Dosjan haziret 1815 jyly Aqtóbeniń Tasastaý eldi mekeninde dúnıege kelip, 1890 jyly qaıtys bolǵan. Dosjan atanyń qazaqtar arasynda ıslam dinin ýaǵyzdap, jastarǵa musylmansha bilim berip, ata dástúrin saqtap, keıingi urpaqqa jetkizýdegi eńbegi mol. Ol – dinı ustaz, aǵartýshy, iri oıshyl, óz dáýirindegi qoǵamdyq eldik múddelerge etene aralasqan qoǵam qaıratkeri. Onyń ákesi Qashaq ta eskishe hat tanyǵan molda kisi bolǵan. Dosjan haziret dinı saýatyn ákesiniń kómegimen ashady. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, Dosjan ıshan (Dosjan atamyzdy haziret dep te, ıshan dep te, qajy dep te, qalpe dep te ataıdy. – Sh.Á.) Orynbordan 18 shaqyrym jerde ornalasqan Qarǵalydaǵy medreselerdiń birinde bilim alǵan. Qarǵalyda sol kezdiń ózinde 9 medrese bolǵan eken. Oqýdan keıin eline kelip, meshitte ımam qyzmetin atqarǵan shaǵynda ol nebári 16-17 jasta bolypty. О́kinishke oraı, onyń ómiri men qyzmeti áli tolyq zerttelmeı jatyr.
Alaıda, halyq onyń ıgi isteriniń jarqyn izderin búgin de kórip otyr. «Alash» tarıhı-etnologııalyq tarıhı jýrnalynyń bas redaktory, Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Haırýlla Ǵabjálılov bylaı deıdi: «Dosjan hazirettiń qoldanǵan múlkinen búginde saqtalyp qalǵany – jeke móri. Mór qazir jekeniń qolynda. Mórdiń betinde arabsha «Allaǵa qulshylyq etýshi molla Dosmuhammed ıbn Qashaq 1248 (hıjra jyl sanaýy boıynsha) dep jazylǵan. Mór tústi metaldan jasalǵan. Ádemi tutqasy bar. Dosjan haziret óz zamanynda Alla razylyǵy úshin úsh ret qajylyqqa barǵan eken. Sol saparlarynyń birinde Qunanbaı qajymen birigip, Mekkede tákıe saldyrǵan. Bul týraly Shákárim Qudaıberdiuly «Túrik, qazaq-qyrǵyz hám handar shejiresi» deıtin eńbeginde «1872 jyly qajyǵa barǵanda qazaq qajylary túsetuǵyn Mekkede bir tákıe úı saldyryp, qudaıy qylyp edi. 1905 jyldan 1906 jylǵa qaraı qajyǵa barǵanda tákıeni kórdim. Bul tákıe osy kúni Kishi júz tabyn Dosjan qajynyń atyna jazýly eken» dep kórsetedi. Qaı kezde de memlekettiń bolashaǵy úshin, ulttyq múdde úshin talmaı eńbek etken, aqyrǵy demi taýsylǵansha kúresip ótken ult zııalylarymen, batyrlarymen, dindarlarymen tyǵyz baılanysta ekendigimizdi umytpaýymyz kerek.
Dosjan haziret te sol sııaqty ultym dep ótken birtýar tulǵalarymyzdyń biri». О́mirin din jolyna arnaǵan ǵazız jan Dosjan haziret týraly óziniń tustasy, aqyn Ábýbákir Kerderiniń dastandary men óleń jyrlarynda kóp aıtylady. Hazirettiń atqarǵan isteri men ómirderegi týraly búginge jetken maǵlumattardyń eń qundysy da, naqtyraǵy da osy Ábýbákir shaıyrdyń jyrlarynda jıi kezdesedi. Dosjan hazirettiń eń alǵash saldyrǵan meshiti Aqtóbe óńirine qaraıtyn Sam qumynyń etegindegi, Tasastaý qaınar mańyndaǵy Qarashyń degen jerde eken. Ábýbákir Kerderiniń jyrynda osy óńirdegi Dosjan ıshan meshitinde myńdaǵan shákirt bilim aldy dep kórsetedi. Dosjan atamyz 1842 jyldyń shamasynda ıshan dárejesine jetip, medrese ashyp, bala oqytýǵa ruqsat beretin qujat alady. «Ruqsat pirden alyp, boldy ıshan» deıdi Ábýbákir shaıyr ol týraly. Aınalasyna ımandylyq nuryn shashyp júretin Dosjan haziret týraly Ábýbákir Kerderi «Oıyldyń kóship keldi Shılisine, Asyl zat tábáriktiń mılysyna. Kelgen soń meshit salyp, ǵylym ashty, Qudaıym jolyqtyrdy ıgi isine» deıdi óz jyrynda. 1868 jyldary orys otarshylary Temir, Aqtóbe bekinisterin sala bastaǵanda Dosjan ıshan meshit salý úshin Orynbor gýbernatorynan ruqsat alyp, Shıli boıyn tańdap, meshit salýǵa baǵyttala bastaıdy.
«Dosjan ata Birman degen ustany taýyp alyp, onymen kelisim jasaıdy. Meshittiń qandaı bolý kerektigin sheshkennen keıin qurylystyń negizgi jumysyna jurtshylyq jumyla kirisedi. Asarlatyp, tez arada bitiredi. Meshit qurylysyna bıe súti, mal súıegi, shı qosylyp, qoldan quıylǵan kirpish paıdalanǵan. Qabyrǵalarynyń kúni búginge deıin saqtalýynyń ózi berik materıaldan qalanǵanyn baıqatady. Meshittiń uzyndyǵy 28 metr, eni 11 metr, bıiktigi 5 metr shamasynda. Bólmeleri altaý. Bólme ishinde birde-bir tireý bolmaǵan. Tóbesinde birde-bir qıyq joq, kúmbezi burandalyp jasalǵan. Kúmbez ústinde aıshyq turǵan, meshit ishi oıý-órnekpen áshekeılengen. Kúmbezden túsken jaryq barlyq naqyshtaryn nurlandyryp turǵan. Ábýbákir jyrlaǵan derekterge súıensek, meshit janynda 150 oryndyq bala oqytatyn medresesi, qonaq kútetin qosalqy bólmesi bolǵan. Meshittiń arhıtektýralyq úlgisi Qazandaǵy sáýletshi A.Peskeniń basshylyǵymen salynǵan Iýnýsov meshitiniń úlgisimen jasalǵan» deıdi Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Meńdihan Ádilhanuly. Bul meshit halyq aýzynda «Aqshı» meshiti dep atalǵan. Ony óz atymen ataýdy Dosjan ıshannyń ózi qalamaǵan sııaqty. Keıin Keńes ókimeti tusynda Dosjan hazirettiń urpaqtary qýǵyndaýǵa ushyrap, muralary qıratý, qulatý, qorlaý zardaptaryn basynan ótkizgen. Jemsaraı, dúken, mal qora sııaqty sharýaǵa paıdalanǵandarymen qoımaı, aıshyqtaryn julyp, kúmbezderin qulatqan. Ishindegi asyl zattary tonalyp, kilem, kitaptary urlanyp, qasıetti oryn aıaqqa taptalǵan.
Dosjan haziret din jolynda úlken bir isti qolǵa alady. Iаǵnı, qazaqqa arnap óz aldyna múftılik ashý sharasyna belsene kirisedi. Ábýbákir Kerderiniń sózimen aıtqanda: «Barshasy úshbýlardyń pirim dedi, Haziret aqyly dana, bilimdi edi, Patshadan qazaq úshin múftı surap, ózinen halyq qamyn buryn jedi» deıdi. «Múftı surap» dep otyrǵany qazaq dalasynda óz aldyna dinı basqarmanyń bolýyn, ár aýylda meshit bolyp, ony basqaratyn óz moldasy bolýyn, oǵan jurttyń neke qıǵyzý, otbasy isterin sheshýdi qaraýyna bergizý sııaqty máselelerdiń sheshimin izdeıdi. Dosjan hazirettiń ómirine tikeleı qatysty tulǵanyń biri – Jumaǵalı ahýn Orazalyuly. Ol Dońyztaýdyń Tasqabaq degen jerinde meshit saldyryp, bala oqytqan. Mysyrdaǵy «Ál-Azhar» medresesin bitirgen. Arǵy atasy – ári ǵulama, ári batyr Erbatyr ıshan. Jumaǵalı «Ál-Azhar» medresesinde oqyp jatqanda ákesi Orazaly ıshan qaıtys bolady. Sol kezde Mysyrdaǵy oqýlar aqyly bolsa kerek. Ol ákesi ólgennen keıin aqshadan taryǵyp júrgende onyń alǵyrlyǵyn, bilimdarlyǵyn estigen arabtyń bir baıy oqýynyń aqshasyn tólep, oqýyn bitirgen soń óz meshitinde qyzmet jasaýǵa kelisimshart jasasady. Osy kezeńde Mekkege ekinshi ret qajylyqqa barǵan Dosjan haziret Jumaǵalıdyń atyn estıdi. Onymen shart jasasqan arab baıymen kelisip, ony razy etip, Jumaǵalıdy eline alyp qaıtady. О́zi saldyrǵan meshitke ımam etip daıyndaıdy. Alǵyr da zerek, arab, parsy, túrik, orys tilderin jetik biletin jas jigit adaldyǵymen de, iskerligimen de hazirettiń senimine ıe bolsa kerek, Dosjan haziret Jumaǵalıǵa qyzy Úmmagúlsimdi qosady. XIX ǵasyrda qazaq jerinde ıslam dininiń taralýyna, nasıhattalýyna ólsheýsiz úles qosqan dinı aǵartýshy Dosjan hazirettiń týylǵanyna 200 jyl tolýyna oraı úlken as berildi.
Aqtóbe oblysy, Temir aýdany, Shubarqudyq kentinde ótken dúbirli toıǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen, Qaraqalpaqstannan, Túrikmenstannan at aryltyp kelgender az bolǵan joq. – Elime rahmet, halqyma rızamyn, – deıdi Dosjan hazirettiń tikeleı urpaǵy Orynǵalı Ańdamasuly, – Atanyń asyna jurt kóp jınaldy. Onyń arýaǵy qadirli eken, qasıetti eken. Áý basta daıyndyǵymyz azdaý boldy ǵoı, mereıtoı qalaı ótedi eken dep qobaljyǵanymyz da ras. Biraq báriniń sáti tústi. Biz oılaǵannan da asyp tústi. Ol úshin Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaevqa, Temir aýdanynyń ákimi Baýyrjan Qanıevke sheksiz rızashylyǵymdy bildiremin. Qazaq qoǵamy tarıhynda dinniń, din adamdarynyń orny erekshe boldy. Olar meshit, medreseler saldy, halyqty ilim-bilimge tartty. Musylmandyqty ýaǵyzdaý arqyly jan tazalyǵyna, adamgershilik, izgilikke shaqyrdy. Olar sonymen qatar, el taǵdyry, ult taǵdyry jolynda saıası áreketterge keńinen aralasty. Sol arqyly azamattyq tarıhtyń da, sondaı-aq, rýhanı tarıhtyń da tórinen laıyqty oryndaryn ala bildi. Solardyń ishinde aty alty Alashqa málim Dosjan hazirettiń bar ekendigi aqıqat.
Sharafaddın ÁMIROV,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY – AQTО́BE – ALMATY.
