Kósh-kerýenge endi kedergi joq

Alystaǵy aǵaıyn atajurtqa úkili úmitpen qarap, alań kóńilmen tirlik keship keledi. Alash balasynyń arasyn ala baǵandar alystatqysy kelgenimen, táýelsiz eldiń tartylys kúshi bárinen de myqty ekeni anyq. Osydan eki jyl buryn Parlament qabyldaǵan zań Qazaq eline bet túzegen kósh-kerýenniń jolyna kádimgideı kedergi keltirgen-di. Jaqynda osy olqylyqtyń ornyn toltyratyndaı qujat qabyldandy. Osy zań jóninde, jalpy kóshi-qonnyń jaı-jaǵdaıy tóńireginde Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne qóshi-qon komıteti tóraǵasynyń orynbasary Aslan QARJAÝBAEVPEN áńgimelesken edik. – «Qazaqstan Respýb­lıka­synyń keıbir zańnamalyq akti­lerine halyqtyń kóshi-qo­ny jáne jumyspen qam­ty­lýy máseleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engi­zý týraly» Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Zańy qabyldanyp, oǵan Memleket basshysy qol qoıdy. Kóshi-qon máselesine qatysty osy­dan eki jyl buryn qabyldanǵan zań ata­jurtqa atbasyn burǵan kósh-kerýenniń qarqynyn báseń­detip jiberdi. О́ıtkeni, atal­ǵan zańǵa sáıkes, oralman már­tebesi etnostyq qazaqtarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti aıqyndaǵan óńirlerge qonystanǵan aǵaıyndarǵa ǵana beriletin boldy. Al Úkimet aı­qyn­damaǵan jerlerde turýǵa yqtııarhat alý úshin olar óz tólem qabilettiligin rastaýǵa tıis-tuǵyn (otbasynyń árbir múshesine ekinshi deńgeıdegi bankterge shamamen 2,5 mln.teńge ornalas­tyrý mindetteldi). Qandastardyń azamattyqqa oralman mártebesin alǵan soń 4 jyldan keıin ǵana quqyǵy bar edi. Al jaqynda qabyldanǵan zańda jatjurttaǵy aǵaıyndardyń qonys aýdarýyna kedergi bolǵan normalar alynyp tastaldy. – Sózdiń oraıynda su­raı keteıik, 2013 jyly qabyldan­ǵan zańnan keıin kóship kelý­shiler sany qanshalyqty tómen­dedi? Osyny aıta ketseńiz. – Sol zań qabyldanǵanǵa deıin­gi elimizge kósh basyn burǵan aǵaıyndar sany tómendegideı: 2011 jyly –14 803 otbasy (47 112 adam), 2012 jyly – 15 109 otbasy (39 401 adam), 2013 jyly – 15 338 otbasy (33 952 adam). Al atalǵan zań qabyldanǵannan keıingi eki jylda múldem tómendedi. 2014 jyly 3 792 otbasy (8 247 adam) kóship kelgen bolsa, byltyrǵy toǵyz aıdyń qorytyndysy boıynsha 3,5 myń adam ǵana qonys aýdardy. Endigi jerde kóshi-qon máselesinde seń qozǵalyp, atajurtqa qaraı aǵylǵan aǵaıyndar sany arta túsedi degen senimimiz bar. – Solaı bolarynan biz de úmit­timiz. Endeshe, baýyrlary­myz­dyń shoǵyrymen kelýine jaǵdaı jasaıtyn zańnyń erek­she­­lik­terine toqtala ketseńiz. – Eń aldymen, atajurtqa kóship kelgen aǵaıyndar, qonystanǵan óńirine qaramastan, oralman mártebesine ıe bolady, sondaı-aq, olar Qazaqstan Res­pýblıkasynyń azamattyǵyn turǵy­lyqty turýǵa ruqsat alǵannan keıin 1 jyl merzimde, ótinish bergen kúnnen bas­tap 3 aı ishinde jeńildetilgen tártippen ala alady. Buryn olar Qazaqstanda 4 jyl turaqty turýǵa mindetti edi. Son­daı-aq, qa­byldanǵan zańǵa sáıkes, Qazaq­standa turaqty turýǵa yq­tııarhat alý úshin turatyn óńirine qaramastan, etnostyq qazaqtardan óziniń tólem qabiletin rastaý da talap etilmeıdi. Al aǵaıyndar Úkimet belgilegen óńirlerge qonystanǵan jaǵdaıda jumyspen qamtý boıynsha sharalar sheńberinde olarǵa kólik shyǵyndaryn óteıtin (otaǵasyna 50 aılyq eseptik kórsetkish mól­she­rinde, árbir otbasy múshesine 35 AEK mólsherinde), qyzmettik turǵyn úı nemese jataq­hanadan bólme berýdi quraıtyn áleýmettik paket kózdelýde. Eli­mizdiń bir óńirinen Úkimet aıqyn­daǵan ekinshi óńirge qonys­tanǵan baýyrlardyń da áleýmettik qol­daýdy alýǵa múmkindigi bar. – Úkimet aıqyndaǵan óńir­ler­ge qonystanǵan qandastary­myz­ǵa áleýmettik paket jıyn­ty­ǵy kóz­delýde eken. Bul neden týyndap otyr? – Buryn-sońdy atajurtqa oral­ǵan aǵaıyndardyń basym kóp­shi­ligi ońtústik, batys óńirlerge qonys­tanǵany má­lim. Bir jaǵy olar shekaralas elden kelgennen keıin sol óńirlerge oryn tepkendi qolaıly kórdi. Ekinshi jaǵynan, ózderi úshin tabıǵaty, aýa raıy beıim aımaqtarǵa turaqtaǵandy jón sanady. 2013 jyly júrgizilgen sarap­ta­ma­lyq zertteý jumystarynyń nátı­jesinde 2050 jylǵa qaraı elimizdiń soltústik óńirlerinde jumys kúshi azaıyp, kerisinshe ońtústik óńirlerde artyq jumys kúshi kúrt artady. Máselen, jańa ǵasyrdyń orta sheninde ońtús­tik óńirlerdiń halqy 5 mıl­lıon adamǵa kóbeıse, sol­tús­tik óńir halqy 1 mıllıon adam­ǵa azaıady dep boljam jasalyp otyr. Mine, osyndaı sarap­tamalyq taldaýlardan keıin Úkimet soltústik óńirlerde ju­mys kúshine degen suranysty qanaǵat­tandyrý úshin áleýmettik yntalandyrýǵa basymdyq beredi. Sol sebepti Úkimet belgilegen óńirlerge qonystanǵan jaǵdaıda jumyspen qamtý boıynsha sharalar sheńberinde olarǵa kólik shyǵyndaryn óteıtin, qyzmettik turǵyn úı nemese jataqhanadan bólme berýdi quraıtyn áleýmettik paket ázirlenip jatyr. – Buryn-sońdy aǵaıyndar­dyń ómirinde kezdesken táji­rı­­be ǵoı, oralman retinde sol­tús­­tikte, batysta tirkelip, áleý­met­­tik kómekti alǵannan keıin jyl qusyndaı jyly jaqqa bir­jola qonys aýdaratyn ádet te bar edi... – О́tken kezeńniń olqylyqtary da eskerildi, árıne. Onyń ústine qazirgideı qıyn-qystaý kezeńde qazynanyń qarjysyn maqsatty baǵytyna jumsaý qatań talap etiledi. Sol sebepti ári zańda belgi­lengen normaǵa sáıkes, qar­jy keri qaıtaryp alynatyn te­tik te oılastyrylǵan. Máse­len, Úkimet aıqyndaǵan, alǵash­qy qonystanǵan óńirden 5 jyl merzimnen buryn qonys aýda­ryp ketkenderdiń alǵan kómek­terin qaıtarý mindetteri qaras­ty­rylǵan. Bul zańdy da. О́ıtkeni, otandyq ekonomıkanyń qıyn­dyǵyna qaramastan, memleket atajurtqa keletinderge qazynadan qarjy bólip otyr emes pe. – Keıbir aǵaıyndarymyzdyń kel­gen eliniń azamattyǵyn qı­maı, Qazaq­stannyń azamatty­ǵyn alý­ǵa asyqpaı júrip ala­ty­ny bar. Sebebi, shekaradan ke­­der­gisiz ótýge tıimdi, endi bi­ri sol el­­diń sál de bolsa jo­ǵa­ry­laý zeı­netaqysyn qımaıdy degendeı... – О́mir bolǵan soń neshe túrli jaǵdaı kezdesip jatady ǵoı. Áıtse de, atajurtqa kelgen ekensiń, Qazaq­stannyń azamattyǵyn tezirek alǵanǵa ne jetsin! Joǵaryda aıttyq qoı, azamattyq alý jeńildetildi, ári ketkende 6 aıdyń ishinde aǵaıyndardyń Qazaqstannyń azamaty atanýǵa tolyq múmkindigi bar. Azamattyq alǵan soń oralman mártebesi birden joıylady. Al Qazaqstannyń azamattyǵyn almaǵan kúnniń ózinde oralman mártebesin alǵannan keıin bir jyldan soń, ol óziniń kúshin joıady. – Úkimet aıqyndaǵan óńir­­lerge emes, óz tańdaýlary­na qaraı ornyq­qan qandastary­myz basqalar sııaqty áleýmet­tik jeńildikterdi paıdalana ala ma? – Etnostyq kóshi-qon eli­miz­diń demo­grafııalyq jáne áleý­met­­tik úrdis­terine eleýli yq­pal ete­di. Atajurtqa atbasyn bur­ǵan qan­dastarymyz táýel­siz etno­demo­gra­fııalyq ahýaldy qa­­lyp­tastyrýdyń bel­sen­di qatysýshylary bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta oral­mandardyń úles salmaǵy eli­miz­degi halyq sanynyń 6%-yna jýyqtady. Sondyqtan Ota­nyna oralǵan aǵaıyndarymyzdyń Qazaqstannyń azamattaryna tıe­sili áleýmettik járdem­aqylardy alýǵa tolyqtaı quqyǵy bar. – Búgingi kúni qansha aǵaıyn oralman mártebesin alyp, aza­mat­tyqtan úmitker bolýǵa ázir otyr? – Qazir 12 myńdaı adam oralman mártebesinen úmitti. – Alystan kelgen aǵaıyndy qaǵaz­bastylyq sharshatady. Aza­mat­­tyq alý men áleýmettik kó­mek alý úshin sabylyp, del­dal­dar­ǵa jem bolyp júrgeni. Osyn­daı prob­lemalardyń túıi­ni zańda qalaı she­shimin tapty? – Ol ras. Buryn qandas­tarymyzdyń Qazaqstan azamat­tyǵyn alǵanǵa deıin jeke sáı­kestendirý nómirleri (IIN) bolmaǵandyqtan, balalaryn mektepke, balabaqshaǵa ornalastyrýda, emhana men aýrýhanaǵa tirkelip, em qabyldaýda, zeınet­aqy jarnalaryn jáne áleýmettik tólemderdi aýdarýda ájeptáýir qıyndyqtar kezdesetin-di. Bul másele de oń sheshimin tapty, endi jeke sáıkestendirý nómiri oralman mártebesin alǵannan bastap beriledi. – Qonys aýdarǵan elinen sotty­lyǵy týraly anyqtama áke­lý­­diń de mashaqaty kóp ekendigi qoǵam­dyq pikirdi qozdatyp jiberdi. Bul anyqtama, ásirese, qytaılyq qandas­tarymyzdyń janyna aýyr tıdi. Atalǵan máseleniń túıini tarqatyldy ma? – Ishki ister mınıstrligi Qy­taıdan qonys aýdarǵan aǵa­ıyndardyń sottylyǵy týraly anyqtamany alýǵa qatysty máseleni Qytaıdaǵy Qazaqstan elshiligi arqyly zerdeledi. Nátıjesinde, anyqtamany Qy­taıdyń ár provınsııasy ózde­riniń úlgilerimen beretindigi, biraq ótelmegen sottylyǵy bar adamdardyń elden shyǵýyna baılanysty másele tereń zert­teýdi qajet etetindigi anyq­taldy. Elimizdiń Ishki ister mınıs­trliginiń ókilderi aldaǵy ýaqytta Qytaıdyń Qazaqstandaǵy elshi­simen kezdesip, osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyratyn bolady. Jalpy, bul másele halyqaralyq kelisimsharttarmen nemese Úki­mettiń qaýlysymen rettelýge tıis. – Atajurtqa qonys aýdarýshy aǵaıyndarymyz jeke menshigindegi kóligi men múlkin alyp keler bolsa, qazaqstandyq kedende qańtaryp qoımaı ma? – Keden kodeksiniń talaptaryna sáıkes, etnostyq qazaqtar óziniń jeke paıdalanýyndaǵy múlkine, onyń ishinde jeke kóligine kedendik tólem tóleýden bosatylady. – Búginge deıin atajurtqa oralǵan aǵaıyndardyń deni qaı elden keldi? Qansha qan­da­symyz Otanyna oraldy? – Elimiz táýelsizdik alǵannan bergi shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishin­de atajurtqa 260 325 otbasy, ıaǵnı 955 894 adam qonys aýdardy. Kó­ship kelýshilerdiń basym kópshiligin О́zbek­stannan kelgender quraıdy. Olar – búkil oralmandardyń 61,6 paıyzyna teń. Ekinshi orynda Qytaıdan kelgen qandastarymyz bolsa (14,2 paıyz), úshtikti mońǵolııalyq aǵaıyndarymyz túıindeıdi (9,2 paıyz). Túrikmenstandyq týystar tórttikti túgeldese (6,8 paıyz), Reseıden qonys aýdarýshylardyń sany aıtarlyqtaı emes (4,6 paıyz). Tájikstan men Qyrǵyz­stan­nan qonys aýdarǵan baýyrlar sany birdeı (1,1 paıyz). Bir atap óterligi, bulardyń bar­lyǵy oralman mártebesin alǵan aǵaıyn­darymyzdyń sany. Áıtpese, munyń syrtynda ózdi­ginen kóship kelip, óz tútinin ózi tútetip jatqan qandastarymyz da bar. Endeshe, atajurtqa atbasyn burǵan qandastarymyzdyń sany 1 mıllıonnan asyp jyǵylady dep aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. – Suhbat barysynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimeti aıqyn­daǵan óńirler týraly bir­neshe márte aıttyńyz. Bul óńirlerge qaı oblys­tar enedi? – 2013 jyly kóshi-qonǵa qatysty qabyldanǵan zańǵa sáıkes, Úkimet qaýlysymen aıqyndaǵan óńirlerge Aqmola, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystary engen bolatyn. Al aldaǵy ýaqytta da oralmandardyń óńirlerge ornalas­ýyn aıqyndaý Úkimettiń quzyreti sheńberinde sheshimin taýyp, arnaıy qaýly qabyldanady. – Aǵaıyndardy mazalaǵan keler kún­niń basty saýaly. Bıyl­ǵy jyl­dyń bıýdjetinde qan­das­tarymyz úshin qan­­sha mólsherde qarjy qaras­tyrylǵan? – 2016 jylǵa arnalǵan res­pýb­lıkalyq bıýdjette 1259 otbasyna qarjy qarastyrylyp otyr. 6 889 256 myń teńge turǵyn úımen qamtamasyz etýge jáne 341 152 myń teńge kólik shyǵynyn óteýge arnalǵan. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan». P.S. «Kóp halyq joǵalmaıdy kóptigimen, Myqty bolmaı bolmaıdy al bizderge!». Qazaqtyń Qadyr aqyny qalt aıtpaıdy ǵoı. Mynaý almaǵaıyp zamanda atajurtqa jetip jyǵylý kerek bolyp tur namysy bar qazaqqa, basqanyń baýyryna sińisip ketpes úshin. Memleket qana emes, qoǵam bolyp, baı-baǵlan bas bolyp qolǵa alatyn irgeli ­sharýa­ bul. «...Ultan bolatyndardy» ulyqtaıtyn kez qazir!