Qazanatty izdegen azamat

Tulpar tektes asyldary­myzdyń biri Asqar Súleı­me­novtiń «Basqa halyq maımyldan jaralsa jaralǵan shyǵar, al bizdiń qazaq jylqydan ja­ral­ǵan» degen sózi qanatty qaǵı­daǵa aınalyp ketti. Dýaly aýyzdyń halqymyzǵa tán asyl qasıetterdi, tektilikti, shyny­dan qaraǵandaı shynaıy shyndyqty bir aýyz sózge túıip jibergeni aıyzyńdy qandyrady. Osy bir aýyz sóz kózi qaraqty adamǵa qazaqtyń búkil ómiri – isher asy da, aýyrsa dárýi de, shóldese sýsyny, miner kóligi de jylqy bolǵanyn meńzeıdi. Biraq zamanalar belesinde, ýaqyttyń daýylynda halqymyz jylqynyń erge qanat, batyrǵa qolǵanat bolǵan qazanat sekildi asyl tu­qym­daryn joǵaltyp aldy. Jyl­qy jaıyndaǵy másele shash etek­ten edi. Jalpy, elimizdegi jylqy túliginiń joǵyn joqtap, muńyn muńdap, baryn ózgege pash etip júrgen sanaýly ǵalymdardyń biri – Nábıdolla Kıkebaev. Qazaqtyń qaı uly da qaz turysymen shybyqty at qyp minip oınady, taıǵa minse atasy erjetti dep qýandy, al bozbala shaǵynda at jalyn tartyp mindi. Nábıdolla Aqanulynyń da barlyq ómiri jylqy jalyna baılanǵandaı áser beredi. Qazaqstandaǵy erteden tarıhy men dástúri bar ataqty jylqy zaýyttarynyń biri Almaty oblysyndaǵy Degeres jylqy zaýyty ornalasqan aýylda dúnıege kelgen Nábıdolla bala kezinen nebir sáıgúlikterdi kórip ósti. Aýyldaǵy úlkenniń de, kishiniń de jylqy jaıly qyzynyp aıtqan áńgimesin tyńdaýdan jalyqpaıtyn. Sabaqta otyrǵan qara balanyń oıy shyǵandap, qyrdaǵy jylqy úıirine ketip qalýshy edi. Aýylda kimde qandaı bıe, qandaı qulyn, qandaı úıir bar ekenin kishkentaı kezinen kózin jumyp aıtar edi. Orys synybynda bilim alǵanymen boıynan qazaqy boıaýdyń kemimeýi, óz halqynyń salt-dástúrin boıyna sińirip ósýi Nábıdolla Aqanulynyń jylqyǵa degen erekshe qumarlyǵynan, balapan qanat balanyń «uıada kórgenin alyp ushýynan» bolar. Mektepti úzdik bitirgen bozbalany arǵy­maq-arman jetelep, Almaty mal­­­- dárigerlik-zootehnıkalyq ıns­­tıtýtyna ákelgen. Joǵary oqý or­nyn qyzyl dıplommen bi­tir­di. Qazir oılap otyrsa, bilim ordasyndaǵy oqý júıesi myqty, tártip qatań, professorlar quramy óte bilikti eken. Ustazdary yntaly stýdentterdi ǵylymǵa beıimdeıtin. Nábıdolla Kıkebaev ózge kýrstastarynan zerektigimen, eńbekqorlyǵymen, ǵylymǵa qushtarlyǵymen erek­shelenetin. Stýdentterdiń ǵyly­mı konferensııalarynda te­reń izdenistermen jazylǵan «DNK», «Genetıkalyq kod», «Trans­ferrınniń jáne janýarlar qanyndaǵy gemoglobınniń polımorfızmi» jáne taǵy basqa da kúrdeli taqyrypqa jasaǵan baıandamalardan ustazdary Nábıdolla Aqanulynyń ǵylymǵa degen tabandy talpynysyn tanyǵandaı edi. Ǵylymnyń joly jeńil emes ekenin, mańdaı ter burshaqtap aqpasa ǵylymnyń qııa jolymen ekiniń biri júre bere almaıtynyn túsindi. Biraq ol jylqy jolynda ǵylymnyń qandaı qıyndyǵyna da tózýge daıar bolatyn. Keńes Odaǵy kezinde jylqy túligin zertteý ortalyǵy Reseıdiń Rıazan qalasy edi, osyndaǵy Búkilodaqtyq jylqy sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dańqy jer jaratyn. Nábıdolla Kıkebaev osy ınstıtýtta qazaq jylqysyna arnalǵan alǵashqy dıssertasııasyn qorǵady. Ǵalymdar dıssertasııalyq jumystyń ǵy­lymı tereńdigin ádil baǵalady. Onda jas ǵalym jylqynyń bul­shyq eti men súıekteriniń qulyn kezinen bastap, 3 jasqa deıingi dınamıkasyn anyqtap, onyń ósý zańdylyqtaryn zerttegen bolatyn. О́tken ǵasyrdyń aıaq jaǵyna qaraı Qazaqstanda jylqynyń et-sút baǵytyndaǵy Muǵaljar jańa tuqymy paıda boldy. Mamandardyń aıtýynsha, jyl on eki aı dalada tebindeıtin, etti tógip beretin, asa kútimdi kerek etpeıtin, ónimdiligi óte joǵary Muǵaljar jylqysynyń, onyń Saryarqa jelisiniń dúnıe júzinde balamasy joq. Onyń salmaǵy 600 kıloǵa deıin tartady, dámi til úıiredi. Al osy jańa tuqym avtorlarynyń biri de Nábıdolla Kıkebaev bolatyn. Ǵalymdar muny seleksııalyq jumystyń, ǵylymı talanttyń shyńy dep baǵalady. – 1990 jyly jylqynyń jańa shyqqan Saryarqa zaýyt­tyq túrin Máskeýde tirketý ke­rek boldy. Osy jumys bary­synda ejelden kele jatqan qazaq jylqysynyń ózi odaqtyq reestrde, ne dúnıejúzilik jylqy tuqymdary tiziminde, qysqasy, esh jerde tirkelmegeni anyqtaldy. Sonda qazaq jylqy ustap kórmegen bolyp shyqpaı ma? Halqymyzdyń saıyn dalada myńdap jylqy aıdaǵanyn, nebir arǵymaqtar men Qulager sekildi sáıgúlikterdiń ıesi ekenin eshkim bilmegeni ǵoı? Jylqy – qazaqtyń namysy, bizdiń de qanymyz basqa shapty. Tıisti oryndarǵa tabandylyqpen talap qoıyp, sońynan qalmaı júrip, 1990 jyly jeltoqsan aıynda KSRO memlekettik komıssııasynyń №238 buıryǵyn shyǵartyp, qazaq jylqysy tuqymyn dúnıe júzi jylqy tuqymdarynyń tizimine engizdim. Osy arqyly qazaq jylqysynyń avtory qazaq halqy ekenin jahan jurty bildi, – deıdi Nábıdolla Aqanuly. Degenmen, ǵalymdy qazaq jylqysynyń búgingi jaıy oılantady. Ásirese, jylqynyń azyqtyq jaǵyn aıtqanda, tabıǵı jaıylymda ósip-ónetin, ónimi ekologııalyq taza qazaq jylqysynyń jarnamasy da, osy saladaǵy jumys ta alshysynan turmaǵanyn aıtady Nábeń. Jylqy etiniń adam aǵzasyna paıdaly jaǵyn biletin eýropalyqtar qazir Qambar ata túligine basqasha qaraı bastady. Mysaly, Fransııada jyldyq tutynylatyn ettiń 30 paıyzyn jylqy eti quraıdy, sondaı-aq, Germanııa men Italııa da syrttan jylqy etin tası bastaǵan. – Jalpy, qazaq jyl­qy­synyń qyrda ósýi, tabı­ǵı jaıylymda jaıylýy et sapasynyń joǵary kór­setkishin beredi. Bul ári tekti túlikti kóbeıtýdiń ólsheýsiz múmkindigi emes pe? Jylqydan alatyn paıda shash etekten. Elimizde jylqyǵa qatysty bar máseleni sheship, túliktiń osy túrin egjeı-tegjeıli zertteıtin arnaıy ǵylymı-zertteý ınstıtýty kerek-aq. Instıtýt úlken aýqymdaǵy jumystardan bas­tap, et, qymyz óndirý sekildi basqa da ózekti máselelerdi sheshýmen shuǵyldanar edi. Osyndaı ortalyqtyń joqtyǵynan atam zamannan qazaqqa tán bolyp kelgen qazy-qartany fransýzdar, qymyzdy nemister, kókpardy qyrǵyzdar ıemdenip júrgenin kórip otyrmyz. Sonda «jylqydan jaralǵan» halqy­myzdyń ulttyq brendinen ne qaldy? – dep renishin jasyrmaıdy Nábıdolla Aqanuly. Ǵalym aıtqan máselelerdiń barlyǵy qazaq jylqysynyń qasıetine, ony saqtaý máselesine kelip tireledi. – Qazaqy jylqynyń qa­sıeti nede? Muny túsindirý úshin bir-aq mysal aıtaıyn. Osy­dan birneshe jyl buryn saha jur­tynan mamandar kelip, Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanyndaǵy «Sholaq espe» sharýashylyǵynan úsh aıǵyr satyp alady. Jalpy, Iаkýtııa ólkesiniń asa sýyq ekeni belgili. Keıin bir kezdeskende álgi sahalar akademık Igor Nechaevke: «Biz buǵan deıin talaı jerden aıǵyr alǵan edik. Biraq Sibirdiń sýyǵyna shydas bermeı óle bergen edi. Al sizderdiń maldaryńyz keremet eken. Barǵanyna bir jyl bolmaı jatyp aıǵyrlardyń júni ósip, uzyndyǵy 10-11 santımetrge jetti. Aıazǵa qyńq demeıdi. Tipti, biz saha jylqysynyń túp atasy qazaq túligi me eken degen toqtamǵa kelip otyrmyz», depti. Mine, qazaq jylqysynyń qasıeti. Al ol elimizde tek Aqtóbe oblysy men Qaraǵandynyń álgi Shet aýdanynda ǵana qaldy, – deıdi Nábıdolla Aqanuly. Eldiń atyn tek baılyq emes, óner, sport shyǵaratynyn El­basy aıtyp júr. Bul oraıda da jylqynyń qosar úlesi mol. 1999 jyly Nábıdolla Kıkebaev Qostanaıdaǵy asyl tuqymdy jylqy zaýytyna basshylyqqa keldi. Sharýashylyqtyń bir bólimshesi ǵana bolyp sanalǵan zaýytqa basshylar mán bermegen eken. Zaýyttaǵy jylqylar ózimen-ózi kóbeıip, aıǵyr jańar­tylmaǵandyqtan, ǵylymı ju­mystar júrgizilmegendikten asyl tuqymnyń da genetıkalyq sapasy túse bastapty. Táýelsizdik alyp, jan-jaǵymyzdy túgen­degende, joǵaltqanymyzdyń biri de osy asyl tekti jylqymyz ekenin Qambar ata túligine beıjaı qaraı almaıtyn adamdar túsindi. Qazaqtyń darhan dalasynda batyrlarymyzdyń minse – kóligi, jaýǵa shapsa – serigi, ashyqsa azyǵy bolǵan, sharshasa – jalyn tósegen Qazanaty, shapqanda shashasyna shań juqtyrmas tulparlary qaıda?! Bul el Prezıdentiniń de nazaryna aldymen ilikti. 2000 jyly Qostanaı jylqy zaýyty Memleket basshysynyń tikeleı qamqorlyǵyna alyndy. Sonyń arqasynda Nábıdolla Kıkebaev shabyttana iske kirisip ketti. «Qazaq tulpary» dep ózgertilip atalǵan jylqy zaýytyndaǵy jumystyń barlyǵy qaıta quryldy. Zaýytta patsha zamanynan qalǵan at qoradan basqanyń bári jańartyldy. Sporttyq jylqylardyń genetıkasyn jaqsartý maqsatynda syrttan arab, aǵylshyn tuqymdas aıǵyrlar satyp alyndy. Biraq aıǵyr jańartýmen is bitpeıtini ǵalym basshyǵa anyq edi. Germanııadan ákelingen qural-jabdyqtar arqyly aıǵyrlar uryǵyn 196 gradýstyq sýyqtaǵy suıytylǵan azotta qatyrý isi jolǵa qoıyldy. Osyndaı jumystyń arqasynda bıeler jasandy jolmen uryqtandyrylady. Bul ýaqytty ta, qarjyny da únemdeıdi. Ǵylym dáleldegendeı, asyl tuqymdy aıǵyrlardyń laboratorııa­da suıyq azotqa qatyrylǵan tu­qymy júz jylǵa deıin sapasyn joǵaltpaı saqtalady. – Qazaq dalasynda Qulager syndy talaı arǵymaqtar boldy ǵoı. Olardyń búkil tektiligi de, jaqsy qasıetteri de ózderimen birge ketti. Tipti, keshegi Keńes Odaǵy kezinde ataǵy jer jar­ǵan áıgili Absentten, osy Qostanaı zaýytynyń irgesine súıegin arýlap kómgen Neon jáne Bılıter degen asyl tuqymdy aıǵyrlardan da tuqym alynbaǵan, – deıdi ǵalym basshy Nábıdolla Kıkebaev. Zaýytta jylqynyń gene­tıkalyq tegin anyqtaýmen qatar bıelerdiń kúıin jáne qursaqtaǵy qulynnyń túr-túsiniń, dene bitiminiń jetilýin baqylaýǵa múmkindik beretin ýltradybystyq apparat ta bar. Sonymen qatar, ár jylqyǵa jeke ıdentıfıkasııalyq nómir engizetin erekshe qural da iske qosylǵan. Halyqaralyq stan­dartqa saı keletin bul qurylǵy arqyly engizilgen jeke kod jyl­qyny shekaradan ótkizgende nemese daýly máseleler bolǵanda sheshýshi ról atqarady. Úsh zerthana jumys istep tur. Onda jas ǵalymdar jumys isteıdi, Nábı­dolla Aqanulynyń jetek­shiligimen birneshe ǵylymı dıssertasııalyq eńbekter de qorǵaldy. Ǵalym basqaratyn «Qazaq tulpary» asyl tuqymdy jylqy zaýyty elimizdegi jylqy sha­rýashylyǵynda jumystyń barlyǵyn ǵylymı júrgizetin birden-bir mekeme dep aıtýǵa bolady. Onyń basty sebebi bar. – Bizdiń zaýyttaǵy ju­mys­tyń basty maqsaty – tuqymy joǵalyp ketken Qa­zanatymyzdy ornyna keltirý. Bul ulttyq maq­tanyshymyz ǵana emes, ulttyq sanany silký, oıatý úshin de kerek is. Orystar men ýkraındar tuqymy joǵalyp ketken «rýs­skaıa verhovaıa», «ýkraınskaıa verhovaıa» degen jylqy tuqymyn ótken ǵasyrdyń 70-90-shy jyl­dary qalpyna kelti­rip aldy. О́ıtkeni, Keńes Oda­ǵy kezinde Máskeýden qazaq­standyq ǵalymdarǵa «sen­der et baǵytyndaǵy jylqy tu­qymynyń sapasyn jaqsar­tyńdar» degen nusqaý berildi. Al Reseıde orystyń ulttyq rýhyn kóteretin «rýsskaıa verhovaıa» degen jylqyny qalpyna keltirý jumysyna shuqshııa kiristi. Árıne, orys ultynyń maqtanyshy men múddesin oılaǵan bul isten sol kezdegi úkimet eshteńesin aıanyp qalǵan joq, nátıjesinde kózdegen maqsatqa jetti. Al biz qazaqtyń Qazanatyn qalpyna keltirý máselesin kóterýge shamamyz kelgen joq, – deıdi ǵalym shyndyqty shyrqyratyp. Ǵulama ǵalym Aqjan Ma­­shanı ǵylymdaǵy shyn­dyqtyń biri qazaqtyń tilinen shyǵatynyn aıtqan eken. Qazanattyń «Rýs­skaıa verhovaıa» sııaqty sýreti qalǵan joq, onyń synyn halqy­myzdyń epostyq jyrlarynan, Abaıdan bastap aqyndar óleń­derinen, ataqty qazaq atbegi­le­ri­niń, synshylarynyń aıt­qandarynan elestetemiz. Nábı­dolla Qazanattyń qaıta oralaryna senimdi. Sońǵy on-on bes jyl aralyǵynda «Qazaq tulpary» komandasy respýblıka boıynsha taza qandy ımportty jylqylarmen qatal básekelestik jaǵdaılarynda 369 júldeli orynǵa ıe boldy. Onyń ishinde 147 – birinshi oryn, 125 – ekinshi oryn jáne 87 – úshinshi oryndy ıelengen eken, 19 avtokólik enshiledi. «Taıbýryl-2004» maman­dan­dyrylǵan jylqy kórmesine 11 túrli tuqymdy jylqylardan 70 jylqy qatysyp, «Qazaq tulpary» jylqy zaýytynyń Bota (Argon-Bandýrıstka) atty bıesi «Absolıýtti chempıon» de­gen ataqqa ıe bolyp, «Bas syı­lyq» ıegeri atandy. Munyń barlyǵy aýyl sha­rýa­­shylyǵy ǵylymdarynyń dok­tory Nábıdolla Kıkebaev bas­qaratyn «Qazaq tulpary» asyl tuqymdy jylqy zaýy­tyn­­daǵy ǵylymı jáne jarys­qa jylqylardy daıyndaý ju­mys­tarynyń nátıjesi. Jáne biz­diń baıanymyz jylqy sharýa­shylyǵyn jaqsartýda Nábı­dolla Aqanuly atqarǵan jumys­tyń bir parasy ǵana. Ol jylqy tuqymyn jaqsartýdaǵy árbir ıgi isti Qazanatqa barar jol dep biledi. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». Qostanaı oblysy, Qostanaı aýdany.