Áli bir jylǵa taıaý ýaqyt bar bolsa da, AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýdyń dańǵazasy jańa jyl qarsańynda kúsheıe túsken syńaıly. Úmitkerler, tipti, óz partııalastaryn da aıamaı, bir-birin ǵaıbattaýda sóz tańdaıtyn emes.
Ásirese, bul rette respýblıkashylar aıryqsha belsendilik kórsetip otyr. Olardy da túsinýge bolar. Bul partııadan úmitkerler kóp. Al partııadan aqtyq kúreske shyǵatyn jalǵyz-aq adam. Sol jalǵyz bolý úshin basqalardy yǵystyrýyń kerek. Onyń joly – ózińdi jaqsy etip, basqalardy jaman etip kórsete bilý. Sol qaǵıdany ustanǵan respýblıkashylardyń qazirgi basty úmitkeri Donald Tramp óziniń partııalasy Djeb Býshty «túk uqpaıtyn topas» dep jiberdi. Onyń bul sózi jaýapsyz qalǵan joq, «esalań Tramp» bolyp ózine qaıtty. Bul teńeýler ekeýiniń arasynda qalǵan joq, ony amerıkalyq saılaýshylar ǵana emes, búkil álem estidi. «Túk uqpaıtyn topas» pen «esalańnyń» AQSh-taı úlken derjavanyń tizginin ustaýy qıyn-aý deısiń.
Úmitkerlerdiń bılikke jetsem, mynany isteımin, dep jurttyń kóńilin aýlaıtyny bar. Keıbireýleriniń osy sózim jurtqa jaǵatyn shyǵar dep, aýzynan qaǵynatyny jáne bar. Taǵy da sol Tramp, jurttyń terrorızmge qarsy oıynan shyǵamyn dep, búkil musylmandy elge kirgizbeý kerek dep qaǵyndy. Oý, búkil musylman terrorshy emes qoı, degen sóz aıtyldy oǵan. Basqa basqa, bul AQSh-tyń saıasatyna qaıshy. Bul respýblıkashylar partııasynyń basshylyǵyna da unaǵan joq. Olar, tipti, sol Trampty úmitkerler qatarynan qalaı shyǵaramyz dep bastaryn qatyryp jatyr. Mundaı sandyraqpen respýblıkashylar saılaýda jeńiske jete almaıtyn syńaıly. Sol Tramptyń prezıdent bolsam, Pýtınmen til tabysamyn, degeni de keıbireýlerge unamaǵany anyq.
Qazir respýblıkashylar óz tiziminiń basynda turǵan mıllıarder Trampty almastyrar kim bar dep alasuryp jatyr. Bul rette, Tehastan saılanǵan senator Ted Krýz ben Florıdadan senator Marko Rýbıonyń attary kóbirek atalady. Ekeýi de qyryqtyń ortasynda, ekeýiniń de ata-analary Kýbadan shyqqan emıgranttar. Respýblıkashylardyń yqylasy Krýzǵa kóbirek aýatyndaı. Ol: «Amerıkaǵa sheshim qabyldaı alatyn, soǵys jaǵdaıynda áreket ete alatyn prezıdent kerek», deıdi. Soǵan qaraǵanda, kúshke kóbirek senetinin ańǵartady.
Bılikke talasatyn eki partııanyń ishinde demokrattardyń shýy azdaý. Olarda úmitkerler de kóp emes, úsheý ǵana: Hılları Klınton, Bernı Sanders, Martın O’ Mellı. Partııadan aqtyq kúreske kimniń shyǵatyny da aıqyndalyp qalǵandaı. Djentlmendik te emes-aý, bedel-biliktiligine qaraı bolar, olar burynǵy memlekettik hatshy Hılları Klıntonǵa jol beretin túri bar. Sirá, demokrattardyń qataryndaǵy osynaý túsinistik olardyń jolyn ashatyn tárizdi.
Jalpy, saılaý týraly aıtqanda, kimniń joly bolady degenge boljam suralyp turady. Respýblıkashylarda Tramptyń reıtıngi joǵary – 36 paıyz. Ultshyldyq, násilshildik uranmen biraz daýys jıǵanymen, úlken jeńiske jetý qıyn. Jeme-jemge kelgende, halyqtyń kópshiligi olardy qoldamaıdy. Respýblıkashylar Tramptyń ornyna jańa adam tapqanmen, onyń ulttyq aýqymda bedel alýy qıyn bolar. Demokrattarda H.Klıntonnyń reıtıngi – 69 paıyz. О́te joǵary kórsetkish. Kánigi dıplomat bul múmkindikti tıimdi paıdalaný úshin janyn salatyny anyq.
NATO-ǵa shaqyrǵanymen, áli múshe emes
Kishkentaı ǵana Chernogorııanyń Soltústik atlantıkalyq áskerı odaqqa kirýi úlken máselege aınaldy. Jeltoqsannyń basynda NATO-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstrleriniń sammıtinde ol alıansqa shaqyrylǵan. Al oǵan resmı múshe atanýy úshin bul shaqyrýdy odaqqa múshe elder ratıfıkasııalaýy kerek.
Ádette, qalyptasqan dástúr boıynsha, syrtqy ister mınıstrleriniń sheshiminen keıin odaqqa kirdi dep esepteledi. Múshe elder basshylyǵynyń maquldaýy jaı resmı ǵuryp, ýaqyttyń isi sanalady. Al Chernogorııa týraly olaı bolmaı otyr. Ony bul odaqqa kirgizbes úshin kúres el ishinde de, syrtta da kúsheıip tur. Munyń ózi shaǵyn eldiń saıası ómirine aıtarlyqtaı yqpal etýde. Kúnde jıyn, kúnde aıqaı. Eldiń qutyn qashyratyny belgili.
Chernogorııanyń NATO-ǵa kirýi bul odaqty kúsheıte qoımasy anyq. Halqynyń sany 650 myńdaı eldiń qarýly kúshi qandaı bolatynyn baǵamdap kórińiz. Al osynaý shaǵyn eldiń NATO-ǵa kirýine qarsylar kim degende, bul jerde jalpy NATO-nyń keńeıýine qarsylardy aıtqan jón. Eń aldymen bul – Reseı. RF Memdýmasy Chernogorııanyń NATO-ǵa kirýine qarsylyq bildirip sheshim qabyldady. Bul Chernogorııanyń óz ishindegi separatısterdi qozdyrdy. Olar bul máseleni búkilhalyqtyq referendýmda sheshý kerek dep daýryǵyp jatyr.
Jalpy, NATO-ǵa kirý máselesi – parlament quzyrynda. Chernogorııa parlamenti ony qyrkúıek aıynda maquldaǵan. Qarsylastardyń qazirgi dańǵazasy – búırekten sıraq shyǵarý. Ras, buǵan deıin úsh elde: Vengrııa, Slovenııa jáne Ispanııada referendýmda sheshim qabyldanǵan. Ony kezdeısoqtyq dese bolady. Slovenııada daýkesterge tosqaýyl qoıý úshin solaı etken. Ispanııa múshe bolǵan soń, basqalardyń aýzyn jabý úshin soǵan barǵan. Vengrııada da solaı. Chernogorııa oppozısııasynyń áreketi de syrtqa súıenip, ilik izdeý ǵana. Aldaǵy jyly bul elde parlamenttik saılaý ótedi. Ony da referendým retinde qabyldaýǵa bolady. Sonda oppozısııa jeńiske jetse, eldiń NATO-ǵa kirýine qarsy sheshim qabyldaı alady. Biraq, ondaı bolatynyna eshkim de, tipti, oppozısııanyń ózi de senbeıdi.
Osy máselege baılanysty aqparat quraldary el úkimetiniń basshysy Mılo Djýkanovıchpen suhbat júrgizip, ony keńinen taratyp otyr. Otyzǵa tolmaı el basshylyǵyna jetip, shırek ǵasyrdaı ýaqytta premer-mınıstr jáne prezıdenttik qyzmetterdi alma-kezek atqaryp kele jatqan ol Chernogorııanyń NATO-ǵa shaqyrylýyn úlken jetistik, halyqtyń múddesine saı keletin oqıǵa sanaıdy. Júrgizilgen saýalnamaǵa qaraǵanda, eldegi úsh adamnyń ekeýi NATO-ǵa kirýdi jaqtaıdy eken. Jaqtaıtyndar sany bıylǵy naýryzda 165 myń bolsa, qarashada ol 220 myńǵa jetipti.
«Bizdiń NATO-ǵa kirýimiz eshkimge qarsy baǵyttalmaǵan, – deıdi Djýkanovıch. – Biz qashan da Reseımen jaqsy qarym-qatynasta bolǵandy qalaımyz. Soǵan umtylamyz. Arqa súıegimiz keledi». Chernogorııa on jyldan beri el valıýtasy retinde eýrony paıdalanady. Ekonomıkasy negizinen Eýroodaqqa baǵyttalǵan, soǵan kirýdi de alǵa maqsat etip qoıǵan. NATO-ǵa múshelikti soǵan jetkizetin baspaldaq sanaıdy.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
