Qaıym-qııamet

Estelik – ótken kúnniń esebi, búgingi kúnniń – jad enshisi, erteńgi kúnniń elesi ǵana emes, ol bir ǵumyrdyń maǵynasyn eksheý. Uzyndy-qysqaly ǵumyrda kimniń qadirin kim bilgenin qaıdam, biraq ta Qaıym Muhamedhanov sııaqty degdarlardyń qadiri ketpeı, keler keleshekte de qaıyrylyp oıǵa orala beretinine senemin. Ǵasyrlyq tolaıymy atalyp otyrǵan Qaıym ant mezgilinde Maǵjan bastaǵan alashtyń bar zııa­lysyn aýzyna alyp: «Kókbaı, Kókbaı! Kókbaıǵa ıe bolyńdar! Taǵy qandaı suraqtaryń bar, balalarym? Endeshe, men boldym. Sharshadym!» – dep sózden qalǵan eken. Sharshasa – sharshatqan da shyǵarmyz. Men Qaıym degdardyń qyzyǵy men qıyndyǵyn ózi kórgen 88 jasynyń 27 jylynyń kýási bolyppyn». Qaı qyzyǵy tatıdy sum ómirdiń, jaqyndy – araz, alysty – jat qylarǵa», – dep Abaı aıtqanyndaı, Qaıymnyń qaı qylyǵy qoǵamyna jaqpaǵanyn bilgisi kelgen adam Muhtar Áýezovtiń basynan keshken barlyq taǵdyr taýqymetin eske túsirse, jetip jatyr. Ol – Abaıdyń rýhanı qormaly, Maǵjan men Muhtardyń rýh jasaýyly, Kókbaıdyń rýh qaraýyly bolyp ómir súrdi. Eger ol sondaı jankeshti rýhpen ómir súrmegende, biz de onyń rýhyna osynshama taǵzym etpes pe edik, kim bilsin. Abaı men Áýezov oıǵa oralǵanda, Qaıymnyń esten shyqpaıtyny da sondyqtan. Abaıdyń aqyndyq mektebi, Abaı shyǵarmalarynyń tekstologııasy, «Abaı joly» roman-epopeıasynyń tarıhı ne­giz­deri men jazylý tarıhy, jyraý­lardyń shyǵarmalary men tarıhı epostardyń mátin­deri qaqyndaǵy zertteýleri qa­zaq ádebıettaný men synı paıym­daýlaryndaǵy klassıkalyq úlgi­degi altyn qory bolyp tabylady. Ol eńbekterdiń qadir-qasıeti árbir kóziqaraqty zııaly qazaqqqa tanyq ta qanyq. *   *   * Qaıymnyń bar qazaqtyń ózi­nen burynǵy zııalylarynan bir ereksheligi, ol alǵashqy qala ıntel­lıgenti, sol kezdegi uǵymmen aıtsaq, qyr ómirine qatysy joq, kóshpeli ómirden tys, shahar oramdarynda es bilip, erjetken tuńǵysh «qarataıaq» tolqynnyń basy edi. Semeıdiń tektisimen de, tentegimen tel ósip, qalaǵa tán bar minezdi bo­ıyna sińirip erjetti, qala zııa­lysy bolyp ómir súrdi. Keshegi Qunanbaı men Abaı minájat etken Tinibaı meshitiniń túbindegi Muhamedhannyń kók shatyrly úıinde týdy. Shahardyń qazaq, tatar, orys, polıak, estek tekti balalaryna jatsyna sińisken joq, solardyń ishindegi esti sot­qary, aqyldy tentegi, «kóshe kóse­mi», meshit múrıti, gımnazııa shákirti, ýchılıshe ulany, ınstı­týt túlegi jáne oqytýshysy bolyp ómir maıdanyna alańsyz ara­lasty. Shyndyǵyn aıtaıyn, muny esh asylyq demeńiz, ol keńes ókime­tin qashan qulaǵansha moıyn­da­maı ómir súrdi. Semeıdegi «Alash­tyń mádenıet otaýy» atan­ǵan Muha­­med­hannyń shatyrly úıinen Ahmet Baı­tursynov, Álı­han Bókeı­hanov, Mirjaqyp Dýla­tov, Ha­lel Ǵabbasov, Júsip­bek Aıma­­ýytov, Mánnen Turǵanbaev bastat­qan el aǵalary únemi dám ta­typ, suhbat qurdy. Shákárim, Kók­baı, Isa, Ámire, Muhtar, Maǵ­jan, Sábıt Dónentaev ol úı­diń óz ada­myndaı edi. Bulardyń ishin­de Muhtar, Ámire, Isadan basqa­larynyń barlyǵy da halyq jaýy bolyp ustaldy. Ol Sultan­mah­mut pen Maǵjannyń óleńderin, «Qorqyttyń qobyzyn», «Batyr Baıandy», «Molyqbaı baq­syny» ońasha otyrystarda daýystap jatqa aıtýynan bas tart­qan emes. Sybyrshyl salpań­qulaqtardan ses­kengen emes, sybysy shyqsa, sybaǵasyn berip te alatyn. Olar son­dyqtan da Qaıymnan seskenip júr­di. Kıim kıisi, pikir-paıymy, usta­nymy, «jasynan túsin bılep, syr ber­meýi» bekzattyqty tanytatyn. Ol úshin klassıkalyq bilim men Alash ıdeıasynan basqa ómirlik maqsat bolǵan emes. Bul ekeýine dál Semeı shaharynda buryn da, keıin de qazaq, tatar, orys arasynda Pýshkın men Abaıdy, Tolstoı men Shákárimdi, Lermontov pen Sultanmahmutty, Blok pen Maǵjandy úsh tilde jarystyra taldaıtyn jas oqymysty joq edi. M.Áýezovti oqytqan I.G.Malahov pen professor Nechaevtyń: «Muha­medhanov joldas Semeıdegi qazaq ıntellıgentiniń juldyzy» – deýi de sondyqtan. Bul qaısarlyq pen «rysarlyq minez» ákesi birinshi ret ustalǵan jıyrmasynshy jyl­dardyń sońynda, óziniń aıtýynsha, «kekti namysqa» ulasypty. Qandaı qıynshylyqty basynan keshse de, sol úshin túrmege qamalsa da, osynaý halyq kósemderi jóninde bir aýyz qııanat sóz aıtpady. 1977 jyly qazan aıynda Qaıym aǵaǵa meni jetelep ákelgen de onyń osy minezi edi. Oǵan myna oqıǵa túrtki boldy. Jıyrma bes jastamyn. Jyr jınaqtarym shyqty, alǵashqy roman-novellam da qaǵaz betine túsip jatqan. Biraq, Abaı, Muhtar, Alash qaıratkerleri týraly jınalǵan derekterdiń yǵyna qaraǵanda, shyǵarmashylyq jol aıryǵynda turǵanymdy bildim. Oıymdy úlken kórkem dúnıe baý­rap aldy. Ustazym ári aǵamdaı etene Rymǵalı Nurǵalıev: «Endi qaıtpa, Qaıymǵa jolyq», – dedi. Aqylııa Turaǵulqyzy týraly «Tuńǵysh túleý» atty estelik-suh­batym «Lenınshil jas» gaze­ti­ne jarııalanǵan-dy. Sonyń ishin­de: «Alashordanyń qaıratkeri Turaǵuldyń aty ataldy», – dep bir asa bedeldi laýazym ıesi Ortalyq komıtetti shýlatyp, aqyry gazettiń bas redaktorynyń orynbasary Saǵat Áshimbaevqa túsinikteme jazdyrtyp, eskertý bergizip tyndy. Onymen qoımaı, sol kezdegi «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń bas redaktory Á.Marhabaevqa meni jumystan shyǵarý týraly nusqaý bergizdi. Basylymdarǵa jazylý júrip jatqan naýqan. Ábdilhamıt ustazymyz: «Sen Semeıińe issaparǵa jónel. Sodan Qyzyljar arqyly Ombyńa bar. Aqyry suranyp júrsiń. Oǵan deıin ózi de tynyshtalady», – dedi. Birden Abaı murajaıynyń dırektory Tóken Ibragımovke habarlasyp, Semeıge tarttym. Tańerteńgi saǵat on bir mólsherinde dırektordyń keńsesine Qaıym aǵa, odan keıin shejireshi, qyzyl tildiń shesheni, aqyn Táńirbergen Ámirenov keldi. Áńgime ekintige deıin ulasty. Odan keıin eski dosynan bó­lip alyp, eski Semeıdiń tarıhı kóshe­lerin aralatyp, Muhtar qaqynda men kútpegen tosyn oqıǵalardy aıtty. Uzaq áńgime úzilmeı, Kákeńniń úıine ilese keldim. «Baǵanaǵy materıal mynaý», dep sol jaqtaǵy bólmege kirip, qazaqy sandyqtyń ústine jınalǵan kórpeniń ishinen bir kitapty sýyryp aldy. Men de ol bólmege suǵynyp qalyp em, balasha qysylyp «júr, júrlep» úlken bólmege jeteledi. Qonaq tórde otyrýǵa tıis desem kerek, uzyn ústeldiń basyndaǵy oryndyqqa otyryp edim, túsi sýyp: «Tur. Bul – Muhtardyń orny. Odan basqa eshkim otyrmaıdy», – degeni. Qarama-qarsy oryndyqqa jaıǵastym. Boı jylynǵan soń: «Tur. Otyr munda. Osy úıge kelgendegi endigi seniń ornyń osy», – dedi Muqańnyń ornyn nusqap. Kózimnen jas yrshyp ketti. Árıne, súıinishten. Dostyqqa, inilikke, dástúrge degen mahabbatyna, adaldyǵyna, jan tazalyǵyna, qurmetine súıindim. Janaryna shyq tunyp: «Qara shaldy saǵyndym», dep aqyryn ǵana sybyrlady. Ol osy bir aýyz sózben kóp syrdy ańǵartty. Qaıym aǵanyń sol lebi jýsannyń qyshqyltym ıisindeı ańsarly ózimsinýi sana ańsaryn ashyp jiberdi. Endi tikeleı estelikke kóshemin. Qaıym Muhamedhanov: «Muhtar bizdiń úıge jıyrmasynshy jyl­dardyń ózinde jıi keletin qadirli qonaq edi. Otyz segizinshi jyly jaz aılarynda Semeı qalasyna kelip, eki aı boıy bizdiń úıde jatty. Sol joly onyń jan dúnıesin jaqyn túsindim. Iniligim syrlastyqqa aınaldy. Abaı týraly derekterdi bir joly emes, odan buryn da, bozbala shaǵynan tirnektep jıyp keledi. Burynǵy saparlarynda Shyńǵys eliniń adamdaryn, aqsaqaldaryn Semeıge shaqyryp alyp, sonda uzaq áńgimelesetin. Onda jas kezim bolsa da qulaǵym túrik júretin. Pedagogıkalyq ınstıtýttyń sońǵy kýrsynda oqımyn. Ádebıet tarıhyna den qoıyp, óleń jazyp júrgen kezim. Jáne Shyńǵystyń shejire qarttaryn jaqsy bilemin. Sol sebepshilik etti me, baýyryna baýraı tartty. Abaıdyń týǵanyna 100 jyl tolýy merekesi qarsańynda «Abaı­dyń aqyndyq mektebi» atty kan­dı­dattyq taqyrypty bekittirip berdi. Men iske kirisip kettim. Alaı­da, munyń ashy sybaǵasy alda ekenin bilmeppin. Qazaqstan K(b)P Ortalyq komıtetiniń 1947 jylǵy «Qazaq SSR Ǵylym Akademııasy Til jáne Ádebıet ınstıtýty jumysyndaǵy óreskel saıası qatelikter týraly» qaýlysyna oraı akademık Saqtaǵan Báıishevtiń «Professor M.Áýezov ótkendegi qateleriniń shyrmaýynda» atty áshkereleýshi maqalasy «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jarııalandy. Sodan bas­tap jeti jyl boıy qaýip-qateri jelkemizden tóndi de turdy. 1947 jyly 2 tamyz kúni osy gazette jarııalanǵan «Se­meı ádebıetshileri» dep atala­tyn maqala maǵan qurylǵan alǵash­qy tuzaq edi. Abaıdyń aqyn­dyq mektebi týraly meniń jazǵan­daryma dúrse qoıa berip, tikeleı saıası aıypqa kóshedi. Onda: «Chelkashty» aýdarǵan adam, meıli, Abaıdyń týysy, jaqyny bolsyn, ondaı adamnyń bári progresshil, Abaıdyń shákirti bola alǵan joq. Abaıdyń «Chelkashty» aýdarǵan «shákirti» Sovet ókimetine, partııa­ǵa qarsy kúresken, sońynan áshke­relengen adam. Oblystyq gazet bul maqalada onyń atyn búrke­me­lep, atamaı kirgizip, «prog­resshil edi, shákirti edi» dep bosqa laǵyp otyr. Abaıdyń bir shákirti Árip aqyn deıdi gazet. Árip patsha chınovnıkteriniń, qazaq baılarynyń múddesine qyzmet etken atyshýly tilmash, ómir boıy Abaıǵa qarsy pikirde bolǵan, únemi baqastyqpen ótken adam… Abaıdyń endi bir shákirti «Eńlik-Kebek» poemasyn jazyp edi deıdi. Biraq Abaıdyń bul «shákirtiniń» atyn gazet dál aıtýdan qaımyǵyp (?) basqa bireýge bura salypty. «Ekpindi» gazeti ony qanshama búrkegisi kelse de «Eńlik-Kebek» poemasyn jazǵan adamdy ádebıetten saýaty bar adamnyń bári biledi. Ol sońynan qolyna qarý alyp, Sovet ókimetine qarsy kúresken qas dushpan!.. Oblystyq gazet osyny Abaıdyń shákirti edi, progresshil adam edi dep saıası saýatsyzdyqtyń shegine jetip otyr… Ishinde azııalyq, túriktik baǵyttyń sheńberinde bolǵan adamdar da bar. Gazet osy «shákirtterdiń» bárin sapqa qoıyp, «jańashyl, progresshil ádebıet ókilderi» dep bárine bir at qoıady. Mine, Semeı «ádebıetshileriniń» biri Q.Muhamedhanovtyń qalamynan shyqqan jáne redaksııanyń qa­byl­dap jarııalaǵan «ǵylymı maqa­lasynyń biri osyndaı», – dep ári qaraı keketip-muqata jóneledi. Qoıshy, sonymen 1951 jyly 7 sáýir kúni Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń ǵylymı keńesinde «Abaıdyń aqyndyq mektebi» degen taqyryptaǵy dıssertasııamdy qorǵadym. Keńestiń tóraǵasy M.Saýranbaev, opponentteri Sılchenko men Áýezov, talqylaýǵa qatysqandar: Q.Jumalıev, Tas­tan­bekov, S.Nuryshev, E.Bek­ma­hanov, S.Amanjolov, Balqashev, Ýsanovıch, Turǵambaev, B.Súleı­menov, M.Ǵabdýllın, t.b. Oppo­nentterdiń pikirinen soń sóz alǵan Q.Jumalıev: «Qyzyq, dıssertant Áýezovtiń bul qateligin qatty synaýdyń ornyna onyń jeteginde ketken. Al Áýezov jas ǵalymǵa durys baǵyt berýdiń ornyna, ǵylymı Keńestiń aldynda oǵan ǵylymı dáreje berýdi usynady... Bul dıssertasııa ǵylymǵa qarsy ustanymda jazylǵan. Munda Kenesary Qa­symovty áspettegen aqyndardyń shoǵyry toptastyrylǵan, pantúr­kızmniń, panıslamızmniń ıdeıalaryn jańǵyrtady, óziniń kózqarasy jaǵynan halyqqa qarsy, jat aqyn­dardy aqtaýǵa tyrysady», – dep meni de, jetekshimdi de, oppo­nenterdi de, Kókbaı, Árip, Tura­ǵuldy da jerden alyp, jerge saldy. Al áıgili kerazý S.Nuryshev: «Áýezov, Abaı mektebi degenimiz – bul negizinen arab-parsy ádebıetiniń yqpalynyń negizinde qalyptasqan shyǵystyq sofylyq mektebi dep qaraıdy», – dep syńarezýleı jóneldi. Aqyry M.Áýezovtiń ózi ekin­shi ret minbege kóterilip, dısser­tasııanyń ǵylymı mánin túsindire kele: «Sizderdi bul qyrqyljyńǵa ıtermelep otyrǵan ǵylymı múdde emes, 12 jyl boıy adal jáne baıypty zertteý júrgizip, búgin Ǵylymı keńestiń aldynda qorǵaýǵa shyǵyp otyrǵan jas ǵylymı qyzmetkerdi muqatý pıǵyly. Ol sózsiz alǵyr ǵylymı qyzmetker, talantty jáne uqypty zertteýshi. Onyń qatesi de bar shyǵar, biraq ony sizder túzete bilýlerińiz ke­rek, bizdiń partııalyq prınsıp degenimiz qaıda, ǵylymnyń múd­desine obektıvti túrde qa­raıtyn ǵylymı kózqaras qaıda? Sizder Abaıdy shákirtterinen bólip tas­taǵylaryńyz kele me, sizder Abaıda eshqandaı shyǵystyq nyshan men qaıshylyq joq deısizder me?.. Joq, sizderdiń bul áreketterińiz eshqashan da júzege asa qoımas! Sizderdiń bul syńarezýleýlerińiz ǵylymı máseleni, dıssertasııany talqylaýdyń sheginen shyǵyp barady. Siz ekeýińiz osy dıssertasııaǵa zııan keltirý arqyly Áýezovti mu­qat­qylaryńyz kelip, aldyn ala qamdanyp kelgensizder, al bul degenińiz baryp turǵan jikshildik, odan basqa eshteńe de emes!»,– dep olardyń betin qaıyrdy. Budan keıin abaıtaný ilimi men Abaıdyń aqyndyq mektebi máselesi Jazýshylar odaǵynyń partııa uıymy men qalalyq partııa uıymynyń 1951 jylǵy 13 maý­- sym kúngi birikken májilisinde jáne 20 maýsym kúngi Ǵylym akademııasy men Jazýshylar odaǵy birigip ótkizgen jınalysta shuǵyl da shógel talqylandy. Sonda Áýezov: «Biraq sileıtip (ohaıvanııa) salý turǵysynan bolyp júrmesin»,– dep replıka tastapty. Jazýshynyń shydamsyzdyq kórsetýi tegin emes edi. Osynyń aldyndaǵy Kenesary týraly tal­qyda qazirgi jınalys júrgizý­shi­niń ózi eskertip ótkendeı, alańy mol pikir usynǵan bolatyn. Onda Q.Jarmaǵambetov: «Dıssertasııa qorǵaýshy Q.Mu­ha­­­­med­­hanov Abaı mektebiniń shá­kirt­­­­te­­rine balalarynyń ishi­nen Aqyl­­baı men Maǵaýııany, dos­ta­­ry­nyń ishinen Kókbaı men Árip­ti, taǵy basqalardy qosa­dy. Osy shákirtterdiń shyǵar­ma­shy­ly­ǵyn taldaı kele dısserta­sııa avtory: «Abaı únemi olarǵa taqyryp usynyp otyrdy, shyǵar­mashylyǵyna kúndelikti kómek kórsetip otyrdy», deıdi. Meniń oıymsha, bizdiń árqaısymyz osy kún­ge deıin nár alyp júrgen búkil qazaq ádebıeti klassıginiń shákirt­teriniń qatarynan balalary men dindar-reaksıonerlerdi alyp tas­tasaq, odan onyń bedeli kemimeıdi», – dedi. S.Nuryshev Abaıdyń aqyndyq mektebi degen markstik, lenındik, stalındik ilimge qarsy tas-talqany shyǵarylyp talqandalǵan qylmystyq tujyrymdamanyń tamyryn máńgilikke otap tastaýymyz kerek. Ony qazir halyq jaýy retinde áshkerelenip, ǵylymı dáre­jesi alynyp tastalǵan Qaıym Muhamedhanov sııaqty shákirt­teri arqyly ótkizip jiberýge ty­rys­qan. Sóıtip, qoǵamdyq oıdy adastyrǵanAbaı murajaıyna jal­ǵan derekter men muraǵattar jınaý arqyly halyq jaýlarynyń ıdeıasyn nasıhattaǵan degen maz­munda aıyp taqty. Q.Jumalıev: «Muhamedhanov­tyń dıs­sertasııasynda… birinshi opponent retinde Áýezov sóz aldy, ol bul jumysty óte maqtap, aspanǵa kóterdi. Men bul dıssertasııany bizge jat ultshyl, panıslamıstik ıdeıany kópe-kórineý ótkizip jiberý dep esepteımin. Nege? Birinshiden, Abaıdyń shákirti retinde Turaǵuldy usynady, al ol bolsa kezinde halyq jaýy retinde Qazaqstan terrıtorııasynan qýyl­ǵan bolatyn. Dıssertanttyń piki­ri bo­ıynsha Abaıdyń ekinshi shá­kirti – kollektıvtendirýge qar­sy shyǵyp, Shyńǵystaýda qarý­ly bandylar kóterilisin basqa­ryp júrgende qyzyl armııa bólim­derimen atys kezinde ólgen Sháká­rim Qudaıberdıev eken. Muhamed­hanov Abaıdyń eń jaqyn dosy jáne talantty shákirti – asa iri din ókili, iri feodal, orys­tardy, ózbekterdi, qyrǵyzdardy jáne qazaqtardy qyrǵan, búgin partııa men keńes buqarasy áshkerelep otyrǵan Kenesary men Naýryzbaı týraly dastan jazǵan Kókbaı edi, dep esepteıdi. Dastanda Naýryz­baı kimdi óltiredi? Orystardy. Kimniń qalasyn órtke oraıdy? Orystardyń. Kókbaı Kenesaryny nege madaqtaıdy? Bir jolda 99 ózbekti óltirgeni úshin. Qasy­mov­tardy aqyn ne úshin maqtaıdy? Qyrǵyz ben qazaq eliniń beıbit turǵyndaryn qatygezdikpen aıaýsyz qyrǵany úshin». Mine, Áýezov kimdi Abaıdyń shákirti, dosy, halyq aqyny dep esepteıdi. Áýezovtiń osy pikirimen kelisemiz be? Joq, eshqashan da. Muny bir deńiz. Ekinshiden, Muhamedhanovtyń eńbegi týra­ly pikirinde dıssertanttyń: Abaıdy Gaspırınskııdiń, Aýǵanıdiń, Ǵabdý­kýdiń jáne basqa da taza pa­nıs­­la­mısterdiń ıdeıalyq jalǵas­tyrý­shysy retinde kórsetken pan­túrkistik, panıslamıstik maqa­lasyna jasaǵan siltemesimen ymy­­ralastyq bildirdi... «Alash­orda­nyń» kósemderiniń biri Juma­baevtyń shyǵarmasynan úzindi kel­tirgen. Bul Áýezov úshin masqara jaǵdaı». S.Muqanov «Eńlik-Kebek» eshqaıda saqtalmaı, tek, Muha­medhanovtyń aıtýynsha, Muhtar­dyń Semeıdegi arhıvinen taby­lypty-mys. Ol ne qylǵan arhıv? Jáne ol arhıvti 1934 jylǵy maqa­lasyna deıin Áýezov joldastyń ózi nege bilmegen?!. Odan burynǵy maqalalarynda nege atamaǵan?!. Bundaı bandıttiń shyǵarmalaryn biz talqylap jatpaımyz. Ekinshi – Turaǵul. Jaqsy kóretinderdiń erkeletip qoıǵan aty – Turash. Abaıdan týǵan bala bolǵanymen, bul da sovet qoǵamyna jat, jaý kisi. Ol da «Alashorda» partııasynyń ardaqty adamynyń biri bolyp, «Saryarqa» gazetine covet ókimetin jamandap maqala jazǵan. 1928 jyly covet ókimetiniń erekshe dekretimen, qazaqtyń bes júz baı-feodaldarynyń mal-múlikteri kon­fıskasııaǵa alynǵanda, Turaǵul da sol tizimde bolǵan. Osyndaı jolda ólgen adamdy da 1951 jylǵa deıin Áýezov joldastyń, ony qýattap Jırenshın, Muhamedhanov joldastardyń dáripteýine qaıran qalamyz!». Budan ári sheshenderdiń sóz­derin keltirip jatpaımyz. Tikeleı jaýapqa júginemiz. M.Áýezov: «Endi Abaı mektebi men onyń shákirtteri týraly má­selege toqtalaıyn. Toqtala otyryp: baıandamashy bul máseleni kún tártibine durys qoıa almady, ıaǵnı baıandamashy Muhamedhanovtyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynda qor­ǵaǵan dıssertasııasy kezin­degi janyǵý men dańǵazany qaı­ta­laı jańǵyrtýǵa tyrysqanyn málimdeımin. Áıtpese, alpys jyl ómir súrgen Abaıdyń óz orta­syn qalyptastyrǵanyna kúmán­danýǵa bola ma? Menińshe, buǵan kúmándanýǵa bolmaıdy». Ǵylymda izi de, eńbegi de, aty da qalmaǵan S.Nuryshev sııaqty qara súıel jandar Áýezovtiń so­ńyna shyraq alyp túsip, barlyq jalany úıip-tógip: «…Joǵaryda keltirilgen dá­lel­der M.Áýezovtiń ádebıet­ta­ný­shy retindegi usqynyn to­lyq áshkerelep beredi, bul onyń 30 jyl boıy ádebıettaný sala­syn­daǵy áreketiniń saıası qatelikter men burmalaýshylyqtan qurala­tyndyǵyn kórsetedi… О́ziniń qas­tandyq ıdeıalyq pozısııasyn nyǵaıta túsý úshin M.Áýezov qazaq ádebıettaný ǵylymyna óziniń ǵylymǵa qarsy «konsepsııa­syn» sińirýge tyrys­ty. Osy maqsatqa jetý úshin ol «Abaı­dyń ádebı mektebi» týraly Q.Mu­ha­­med­hanovtyń dıssertasııa­syn son­daı uqyptylyqpen daıyn­dady, mun­da Áýezovtiń ótkendegi qatelikteri men qasaqana burmalaýshylyq kózqarastary tujyrymdy túrde túıindelip berilgen. Dıssertasııa ashyq jáne búrkemelenip berilgen antımarksıstik materıaldarǵa syqap turǵan bolyp shyqty. Alaıda bul joly Áýezovtiń joly bolmady. Muhamedhanovqa ǵylymı dáreje berýi týraly sheshim qa­byldaǵan ǵylymı keńestiń uıǵa­rymy boıynsha onyń ıesi halyq jaýy retinde áshkerelendi. Osy dıssertasııanyń tarıhı tóńireginde ustanǵan Áýezovtiń pozısııasy onyń bet-beınesin ashyp berdi. Ol mun­daı zııandy jumystyń ıdeıa­lyq shabyttandyrýshysy men jetekshisi ǵana bolyp sóılegen joq, onyń naǵyz qorǵaýshysy da boldy. M.Áýezov dıssertanttyń ári jetekshisi, ári opponenti min­detin birdeı atqardy. Ol ony (Q. Muhamedhanovty – T. J.) Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń sektorynda da, ınstıtýttyń Ǵylymı keńesinde de jáne Qaz SSR Ǵy­lym Akademııasynyń qoǵamdyq ǵylymdar bólimshesiniń birikken ǵylymı keńesinde dıssertasııa qor­ǵaǵan kezinde de jaqtap sóıledi. Mine, bul M.Áýezovtiń dál osy jaý­lyq pıǵyldaǵy dıssertasııany daıyn­daǵanynda jáne ony súırep alyp shyqqandyǵynda onyń jeke basynyń asa múddeli bolǵandyǵyn aıtpaı-aq baıqatady. M.Áýezov tek qana asa aýyr qatelikteri men búl­dirýshiligi úshin ǵana aıypty emes, sonymen qatar, dál osy pıǵylynyń nasıhatshysy bolǵandyǵy úshin de aıypty. О́ıtkeni, ol óziniń aınalasyna ylǵı da ıdeıalyq turǵydan turaq­syz, saıa­sı kózqarasy soqyr adamdardy toptastyryp keldi jáne qazir de toptastyryp júr», – dep órshelene órekpidi. Al Qajym Jumalıev dısser­tasııanyń qorǵalý kezinde: «Abaı­dyń aqyndyq mektebi degen joq. Ol Áýezovtiń aıtqany. Q.Mu­ha­medhanovtyń jazǵany sandyraq. Arandatýshy halyq jaýy retinde áshkerelensin – (biz stenogrammany jumsartyp keltirip otyrmyz)», – dep eki ret qatarynan úkim shyǵardy. Q.Jumalıev pen S.Nuryshevtyń pikirlerinen Qaıymnyń sesken­- b­eýin ótingen professor Ýsanovıch: «Jas ǵalym, bul sizdiń ómirińizdegi eń jaýapty da, baqytty sát. Kún­derdiń kúninde ondaǵan ǵylym kandıdatyn daıyndaǵan qartań tart­qan ǵalymnyń bul sózin esińiz­ge alyp júrgeısiz, men sizdiń dıs­sertasııańyzben tanysyp shyǵyp, mynadaı jón silteımin: zertteýińiz óte qundy, ǵylymǵa qosylǵan úlken úles bolyp tabylady. Tek jasymańyz, qaıtpańyz», – dep qorǵaý ústinde batasyn berdi. Qazaq SSR Ǵylym Akademııasy men Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy­nyń Prezıdıýmy arnaıy qaýly qabyldap: «1951 jyl kókekte Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń gýmanıtarlyq birikken ǵylymı keńesi Q.Muhamedhanovtyń «Abaı­dyń ádebı mektebi týraly» degen saıası zııandy dıssertasııasyn qabyldap, ony qorǵaýdy júzege asyrdy. Bul dıssertasııa­da sovet ókimeti dáýirine deıin ómir súrip, onyń bas jaýlaryna aınalǵan býr­jýazııashyl-ultshyldar da ­Abaı­­dyń «shákirtteri» dep ma­daq­­talady», – dep baǵalanyp, Qaıymnyń ǵylym kandıdaty ataǵy alynyp tastaldy. 1951 jyly 11 jeltoqsanda Jazýshylar odaǵynyń músheliginen shyǵarylyp, isi tergeýge berildi. *   *   * Mine, Qaıym Muhamedhanov Almatyǵa syımaı ketip barady. Qushaǵymyzdy aıqara ashyp qarsy alyp ek, endi basymyzdy tómen salyp Semeıge shyǵaryp salyp turmyz. Qoldan keler qaı­ran joq. Úırengen uıasyna ushyp bara jatqan kári qyran sııaqty. Kóriskenshe! Tek sala­ýat re­tinde aıtarym, ákimderden kóńil qalǵan zaman ǵoı. Semeıdegi qos oqý ornynyń rektorlary – shákirtterińiz ǵoı. Arab Silámuly Espembet pen Erlan Báttashuly Sydyq ekeýi bilimińizdi durys paıdalanar, Abaıdyń qara shańyraǵy – Abaı murajaıynyń bas dırektory Tóken Ibragımovtiń únemi qaperinde bolarsyz, – dep amanat etemin. «Almatynyń menmendigin keshirińiz, Qaıym aǵa!» Iá, osylaı bolǵany ras edi. Dál qazir osynaý jalǵan ty­nysh­tyqtan ushyqtap oıatatyn, boı­kúıez tartqan tándi titirkendiretin bir jasyn oty kerek. Rýhanııatty máńgilik óltirmeıtin Ábilhaıat sýynan – «jasynnyń tunyǵynan qanyp ishken» ór rýhty tulǵalar aramyzda bar. Sonyń biri – aty ádebıettiń ǵana emes, táýelsizdigimizdiń tarıhynda qalatyn qaısar ǵalym – Qaıym Muhamedhanov. Tursyn JURTBAI, jazýshy.