Eńbek zańnamasynyń saqtalýyn qamtamasyz etý – prokýrorlyq qadaǵalaýdyń basym baǵyty

Árıne, azamattardyń eńbek qu­qyq­tary saqtalýyn qamtamasyz etý pro­ký­ror­lyq qadaǵalaýdyń basym baǵyt­tarynyń biri bolyp tabylady. Olar­dyń eńbekaqysyn tóleýge qatysty konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýǵa erek­she nazar aýdarylady. Osy maqsatta «Ýaqy­tyly jalaqy» respýblıkalyq baǵdar­lamasy jú­zege asyrylyp, onyń aıa­synda azamat­tardyń eńbek quqyq­tary men olardy qorǵaý tásilderin túsin­dirý boıynsha aýqymdy jumystar uıym­dastyryldy. Prokýratýra organdarynda táý­lik boıy jumys atqaratyn Call-or­ta­lyq­tarynyń arqasynda jalaqy bereshegi boıynsha týyndaıtyn ózekti máseleler týraly málimetterdi ýaqytyly alý jáne árbir derek boıynsha jedel áreket jasaýdaǵy ózekti máseleler joıyldy.

Prokýratýra organdary jalaqy bereshegi boıynsha qaryzdardy óndirý jumystaryn tolyǵyraq júrgizýdi azamattardyń eńbek quqyqtarynyń buzy­lýyna jol bermeýge baǵyttalǵan daǵ­darysqa qarsy sharalar aıasynda 2009 jyldyń ekinshi jartysynda bastady. Mysaly, 2009 jyldyń qyrkúıek aıynda kásiporyndardyń óz qyzmetkerleri aldyndaǵy jalaqy boıynsha bereshegi 4,9 mlrd. teńgeni quraǵan. Prokýratýra qabyldaǵan sharalardyń nátıjesinde 2011 jyldyń aıaǵyna atalǵan somany 1,8 mlrd. teńgege deıin azaıtýǵa múmkindik týdy. Budan keıin bereshek birtindep azaıa bastady: 2012 jyldyń basynda bere­shek 1,6 mlrd. teńgeni qurasa, 2013 jyly – 1,4 mlrd. teńge, 2014 jyly – 859,7 mln. teńge, 2015 jyly – 735,1 mln. teńge boldy. О́tken jyldyń basynda ekono­mıka­lyq jaǵdaıdyń nasharlaýy jalaqy beresheginiń kúrt ósýine ákep soqtyrdy. 2015 jyldyń aqpan aıy­nyń 1-ine bereshek 1,2 mlrd. teńgege deıin ósse, naý­ryzdyń 18-ne ol 185 kásiporynda 1,8 mlrd. teńgege jetti. Atal­ǵan jalaqy be­re­sheginiń kúrt ósý bet­alysyna baılanysty ony naqty óndirý jáne odan ári ósýi­ne jol bermeý prokýratýra organ­dary­nyń basym mindetteri bolyp belgi­len­di. Osy min­detterdi júzege asyrý úshin qysqa mer­zimde prokýrorlardyń ǵana emes, barlyq ýákiletti memlekettik or­gan­dardyń is-áreketteri jandandyryldy.

Barlyq problemalyq kásipo­ryn­dardy zertteý bo­ıynsha aýqymdy jumystar júr­gizilip, nátıjesinde bere­shek­ti óteýge naq­ty múmkin­dik­teri bar kásip­oryndar tizimi jasaldy. Osy kásip­oryndardan jalaqy boıynsha qaryz­daryn óndirý maqsatynda memlekettik organdarmen tekserý sharalary, sotqa deıingi tergep-tekserýler júr­gizilip, jumys be­rý­shiler ákim­shilik jaýapqa tar­tyldy jáne olarǵa uıǵarymdar engi­zil­di. Bul rette basty nazar jumys isteıtin kásip­oryndarǵa aýdaryldy, óıtkeni, adamdar jalaqysyz jumys istep jatqan osyndaı kásiporyndarda áleýmettik shıelenis oshaǵynyń paıda bolý yqtımaldyǵy joǵary bolyp tabylady. Búgingi kúni bereshegin óteý múm­kindigi bolǵan kóptegen kásiporyn­dardyń qaryzy ón­dirilip, qalǵandary erekshe baqylaýda ustalýda. Mysaly, 2015 jyldyń jeltoqsan aıynda Shyǵys Qazaqstan oblysynda prokýratýra organdary qabyldaǵan sharalardyń nátıjesinde «Zemstroı» JShS-niń 144 qyzmetkerine 40 mln. teńge qaryz óndirildi. Taǵy bir mysal, Qaraǵan­dy obl­ysynda prokýratýranyń uıǵary­mymen «TroyTech» JShS-niń 120 qyzmet­kerine 4 jyl boıy tó­len­beı kelgen 37,4 mln.teńge qaryz tólen­di. Mundaı mysaldar kóp. Jalpy, tek 2015 jyldyń ózinde pro­ký­rorlyq qadaǵalaý aktileriniń arqa­synda 75 myńnan astam qyz­met­kerge 6,6 mlrd. teńgeden astam jala­qy qa­ryzy óndirildi. Bul ótken jyl­dar­dyń qaryzdary jáne jyl boıyna paı­da bolǵan aǵymdaǵy qaryzdar.

Pro­ký­rorlyq qadaǵalaý aktisiniń arqa­synda óz jalaqysyn alǵan árbir qyzmetkerdiń artynda onyń otbasy turǵanyn atap ótý qajet. Iаǵnı, qabyl­danǵan sharalar qyzmetkerlerdiń kem degende taǵy da 76 myń týystary men jaqyndaryna áleý­mettik turǵyda kómektesti. Jalaqy tólen­begen jaǵdaıda qyzmetker teris pıǵyldy jumys berýshi qaryzdy ózdiginshe tóleıdi degen kómeski úmitpen kútip, shydap otyrmaýy kerektigine nazar aýdarǵym keledi. Sondyqtan eńbek ınspeksııasyna, prokýratýra men sot organdaryna júginý sııaqty belsendi is-áreketterdiń arqasynda ǵana eńbek aqysynyń ýaqytyly jáne tolyq tólenýine baılanysty buzylǵan quqyqtardy qalpyna keltirýge bolady. Bul másele boıynsha biz, sondaı-aq, «Atameken» kásipkerlerdiń ult­tyq pa­latasy men bıznes-qaýym­das­tyq­tyń qoldaýyn kútemiz, óıt­keni, olar azamattardyń eńbek quqyq­tary­nyń buzylýynyń aldyn alý taqyry­bynda jumys berýshilermen túsindirý jumys­taryn únemi júrgize alady. Jalaqy boıynsha bere­shegi bola tura, kásipker aqshalaı qara­jatty jetkizýshilermen esep aıy­rysýǵa nemese basqa da óndiristik maq­sattarǵa jumsaıtyny týraly da mysaldar bar. Qazirgi kezeńde bız­nes­tiń qıynshylyqty ótkerip jatqany anyq, alaıda, kásipker erteńgi kúni jala­qyny qaıdan tóleıtinin aldyn ala bilýi qajet. Jalaqyny ýaqtyly tóleýge áser etýi múmkin óndiristi qoldaý men damytýǵa qarjyny baǵyttaý tý­raly sheshimder kásipodaq uıymdary men eń­bek ujymdarymen kelise otyryp qabyl­danýy tıis. Nátıjesinde ár­bir qyz­met­kerge erteńgi kúni ol óziniń jalaqy­syn ala alatyny tú­sin­dirilip, kepil­dik berilýi tıis.

Ishki eńbek naryǵyn qor­ǵaýdy qamta­masyz etý máseleleri proký­ratýra organdarynyń nazarynan tys qalǵan emes. О́tken jyly «Ju­myspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵ­darlamasynyń iske asyrylýyna, sondaı-aq, sheteldik jumys kúshin tartýǵa ruqsat berý zańdylyǵyna tekse­rýler júrgizildi. Tekserýler maman­dardy durys oqytpaýdyń 120-dan astam deregin anyqtady. Bul olardyń biliktiliginiń tómen, eńbek naryǵyndaǵy básekege qabi­letsiz bolýyna sebepker bolady. Áleý­mettik jumys oryndaryn qurý men jastardyń tájirıbe ótýine qatysty tekserýler jumys berýshilerdiń ózderiniń jumys istep júrgen qyzmetkerlerin mem­leketten zańsyz sýbsıdııalar ala oty­ryp, áleýmettik jumys oryndaryna aýys­tyrǵan derekterin anyqtady. Birqatar qompanııalarda shetel azamattaryn jalǵan qujattarmen jumysqa tartý, Qazaqstan azamattary úshin jańa jumys oryndaryn ashýǵa, olardy qaıta daıarlaý men oqytýǵa baılanysty jumys berýshilerge ruqsat berý sharttarynyń oryndalmaý derekteri anyqtalǵan.

Sheteldik kásiporyndar, sondaı-aq, shetel jumys kúshin tartýshy kompanııa­lar qazaqstandyq qyzmetkerlerdiń quqyqtaryn buzyp qana qoımaı, olarǵa tikeleı kemsitýshilik jasaý derekterine de jol berý jaǵdaılary oryn alǵan. My-saly, prokýrorlar teńdeı atqarylǵan jumys úshin sheteldik qyzmetkerdiń jalaqysy qazaqstandyq qyzmetkerdiń jalaqysynan asyp túsý derekterin anyqtaǵan. Keıbir kezde bizdiń otandastarymyz sheteldik áriptesterine qaraǵanda, qolaılylyǵy kemdeý jaǵdaılarda jumys atqarǵan. Barlyq anyqtalǵan buzýshylyqtar bo­ıynsha kináli tulǵalar men teris pıǵyldy jumys berýshiler zańmen belgilengen jaýapkershilikke tartyldy. Jalpy, prokýrorlar júrgizgen tekserýler nátıjesinde ártúrli memlekettik organdarǵa 171 prokýrorlyq yqpal etý aktisi engizildi, 52 derek boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý júrgizilýde, sheteldik jumys kúshin tartýǵa berilgen 2900-den astam ruqsat keri qaıtaryldy. Budan basqa, Bas prokýratýra anyqtalǵan quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý maqsatynda Úkimetke ishki eńbek naryǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardy júzege asyrýda keıbir tásilderdi qaıta qaraý týraly usynys engizdi.

Andreı KRAVChENKO,

Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýrorynyń orynbasary.