Parlamenttiń syrtqy saıasatty aıqyndaýdaǵy róli zor

Syrtqy saıasat eldiń álem aldyndaǵy ustanymyn anyqtaıtyn óte kúrdeli de jaýapty sala. Qazaqstan dıplomatııasynyń áreket traektorııasy búgingi kúni dúnıejúzinde salmaqty orynǵa ıe bolyp otyr. Parlament Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Ikram ADYRBEKOVTI áńgimege tartqan edik. – О́tken jylǵy syrtqy saıa­sattyń qadamdaryna toq­talsaq, ásirese, qandaı mańyzdy sharalar men isterdi aýyzǵa alýǵa bolar edi? – 2015 jyl bizdiń elimiz úshin qyzyǵy da, qıynshylyǵy da mol jyl boldy desek artyq aıtqandyq emes. Álemdegi saıası jaǵdaılar, túrli deńgeıdegi shıelenister kúrdelilene tústi. Bizdiń negizgi eksporttyq resýrstarymyzǵa degen suranys azaıdy, munaı baǵasy jyl boıy tómenge syrǵýmen boldy. Sonyń bári bizdiń ekonomıkamyzdyń damýyna keri áserin tıgizip otyrdy. Osyǵan qarsy áreketter jasaýdy ǵana emes, qalyptasqan jaǵdaıdy utymdy paıdalanýdy kózdep Memleket basshysy óziniń Bes ınstıtýttyq reformasyn jáne mamyr aıynda bolǵan Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda ony oryndaýdyń joldaryn kórsetken «100 naqty qadam» Ult Josparyn jarııa etti. Olardy 2016 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap iske asyrýǵa kirisý úshin Parlament onyń zańnamalyq bazasy bolatyn 59 zań jobasyn tıisti merzimde qabyldady. Sóıtip, Parlament palatalary kúz aılarynda óte nátıjeli jumystar atqarǵanyn bilesizder. Júz qadamnyń jartysy jańa joǵary tehnologııalyq ekono­mı­kalyq ósý men adam kapıtalyn damytýdy yntalandyratyn, qazaqstandyqtardyń ómir sapa­syn jaqsartýǵa tikeleı baǵyt­talǵan naqty sheshimderdi qam­tıdy. 19-qadam sot júıesin jáne quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyn jańǵyrtý jónindegi tıimdi áreketterdi kózdese 15-qadam memlekettik apparattyń ká­sibıligin túbegeıli arttyrýǵa ba­ǵyttalǵan. 10-qadam «Ashyq úki­met» jumysynyń tetikterin jetil­dirýdi, memlekettik organ­dardyń ashyqtyǵyn jáne esep berýin, qoǵamdyq baqylaýdyń kúsheıtilýin jáne azamattardyń qatysýyn keńeıtýdi qamtamasyz etedi. Qalǵan 6 qadam jalpy­qa­zaqstandyq biregeılikti, qo­ǵamnyń tutastyǵyn, «Máńgilik El» qundylyqtarynyń júıesin damytýdy kózdeıtin tolyqqandy sharalar. Mine, osy qadamdardyń bári de syrtqy saıasattyń sapaly, syrtqy ekonomıkalyq baı­lanystardyń tıimdi júr­gizi­lýine tikeleı baılanysty. Búgin­gi kúni álemdegi saıası qarym-qatynastardy retteıtin halyq­aralyq quqyqtardyń negizderi buzyla bastady. Aýqymy zor, be­deldi de beldi memleketterdiń ara­syndaǵy ózara senimsizdik kú­sheıdi. Osy keleńsizdikter álemdi saıası daǵdarystyń shegine ákelip otyr. Osynaý ekiudaı kezeńde bizdiń Elbasymyzdyń syrtqy saıa­sattaǵy róli erekshe ekendigi búkil álemge tanyldy. Mysalǵa, Ýkraına daǵdarysy bastalǵan sátten AQSh Prezıdenti álem­dik kóshbasshylardyń qataryn­da Qazaq­stan Prezıdenti N.Nazar­baev­­qa ózi telefon shalyp, onyń qalyptasqan jaǵdaıǵa baı­­­la­nysty pikirin bilip, usy­nys­taryn tyńdady. О́tken jyl­dyń basynan osy úderis jalǵa­syp keledi. «Normand tórtti­gi­niń» kelissóz ústeliniń basynda kezdesip, jaǵdaıdy beı­bit jol­men retteýge kelisýi kerek­tigin alǵashqy bolyp qýatta­ǵan mem­leket basshylarynyń biri biz­diń Pre­zı­dent. Elbasymyz Fran­­sııa Prezıdenti F.Ol­land­tyń Reseı Prezıdenti V.Pý­tın­men kezdesýine de tike­leı yqpal et­ke­ni belgili. Nursultan Ábish­uly tip­ti kelesi kezdesýdi Asta­na­da ót­ki­zýdi de usynyp, úlken senim ta­nytty. A.Merkel de bul usy­nys­ty qýattap, kelesi kez­de­sýdiń As­­tanada ótkizilýi múmkin ekenin ja­rııalaǵan. Mine, álemdik asa kúr­­deli osyndaı máselelerdiń qa­zaq­standyq dıplomatııamen ush­­­ta­­­­sýynyń ózi elimizdiń syrtqy saıa­­­­sattaǵy bedelin kótere túskeni anyq. – Jyl boıynda bulardan basqa da dıplomatııalyq tabys­tar boldy ma? – Árıne, boldy. On jyl boıy turaqty júrgizilgen kelis­sózderdiń qorytyndysy boı­yn­sha, elimizdiń múddesin tabandy túrde dıplomatııalyq sheber­likpen qorǵaýdyń nátıjesinde Eýrodaqpen strategııalyq árip­tes­tikti tereńdetý jóninde jańa kelisimshartqa qol qoıýǵa qol jet­kizildi. Sóıtip, Eýrodaqpen ty­ǵyz yntymaqtastyqtyń, iri ın­ves­tısııalyq jobalardy iske asyrýdyń jańa múmkin­shil­ik­teri týyndady, ekiaralyq qaty­nastarda jańa sapadaǵy kezeń bas­taldy. Sondaı-aq, jyldyń dıp­lomatııalyq jemisiniń qataryna Qazaqstannyń DSU-ǵa múshe bol­ǵandyǵyn maqtanyshpen atap aıtýǵa bolady. Jıyrma jyl boıy turaqty túrde tııanaqty kelis­sózder júrgizilip, asa aýqym­dy jumystar jasaldy. Qazaq­standyq múddeni qorǵaý, ásirese aýylsharýashylyq kásipkerlerin memleket tarapynan qoldaý, olarǵa sýbsıdııa­lar berý deńgeıin saqtap qalý, keıbir baǵyttar boıynsha bizdiń elge jeńildik merzimin berý sııaqty naqty nátıjelerge qol jetkizildi. Sondaı-aq, Prezıdenttiń ótken jyldyń qazan aıynda BUU Bas Assambleıasynyń sessııasynda sóılegen sózi álem nazarynda bolyp otyr. Onda Elbasy halyqaralyq shıelenisti, qaýip pen qaterdi seıiltý maqsatynda jańa oılary men usynystaryn ortaǵa saldy. Sonyń ishinde ásirese terrorızmge qarsy kúresti júrgizýdiń dúnıejúzilik júıesin qurý máselesi kóptegen elderdiń kóshbasshylary tarapynan qoldaý tapty. Memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastardy jaqsartýdyń jańa ádisterin iske asyrý, ózara senimsizdikterdi eńserý sııaqty máselelerdi de ortaǵa salyp, sonyń alǵashqy qadamy retinde BUU Qaýipsizdik Keńesi quramyn ulǵaıtý týraly usynys jasady. Sondaı-aq, BUU sheshimderi tek usynys retinde emes, naqty oryndalyp, iske asyrylatyn qujat bolyp tanylýyna qol jetkizý tetikterin jasaý týraly tyń oıyn ortaǵa salyp, búgingi zamannyń talabyna saı máselelerdi kóterdi. Álemdik, dástúrli dinderdiń terrorızmge qarsy belsendi áreket etýi kerektigi de ózekti, naqty usynys boldy dep aıtýǵa bolady. Qazaqstan osy máseleni iske asyrýda aldyńǵy shepte kele jatqan eldiń biri ekendigi belgili. – Ony qaı jerden kórýge bolady? – Mamyr aıynyń aıaǵynda «Dinder terrorızmge qarsy» atty halyqaralyq konferensııa ótetin bolady. Oǵan tuspa-tus Álemdik jáne dástúrli dinder sezi Hatshylyǵynyń otyrysy ótedi. Konferensııaǵa osy hatshylyq quramyna kiretin álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileri qatysady dep kútilip otyr. Sonymen qatar, oǵan EQYU Par­lamenttik assambleıasynyń músheleri, Eýrodaq jáne t.b. ha­lyq­aralyq uıymdar parla­ment­tik as­sambleıalarynyń depýtat­tary qatysatyn bolady. Bú­gingi kúni Senat Syrtqy ister jáne Má­de­nıet jáne sport mınıs­tr­­lik­teri­men birlese otyryp, osy aýqymdy sharany ótkizýdiń daı­­yn­dyq jumystaryna kirisip ketti. – Parlamenttiń Syrtqy ister mınıstrligimen ynty­ma­q­tastyq jumystaryna tereńirek toqtala ketseńiz? – Klassıkalyq dıplomatııa­da «parlamenttik dıplomatııa» degen úlken uǵym paıda bolyp otyr. Búgingi kúni álemniń kóptegen elderiniń saıası júıesi parlamenttik respýblıka qurylymyn qalaǵan. Demek, olarda parlament depýtattarynyń alar orny erekshe. Olar eldiń úkimetin jasaqtaýmen qatar, ishki jáne syrtqy saıasattyń baǵdaryn belgileıdi. Bizdiń jas memleketimizdiń syrtqy saıasatynda da Parlamenttiń róli ósip keledi. Barlyq halyqaralyq uıymdardyń sheńberinde parlamenttik assambleıalar bar. Sonyń báriniń jumysyna bizdiń Senat pen Májilistiń arnaıy bekitilgen depýtattary qatysyp otyrady. Olar halyqaralyq uıymdar parlamentteriniń ju­mystaryna qatysyp qana qoımaı, sol minberdi utymdy paıdalanyp keledi. Osy uıymdardyń jumysy barysynda Prezı­denttiń halyqaralyq ózekti máseleler boıynsha usynystaryn, pikirlerin osy minber arqyly áriptesterge jetkizedi. Sonymen qatar, kerek jaǵdaıda ulttyq múddemizdi de osy minberlerde qorǵap otyrady. Sondaı-aq, áriptesterimizdiń ustanǵan pozısııasyn álemdegi shıelenister, problemalar bo­ıynsha ózindik ustanymyn da osy jerden bilip otyramyz. Osy jumystardy iske asyrýda Syrtqy ister mınıstrligimen tyǵyz yntymaqtastyq orna­tyl­ǵan. Qazaqstannyń barlyq elder­degi elshilikteriniń qyzmet­kerleri, arnaıy dıplomattar biz­diń parlamentarıılerimizge tal­qylanatyn máselege qatysty paı­daly keńesterin, kerekti aqpa­rattyq-saıası materıalyn turaqty jetkizip otyrady. Byltyrǵy jyly álemde qalyptasqan saıası jaǵdaıǵa baılanysty EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń otyrysy asa mańyzǵa ıe boldy. О́ıtkeni, Reseı delegasııasy Eýropa keńesi parlamenttik assambleıasynda daýys berý quqynan aıyrylǵan bolatyn. Sondyqtan, bul el Ýkraınaǵa, Sırııaǵa, Túrkııaǵa baılanysty daǵdarys jónindegi ózderiniń pozısııasyn tek osy minberden ǵana jarııa ete aldy. Bizdiń dıplomattarymyz osynda aıtylǵan ár eldiń pozısııasyn tereń zerttep, bizdiń parlamentarıılerimizdiń, Prezıdent belgilegen baǵdarǵa sáıkes, ustanýǵa tıisti pozısııalaryn anyqtap otyrdy. Sondyqtan da Parlament pen Syrtqy ister mınıstrliginiń yntymaqtastyǵy óte tyǵyz ekenin kórip otyrǵan bolarsyz. – Syrtqy saıasatty zań­namalyq turǵydan qamtamasyz etýde komıtet ótken jy­ly qan­sha zań jobasyn qaras­tyrdy? – Parlament jalpy 147 zań jobalaryn qaras­tyr­dy. Zań jo­balarymen jumys jasaý­da ko­mıtet jaýapty bolyp qaras­tyrǵan zań joba­lary negi­zinen elimiz­diń azamat­tyq qorǵa­nysyn uıym­das­ty­rý qaǵı­daty men qyzme­tine, mem­lekettiń qaýip­sizdigin qamta­masyz etýge baılanysty má­selelerdi retteýge, mem­lekettik shekarany jáne qorǵa­nys qabiletin nyǵaıtýda negiz­gi tapsyrmalardy anyqtaýǵa jáne t.b. baǵyttaldy. Sonymen qatar, «Bitimgershilik qyz­met», «Aqparatqa qol jetkizý», «Jem­qor­lyqqa qarsy kúres» týraly jáne t.b. kópte­gen zań jobalary boldy. Jalpy qabyldanǵan zańdar­dyń ishinde elimizdiń qaýip­sizdigin, halyqaralyq qatynas­tardy zańnamalyq turǵydan ne­giz­deıtin zańdar da jetkilikti. Olar­dyń syrtqy saıasattyń nátıjeli júrgizilýine qosar naqty úlesi bolatyny sózsiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».