Tumandy Albıon elinde

Álemge ún qatqan qala Bul qalanyń aty – Koventrı (aǵylshynsha – Coventry). Eldiń shyǵysynda oryn tepken Ýelst-Mıdlends atty aǵylshyn graf­tyǵy. Munda fabrıka ónerkásibi erekshe damyǵan: ásirese ártúrli úlgidegi shlıapa tigý óneri barynsha jolǵa qoıylǵan. Sonymen birge munda saǵattar, velosıpedter, tigin mashınalary shyǵarylady. Tipti, kilemder men túrli lentalar da jasalyp kelipti. Osy qalada Djegıýar Lend Ro­ver kompanııasynyń shtab-pá­teri ornalasqan. Bul kompanııa «Iаgýar» jáne «Lendrover» markaly avtomobılderdi álem jurt­shylyǵyna molynan usy­nýymen aty shyqqan. Eldiń bas qalasy – Londonnan nebári 150 shaqyrym jerde orna­lasqan. Árıne, qalanyń arǵy-bergi tarıhy qazirgi oqyrmandar úshin asa tańsyq emes, kez kelgen kisi saıt arqyly ony bilip-túgendeı alady. Sosyn da tarıh qoınaýyna negizdep enip, boılap bara bergimiz joq. Bizdiń bul jazbalarymyzdyń maqsaty múlde basqa. Bizdi tańǵaldyrǵan, ózgeshe oıǵa jetelegen eki nárseni basa aıt­qy­myz keledi. Onyń birinshisi – «Ledı Godı­va» tastuǵyry. Munyń tarıhy óte qyzyq. Sáıgúlik attyń ústinde tyr jalańash áıel otyr. Ol kim? Ol – ledı Godıva. Bul áıel – bir jyldary áıgili aqyn Tennısonnyń osy attas tamasha poemasyna da keıipker bolypty. Tebirene-tol­ǵana jyrlaǵan eken talantty aqyn... Sonsha shabyt berip, poema arnaıtyndaı bul ne qudiret? Aqyndy nesimen, qandaı qasıet-qyrymen shabyttandyrdy eken? Sondaı saýalǵa jaýap izdep baqtyq. Tarıhy mynadaı: Bir zamandarda qala jurt­shy­lyǵy salyq tóleýden ábden sharshap, tıtyqtady. Ár-ár jerlerden qarsylyq únder shyǵyp jatqan. Sonda da ony tejep-toq­tatýǵa qala basshylyǵy yntaly emes. Godıva graf Leofıktiń áıeli bolǵan eken. Graftyqtyń adamdary salyqtan ábden zárezap kúıge túsip, Godıva óz kúıeýinen salyqty azaıtýdy ótinedi. Kúıeýi kónbeı qoıady. Bir toıdyń ústinde ábden sharapqa qyzyp alǵan Leofık áıeline: «Eger atqa tyr jalańash minip, qala kóshelerimen salt júrip ótseń, salyqty tómen­deteıin», deı­di. Áıelim olaı ete qoımaıdy, sodan keıin ótinish aıtýyn da do­ǵarady dep oılaıdy graf. Áıtse de Godıva óz halqy úshin ar-namysyna tıetin osy qadamǵa barady. Qaı kúni, qaı saǵatta kóshege atqa minip shyǵatynyn da aldyn ala habarlaıdy. Godıvany erekshe jaqsy kórip, syılaıtyn qala halqy bir aýyzdan kelisip, kóshege shyqpaı qoıady. Terezelerdi de jaýyp tastaıdy. Sóıtip, Godı­vany jalańash kúıinde eshkim de kórmeıdi. Godıvanyń erligine já­ne aqylyna qaıran qalǵan graf raıynan qaıtyp, salyqty azaıtýǵa pármen bergen eken deıdi ańyz. Osyndaǵy búkil halyq bul ańyzǵa ımandaı senedi. Ilanady. Ledı Godıvany jalpaq jurtqa jany ashyǵan, júregi taza, nıeti aq áıel zaty retinde tóbelerine kóteredi. Sosyn da tastuǵyr qala ortalyǵynda eńse tiktep áli kúnge tur. Aıbarlanyp tur. Kóp kisi, árıne, tap osy tas­tuǵyrdyń túpki mán-maǵynasyn dóp túsinbeýi de yqtımal. Keı­bireýler «áıel kisige búkil halyq aldynda osylaı jalańashtaný da erlik pe?» dep yńǵaısyz kórýi de múmkin. Alaıda, tarıhta aty jazylǵan áıel zatynyń osy beınede el esinde saq­talyp qalýǵa tolyq haqy da bar shyǵar! Jeńil oılylyqpen, jylt­etpe sezimmen hám áýeıi nıetpen jasalǵan áreket emestigi aqıqat! Ekinshi jaǵynan oılaısyz. Qalaı desek te «Ledı Godıva» tas­tuǵyry – tarıhı baǵaly eskert­kish! Keshegi zamannan qalǵan asyl já­diger! Sosyn da buǵan óner týyndysy dep asa kurmetpen, meılinshe yqylasty kóńilmen qaraǵan ábden ońdy bolmaqshy. Biz sony oıladyq. Solaı qa­byldaýǵa tyrystyq. Ekinshisi – osy qaladaǵy ha­lyqaralyq ámbebap ýnıversıtet. Bylaı qarasańyz, kópke eleý­sizdeý oqý orny, tipti keıbir elder onyń atyn áli kúnge dóp basyp bil­meýi de múmkin. Biz de alǵashqy kezde «álemdi ózine qaratqan qan­daı oqý orny eken» degen saýal izinde bolǵanbyz. Kókeıde kúdik te barshylyq edi. Osynda kelgen soń, á degennen-aq kóp nársege kóz jetti. Bul oqý ornynda osy kezde álemniń túk­pir-túkpirinen kelip bilim alyp jatqandar sheksiz kóp. Oqý or­nynyń qyryqqa jýyq bilim berý korpýsy bar ekenin bilgende, tańdanǵanymyz da ras. Ýnıversıtet jylma-jyl álem­dik deńgeıde oqýǵa qabyldaý úshin jarııaly túrde konkýrs-baıqaý ótkizedi eken. Mine, sol baıqaýǵa kez kelgen elden kez kelgen talapker qatysyp, baq synaı alady. Al oza shaýyp jeńiske jetkenderi osy oqý ornynda tegin bilim alý joldamasyn qanjyǵaǵa baılaıdy. Ondaı shákirtterge qashanda esigi aıqara ashyq. Bizdi bul qalaǵa jol kórsetip, jetelep ákelgen de – kishi qyzymyz Aısulý. Ol ótken jyly osy Ko­ventrı ýnıversıtetiniń konkýrs-baıqaýynda baq synap, top jaryp, jeńiske jetken-di. Bir jyl oqydy. Magıstratýrada. Endi, mine, oqýyn aıaqtap, dıplom alǵaly jatyr. Dıplom alý saltanatyna biz de (anasy ekeýmiz) qatystyq. Bastan-aıaq tyńdap-tamashaladyq. Tańdanysymyz da bar. Kóńilge túıgenimiz de kóp. Áser úlken. Bul saltanatty sát stýdentter turmaq, bizdi de barynsha oılandyrdy. Jas mamandarǵa izet belgisi erekshe. Bitirýshilerge qurmet bólek. Mártebeli qonaqtar tórde otyr­dy. Zal toly halyq. Bári de – ata-analar. Olardyń arasynda kim joq? Jer júzindegi barlyq ult ókilderi bar dese de bolǵandaı. Aq tústi, sary tústi, qara tústi... Eki-úsh top bitirip jatyr. Bó­lek-bólek dıplom tapsyrý rásimin (arnaıy kıim kııý, sap túzep kelý, izet jasaý, dıplom alý, sosyn qurmetti professordyń qol qysyp quttyqtaýy, t.b.) jasady. Al so­lardyń arasynda... eki-úsh túıir qazaq qyzy. О́te az. Biraq saz! О́z kúshterimen arnaýly grantty je­ńip alǵan jas urpaq. Búgingi qazaq ulandary. Sony oılaǵanda, tóbemiz kókke jetkendeı bolyp qýanyp otyrdyq. Dana Shekspırdiń shahary Ekinshi bir qalaǵa jol tústi. Ol – uly dramatýrg Ýılıam Shekspır týǵan qala. Aty – Strat­ford. Biz toqtaǵan Koventrı qalasy­nan nebári 40-50 shaqyrym jerde. Alǵashynda eki araǵa qaty­naıtyn kádimgi avtobýsqa bılet alǵanbyz. Onyń ýaqyty – kúndizgi 11-00 bolatyn. Sol ýaqytqa taqap, avtovokzalǵa kelsek, Stratfortqa ba­ratyn avtobýs bes mınýt buryn jú­­rip ketipti. Biz ań-tańbyz. Bul qalaı? Avtovokzal qyzmetkerleri qat­ty sasty. Bizdiń kinámiz emes, óz­deri kináli. Onlaınmen alynǵan bı­let durys. Tek avtobýstyń jú­rý kestesi taıaýda ózgergen. Al ony onlaınǵa ýaqtyly engizbegen. Bu­­rynǵy ýaqytymen qalyp qoısa kerek. Bar kiltıpan sonda. Biz de sharasyz bolyp otyryp qaldyq. Endi ne istemek kerek? Men ishimnen «Shekspır týǵan qa­laǵa barýdyń sáti túspeıtin bol­dy bilem» dep, ózimshe ókinish bil­dirip te turdym. О́ıtkeni, endigi avtobýs tek keshkisin júredi. Biz barǵansha mýzeı jabylady. Er­teńge qalý qajet. Oǵan bizdiń múm­kindigimiz bolmaıy­n dep tur. «Qap!» deımin ishimnen. «Sáti túspegen soń osy da. Mundaı oń­taıly jaǵdaı endi qashan týady? Týa ma ondaı kez?.. Kórý kerek edi. Barý kerek edi!» Sheshýin ózderi aıtty. «Sál kúte turyńyzdar, oı­las­­tyryp jatyrmyz» dedi. Kút­tik. Aqyry, bizge arnaıy kólik bólindi. Úsheýmizge – jeke taksı. Sol av­tobýsqa alynǵan bıletiniń qu­nyna Stratford qalasyna jetkizip sal­maqshy. Mine, ádildik! Mine, kisige degen qurmet! Jeńil kólikke 50 shaqyrym jer de sóz be! Dep-demde jetkizdi de tastady. Qalaǵa kirgen soń, dereý Sheks­pırdiń mýzeı-úıine bet­tegen­biz. Eski úı. Aǵashtan qurap tur­ǵy­zylǵan. Tóbedegi belaǵashtar da yrsıyp-yrsıyp kórinip tur. Eki qabat úı eken. Tap sol úıde jas Ýılıam dúnıe esigin ashqan. Bes jasqa deıin sábı bolyp erkelep jatqan kereýeti de saq­­taýly. Eski, árıne. Aǵash astaý ispetti. Bólmelerdi araladyq. Edeni aǵash. Syqyrlap-syqyrlap, «men eskiniń kózimin ǵoı, meni baıqa­dyńdar ma?» degendeı ándetip qoıa­dy. Eski zamannan óz áýenimen syz­dyqtata syr shertip turǵandaı. Erekshe kózge túskeni – osynda Shekspırdiń barlyq dramalyq shyǵarmalarynyń kórinisterinen fotostend jasalypty. Sansyz kóp spektaklderden kórinister. Ol uzynnan-uzaq qabyrǵany alyp tur. Qaıta-qaıta qaraı bergiń keledi. Bári – tanys kórinister... Taǵy bir tusta – Shekspır shy­­ǵar­malarynyń ár kezderdegi basylymdary. Olar da ózine tarta túsip, ózinshe syr aıtady. Árqaısysyna úńile qaraısyz. Stratfort qalasy, menińshe, uly dramatýrgpen tynys­tap tur­ǵandaı. Maǵan solaı sekil­dendi de turdy. Sony ǵana málim­deıtindeı. О́ıtkeni, ol turǵan úıge jal­ǵasa taǵy da birneshe úıler bar. Onda ózi turǵan, qyzy turǵan, t.b. et jaqyn týystary turǵan. Bári de mýzeıge aınalǵan. Tipti, Shekspır baqılyq bol­ǵan soń týǵan-týystarymen jerlengen ortalyq shirkeý de mýzeı qyzmetin atqarady. Oǵan da kelýshiler óte kóp. Sheksiz kóp. Kirip-shyǵyp jat­qandar sansyz. Uly Shekspır! Uly dramatýrg! Uly aqyn! Tap osy talant bul qalada týmasa, bul topyraqtyń aty álemge dál munshalyq jaıylar ma edi, qaıter edi? Biz keler me edik, kelmes pe edik! Osynsha qumartyp, izder me edik, izdemes pe edik!.. Bir sátke osyndaı oı qylań etken. Kóz aldyńa ártúrli sýretter elesteıdi. «Korol Lır», «Gamlet», «Otel­­lo», «Makbet», «Romeo men Djý­letta», t.b. dramalardyń ár kez­derdegi qoıylymdaryn eske túsiresiń. Ondaǵy rólderdi, kóri­nis­terdi álemge aty ketken qan­sha­ma talantty akterleri oınamady deısiń! Biz Máskeýdegi, Almatydaǵy óz kózimizben kórgen Shekspır qoıy­lymdaryn oısha kóz aldymyzǵa ákelýge tyrysamyz. Kókeıge qo­naq­tap qalǵan jas kezdegi áserli sátti taǵy da eske túsiremiz. Bir qyzyǵy – óz elinde Ýılıam Shekspırdi «aqyn» dep tanystyrady. Ras, Shekspırdiń óleńderi, poemalary óte kóp. Alaıda, onyń atyn álemge jaıǵan – pesalary. Biz solar arqyly tanyp óstik. Solaı baǵaladyq. Ásirese, «Korol Lır»! Ási­rese, «Gamlet!» Ásirese, «Ro­meo men Djýletta». Bolmasa M.Áýezov tamasha til­men qazaqshalaǵan «Asaýǵa – tusaý!» Qysqasy, biz Stratford qa­lasyn bastan-aıaq aralaǵanda ár adym saıy­n Shekspırge qatysty qyzyqty derekter aldymyzdy kes-kes­teı berdi. Mine, bul ulylyq! Eshkim eshtememen jaýyp-tumshalaı almas ulylyq! Sherlok Holms shyndyǵy Jer júzinde ataqty Sherlok Holms pen doktor Vatsondy bilmeıtin adam bar ma? Áı, joq shyǵar-aý! Bizdiń jas kúnimizde-aq osy Londondaǵy Beıker strıt, 221 «b» degen úıde ataqty Sher­lok Holms pen doktor Vat­son turypty dep oqýshy edik. Olardyń qyzmetshisi mıs­sıs Hadsondy da esimizde saqtap­pyz. Osy úsheýiniń esimin jatqa bilýshi ek. Túsimizde kórýshi ek. Bular kimder? Bular – ataqty qalamger Artýr Konan-Doıldyń áde­bı keıipkerleri. Tap osy keıip­kerler aralasqan tartymdy da qyzǵylyqty kórkem dúnıe­lerdiń uzyn-sany 60-tan asyp jyǵylar edi. Biz sonyń shamamen teń jarymyna jýyǵyn ǵana oqyǵan bolarmyz. Biraq, bir oqyrmanǵa ol az emes, árıne! Sonymen qabat, osy keıip­kerler oınaıtyn túrli kór­kem fılmderdi talaı ret ta­­ma­shalaǵanbyz. Áserlene kórgen­biz. Eń qyzyǵy – atalǵan keıip­kerler ómirde bolǵan ba? Ál­de jazýshy Artýr Konan-Doıl­dyń qııalynan týǵan ba? Tap osy saýaldy oılamaǵan ekenbiz. О́zimizge-ózimiz qoımap­pyz. Osy kúnge deıin. Qyzym osyndaı saýal bergende ǵana oılanyp qalǵanym ras. Bir nárse aqıqat. Osy kúni álem jurtshylyǵy jazýshy Artýr Konan-Doıldy kóp bile bermes, al Sherlok Holmsty bilmeıtini kemde-kem. Mine, keıipkerdiń jazýshydan ozyp ketýi degen osy bolar, sirá! Londonǵa kelgen kúni aldymen osy Sherlok Holms pen doktor Vatsonnyń mýzeı-úıin kórýdi maqsat tuttyq. Sol kóshe. Sol úı. Sol kó­rinis. Esik aldynda qaptaǵan kisi. Bári kezek kútip tur. Bar armany – mýzeıge kirip, ańyz keıipkerler ómirimen tanysý. Shyndyqqa kóz jetkizý. Kirgen kezdegi áserdi aıtyp jetkizgisiz. Baıaǵy bala shaqqa, arman­shyl jas kúnderge qaıta oral­ǵandaımyz. Ár bólmege kire bergende Sherlok Holms pen doktor Vatson aldymyzdan shyǵa keletindeı eleńdeımiz. Seskene qaraımyz. Úı eski. Edeni aǵash. Basqan saıyn syqyrlap qoıa beredi. Kóp zattar saqtalǵan. Sher­lok Holmstyń skrıpkasy, dúr­­bisi men bas kıimi, doktor Vat­sonnyń qolshatyry, t.b. zattar ret-retimen qoıylǵan. Tipti, ózderi qatar otyryp, áńgime-dúken quratyn kamın pesh pen eki jaıly oryndyq ta kózimizge ottaı basylǵan (kóp áńgime osy jerde aıtylmaýshy ma edi). Bizdi oılandyrǵany – aǵyl­shyndardyń árbir tarıhı já­digerge sonshalyq uqyppen qa­raıtyny. Sony áspettep saq­taı bilgeni. Munda eleýsiz zat joq. Bári de tarıhtan syr shertedi. Ustap kórmeı-aq ishteı sezinesiz. Mine, tárbıe mektebi! Shirkin, bizdiń halyq ta tap osylaı óz ótkenin ózderi uqyp­tap ustap, keler urpaqqa amanat etip jatsa, qandaı ǵajap bolar edi degen oı bir búıirińdi túrtkileıdi. Osyndaıda taǵy bir tóten oı qııalaıdy. Jazýshynyń tanymal bolǵan keıipkerlerine eskertkish-belgi qoıýdy bi­lý­shi ek, onyń bastamalary bizde de bar. Al endi belgili keıipkerlerge arnap úlken mýzeı ashý – eń ulaǵatty is. Bizge de oılanatyn izgi sharýa ma deısiń. Ondaı mýzeıge suranyp turǵan kitabı keıipker bar ma bizde? Ol endi basqa áńgime. Toqsan sózdiń tobyqtaı túıini – biz aralaǵan qalalar, mádenı oryndar men mýzeı-úılerdiń áseri orasan. Jasy­myz alpysty ıektep qalǵan shaqta, árıne, jol-jónekeı kórgen-bilgen nárseniń bá­rine tańdaı qaǵyp, tań qala ber­mespiz de. Ondaı lapyldaq sezim saıabyr tapqan kez. Ne nársege de aqyl kózimen qa­raıtyn ýaqyt. Sosyn da ta­nyp-bilgendi saralap, sal­maqtaımyz. Elep-eksheımiz. Sóz joq, Anglııa bilmeıtin-túsinbeıtin elimiz emes. Ártúr­li tarıhı kitaptardan ol eldiń tarıhynan edáýir habardarmyz da. Alaıda, kózińmen kórgen jer­lerdiń áseri basqa bolady eken. Bul jazbany kózsiz tabyný sezimimen emes, bizge de úlgi alýǵa bolady-aý degen izgi áser izimen, ár sátine toqtala meılinshe muqııat qaǵaz betine túsirdik. Bar nıet sol bolatyn. Joltaı JUMAT, jazýshy.