,
Salqyn kúzde bir jyly úıdi bilmeı.
Saharada salaqtap kúndiz-túni,
Buralqy ıt pen malshynyń kúni birdeı».
Osy tórt jol jandy sýret, kóńilge túsken kórkem beıne emes dep dóp kim aıta alady?! Uly Abaımen úndestik kózge uryp turǵan joq pa?! Sondyqtan da daraboz aqyn Súıinbaıdan jalǵasqan azamattyq poezııanyń sarqylmaǵanyn bastaýyn kóremiz, jyraý sózine senemiz. Aqyn:
«Sen toıǵanmen bireýler ash qalyp júr,
Dep oılama túbinde terińdi almas», – degen eki jol shen-shekpendilerdi aspannan jaı túskendeı túıreıdi.
О́mirdiń dıalektıkasy, dalanyń dıalektıkasy osy, sharıǵattyń joly osy. Ár nárseniń zaýaly bar, ár nárseniń suraýy bar.
Jambyl jaı ǵana aqyn emes. Jambyl kúresker aqyn. 1916 jylǵy kóterilis kezinde Jambyl baba 61-degi, sol kezdegi tirkespen aıtsaq, shaý tartyp qalǵan kezi edi. Biraq aqyn júrek, aqyn tilek Jambyldy únsiz qaldyra almady. Aqynnyń daýysy zor estildi, onyń daýsy Qastek, Qaskeleń asyp, Jetisý boıynda da qaýlaǵan órtteı dý ete tústi.
Aqyn ańsaǵan azattyq kelgende Jambyldyń óleńi de ózgerdi, jyr shýmaqtary da túrlendi. Ol Keńes ókimeti ákelgen jaqsylyqtardy kári júregimen, aqyndyq sezimimen qabyldady. Aqyn baqytqa keneldi, aqynnyń jyry shýaqtandy. Al nemis-fashısteri oıran salǵanda ertteýli atqa qaıta mindi, aqyn júrekten shyqqan sózder jaýǵa snarıad sekildi atyldy. Árıne, bul teńeý sóz. Biraq shyndyq. Jambyldyń ataqty «Lenıngradtyq órenderim» jyr-plakaty, jyr joldaýy 1941 jyly nemis fashısteri Lenıngradty blokadaǵa alyp, tas qursaýǵa aınaldyrǵan kezinde jazyldy.
Orys-keńes aqyny Aleksandr Prokofev: «...Jyr iri áriptermen terilip, kóshelerde plakat bolyp ilindi. Kózderinen jastary sorǵalaǵan talaı adamdardy kórdim. Nemisterdiń samoletteri tóbede ushyp, bomba tastap júrgende, odan qashyp tyǵylýdyń ornyna, Jambyldyń jyry basylǵan gazetti satyp alýǵa, kóshedegi kıoskilerde kezekte turǵan adamdardy talaı kórdim», − dep jazýy sol dáýirdiń shyndyǵy.
Búginde Sankt-Peterbýrgte Jambyl atyndaǵy kóshe, aqyn eskertkishi tur. Jetisýdiń jeti ózenindeı eskertkish aldynda sý aǵyp jatyr. «Lenıngradtyq órenderim» óleńiniń shýmaqtary jazylǵan áripter sol sýmen birge shorshyǵan han balyqtaı kúnge shaǵylysyp, kóz tartady. Qashan barsań da Sankt-Peterbýrgtegi Jambyl baba eskertkishine gúl ákelip júrgen adamdardy kóresiń. Júregi qartaıýdy bilmegen Jambyl halyqtyń naǵyz aqyny ekenin osyndaı sátte erekshe sezine túsesiń.
О́leń Jambyldyń atyn shyǵardy, Jambyl óleńniń kıesin kóterdi. Bul – talassyz shyndyq.
«Qor bolmaımyn ólgenshe,
О́leńime-aq syıyndym», – dep jyrlap edi aqyn baba.
Iá, Jambyl baba syıynǵan óleń Jambyldyń esimin asqaqtatty. Muny aqyn-júrek sezdi. Sezip qana qoımaı óleńmen órnektedi.
«О́leńmen oıyp oıýdy,
Sózdi minip jeldedim», – deıdi jyraý. Júırikti, sáıgúlikti, jorǵany, tulpardy mingendi biletin edik. Al sózdi mingen Jambyl ǵana. Jaryqtyq, qalaı, qalaı kósiledi. Mine, óleńnen oıý oıǵan Jambyl osy!
Qazaqtyń uly tulǵalary kóp. Olar qazaqtyń tarıhynda altyn árippen jazylyp, ulttyq maqtanyshymyz bolyp qala bermek. Al ult órkenıetiniń tarıhynda qazaq jazba ádebıetiniń negizin qalǵan uly Abaı men halyqtyq, avtorlyq aýyz ádebıetiniń ensıklopedııasyna aınalǵan Jambyl Jabaev Máńgilik Qazaqstannyń sımvoly bolyp, ulttyq ólshem bolyp qala beredi.
Jambyl:
«Ýa, áleýmet, qulaq sal!
Qarııa Jambyl jyrlasyn!
Men sóılemeı kim sóıler,
Zamanam meniń syrlasym», – dep edi. Zaman ózgerer, ýaqyt zymyrar, biraq ózgermeıtin bir-aq nárse, ol quryshtaı quıylǵan Jambyl babanyń óleńderi.
Ýálıhan QALIJANOV,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA múshe-korrespondenti.
