Túbektegi damýdyń bes basym baǵyty

Mańǵystaý oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý qarqyny birqalypty. Túbekte negizinen munaı men gaz óndirýge, munaı servısin jetildirýge, sondaı-aq kólik pen logıstıkany jáne qurylys pen týrızmdi damytýǵa basymdyq berilip otyr. Keshe bul jóninde Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde baspasóz máslıhatyn ótkizgen oblys ákimi Alık Aıdarbaev aıtty. Qazirgi tańda munaı-gaz óndi­rýshi jáne munaıservıstik kásip­oryndar eńbek ónimdiligi men óndiris tıimdiligin arttyrýǵa baǵyt alǵan. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 454 mlrd. teńgeni qurady. Kásiporyndar shtattyq tártipke sáıkes jumys isteıdi. Byltyr óndiris úderisi turaqtylyǵyn saqtaý máseleleri boıynsha yntymaqtastyq týraly jasalǵan 620 memorandýmnyń nátıjesinde ekonomıkanyń ártúrli sektoryndaǵy 105 myń qyzmetkerdiń múddesi qorǵaldy. 2016 jyldyń alǵashqy aıynyń ózinde óńirdegi iri munaı-gaz óndirýshi kásiporyndarmen úshjaqty 16 memorandým jasaldy. Osy ıgilikter jalǵasyn taba beretinin jetkizgen óńir basshysy, halyqty jumyspen qamtý sharasynda jaqsy jetistikterge qol jetkizgenderin alǵa tartty. Aımaqta ekonomıkanyń damý qarqynyn saqtaýǵa quny 159 mlrd. teńgeni quraıtyn «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda iske asyrylǵan 14 joba yqpal etipti. Osy baǵdarlama aıasynda jańadan 4 myń jumys orny ashylǵan. 2015 jyly ındýstrııalandyrý kartasy sheńberinde jalpy quny 50,5 mlrd. teńgeni quraıtyn 11 ındýstrııalyq jáne ınfraqurylymdyq joba, oǵan qosa, «Azersýn» óndiristik-logıstıkalyq ortalyǵy, «Sofı Medgrýpp» kóp salaly medı­sı­nalyq klınıkasy jáne Aqtaý teńiz soltústik termınaly iske qo­sy­lypty. Oblystaǵy jetistikterdi shegelegen oblys ákimi byltyr Mań­ǵystaýda 18,5 mln. tonna mu­naı men gaz óndirilgenin málim­dedi. «Qabyldanǵan sharalar sapaly ekonomıkalyq ósýdi, ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn odan ári júze­ge asyrýdy, halyqtyń turmy­syn jáne ómir súrý deńgeıin jaq­sar­týdy qamtamasyz etýge baǵyt­taldy. Muny byltyrǵy jyl­dyń makroekonomıkalyq kórset­kishteriniń oń dınamıkasy aıǵaq­tap otyr», dedi ol. Baǵa men suranystyń tómen­deýi munaı salasyna áser etken. Máselen, oblystaǵy munaı kompanııalary tehnıkalyq jáne servıstik qyzmetter shyǵynyn ońtaılandyrýǵa kirisken. Sondaı-aq, baǵa men konıýnktýralyq qysymǵa baılanysty kásiporyndar ınvestısııalyq baǵdarlamalaryn keıinge qaldyryp, óndiris pen eńbek ónimdiligin arttyrýǵa kúsh salypty. Oǵan qosa, kásiporyndar shtattyq rejimde istep jatyr. О́tken jyly negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 454 mlrd. teń­geni quraǵan. «Jalpy, Mańǵys­taýda byltyr munaı men gaz óndi­ri­siniń jospary oryndalyp, 18,5 mln. tonna ónim óndirildi. Al «Sha­ǵyr­ly-Shómishti» jańa gaz ken orny­nyń ashylýy tabıǵı gaz óndiri­sin 1 mlrd. sharshy metr­ge ul­ǵaıtty. Osylaısha, óńirde gaz óndi­ri­siniń jalpy kólemi 2,5 mlrd. tek­she metrge jetip otyr», dedi ákim. Oblys basshysy eńbek nary­ǵyn­daǵy kórsetkishterdiń jaqsar­ǵanyn da aıtty. «Tutastaı alǵanda, jyl qorytyndysy boıynsha eńbek naryǵyndaǵy kórsetkishter jaqsardy. Mysaly, ekonomıkalyq belsendi halyqtyń sany 7 paıyzǵa artyp, 283,4 myń adamnan 302,4 myń adamǵa deıin ósti. Ekonomıka salasynda qyzmet etýshiler sany 286,9 myń adamdy qurady. Oblystaǵy ózin-ózi jumyspen qamtýshylar sany 19,7 myńnan 15,2 myń adamǵa deıin azaıyp, jalpy sanyndaǵy úlesi 5 paıyzdy ǵana qurady. Bul – elimizdiń aımaqtary arasyndaǵy eń tómengi kórsetkish. Buǵan qosa, ashyq naryqtaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 5,3-ten 5,1 paıyzǵa tómendedi. Al jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq 7,4-ten 4,7 paıyzǵa deıin qysqardy», dedi A.Aıdarbaev. Ákim keltirgen derekterge qaraǵanda, byltyr 27 myńnan astam adam jumysqa ornalasqan. Bul kórsetkish 2014 jyly 26,4 myń adamdy quraǵan eken. Osy rette ındýstrııalyq jáne ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrý aıasynda jumysqa ornalasqandar sany 24 myń, al ondaǵy turaqty jumys oryndary 20,1 myń, maýsymdyq jumys oryndaryna 3,2 myń adam tartylǵan. Al áleýmettik jumys oryndarymen 1,5 myń, jastar praktıkasy aıasynda myńnan astam adam eńbek etipti. Osy máselelerdi táptishtegen ol áleýmettik salanyń shyǵystary jóninde áńgimeledi. «Áleýmettik salanyń shyǵystary bıýdjettiń 60 paıyzyn quraıdy. Oblysta ótken jyly bilim salasyna 46 mlrd., al bilim berý nysandaryn damytýǵa 8 mlrd. teńge jumsaldy. Sondaı-aq, byltyr barlyǵy 5257 oryndy qamtıtyn 35 balabaqsha ashylyp, balalardy mektepke deıingi bilim berýmen qamtý kórsetkishi 77,4 paıyzǵa jetti. Oǵan qosa, apatty jaǵdaıdaǵy mektepter máselesi tolyǵymen sheshildi. Endi úsh aýysymdy mektepterdi joıý maqsatynda qalǵan bir mekteptiń qurylys jumystary júrgizilýde. Sońǵy jyldary ınternat mekemelerindegi jetim balalardyń da sany eselep azaıdy. Bul – qýantarlyq jaǵdaı. Qazir jetim balalardy úımen qamtamasyz etý máselesi oń sheshimin tabýda. 2013-2015 jyldar aralyǵynda 97 jetim ba­laǵa páter kiltterin tabystadyq. Bıyl da osy úrdis jalǵasyn taba­dy. 740 mln. teńgege 70 balaǵa páter alyp berý josparda bar. Qalǵan balalarǵa páter tabystaý 2017-2018 jyldary kezeń-kezeńimen júzege asyrylady», dedi ákim. Aımaqta sońǵy 2 jylda jańa joldar salý men jóndeýge 16,5 mlrd. teńge bólinipti. «2014 jyldan beri joldardy jóndeýge jáne jergilikti mańyzǵa ıe jańa joldar salýǵa aıtarlyqtaı nazar aýdaryldy. Máselen, sońǵy eki jyl ishinde jol jóndeý men jańa joldar salýǵa bıýdjetten 16,5 mlrd. teńge bólindi. Nátıjesinde, joldardyń sapasy boıynsha qanaǵattanarlyq deńgeıge jetkeni 24,5 paıyzdy qurady. Eger 2012 jyly avtojoldardyń 40 pa­ıyzy qanaǵattanarlyqsyz bolsa, 2015 jyly bul kórsetkish 16 paıyzǵa deıin tómendedi», degen A.Aıdarbaev jalpy óńirde 2013 jyly joldardyń 36 paıyzy sapasyz bolsa, 2014 jyly bul 33 paıyzdy quraǵanyn aıtty. Byltyr oblys halqy «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń naqty shapaǵatyn kóripti. Naqty aıtar bolsaq, baǵdarlama aıasynda 867 otbasyna arnalǵan 5 turǵyn úı salynypty. «Turǵyn úı qurylysy jyldan jylǵa ósýde. 2015 jyly 180 mlrd. teńge kóleminde qurylys jumystary júrgizildi. Turǵyn úı qurylysyna baǵyttalǵan ınvestısııalar 32 mlrd. teńgeni qurady. Munymen birge, 645 myń sharshy metr turǵyn úı qoldanysqa berildi. «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda 867 otbasyna arnalǵan kólemi 100 myń sharshy metrge jýyq 5 turǵyn úı salyndy. Oǵan qosa, «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasynyń kórsetkishteri de joǵary deńgeıde. Máselen, baǵdarlama sheńberinde Aqtaý qalasyndaǵy 120 jas otbasy jańa páterge ıe boldy», dedi óńir basshysy. Baspasóz máslıhatynyń ekin­shi bóliminde oblys ákimi jýrna­lıs­terdi qyzyqtyrǵan suraqtarǵa jaýap berdi. Áýelgi saýalǵa oraı, Qashaǵan munaıyn Quryq aılaǵy arqyly tasymaldaý máselesi áli sheshile qoımaǵanyn aıtty. «Bir kezderi Qashaǵan munaıy «Qu­ryq» porty arqyly tasymal­da­natyny týraly másele kóte­ril­geni ras. Alaıda, qazirgi kúni mun­daı másele sheshilgen joq. Degen­men, bul másele Qashaǵan ken ornyn damytýdyń kelesi kezeń­derinde qarastyrylýy da múm­kin. Qashaǵandy ıgerýdiń birin­shi kezeńinde barlyq munaı Qara­batan zaýytyna, odan ári Kas­pıı munaı qubyry konsorsıý­my júıesi arqyly tasymaldanatyn bolǵan», dedi A.Aıdarbaev. Sóı­tip, sóz arasynda «Qashaǵan» ken orny Atyraý oblysyna qaraı­tynyn, al Mańǵystaý oblysynda negizinen teńizdegi operasııalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan jumystar atqarylatynyn atap ótti. Qazirgi tańda Aqtaý qalasynda 150 oryndyq Ana men balany qor­ǵaý ortalyǵy salynyp jatyr eken. Jalpy, oblys halqynyń den­saýlyǵyna qatysty ákim kel­tirgen málimetterge qaraǵanda, 2015 jyly densaýlyq saqtaý salasynda 7 emdeý ambýlatorııasy men 1 feldsherlik-akýsherlik pýnkt sa­lynyp, qoldanysqa berilipti. Oǵan qosa, bir aýysymda 40 adamdy qabyldaıtyn bes ambýlatorııa iske qosylǵan. «Oblystaǵy den­saýlyq saqtaý salasynyń negiz­gi jetistikteri ana men bala ólimin tómendetý bolyp tabylady. Sta­tıstıkalyq málimetter boı­ynsha, óńirde medıko-demo­gra­fııalyq kórsetkishter men halyq densaýlyǵynyń negizgi kórset­kishteri oń úderiske ıe. Ana men bala óliminiń deńgeıi de tómendep otyr. Týberkýlez aýrýy da azaıdy. Qazirgi tańda Aqtaý qalasynda 150 oryndyq Ana men balany qorǵaý ortalyǵynyń qurylysy júrgizilýde», dedi oblys basshysy. Negizinen munaı men gaz ón­di­riletin óńirde nege gaz baǵasynyń qymbat bolyp turǵany da jýr­na­lısterdiń nazarynan tys qal­mady. Bul suraqqa oblys ákimi ózi de tań qala otyryp jaýap ber­di. Onyń sózine qaraǵanda, otan­dyq sala kompanııalarynyń ara­synda úılesimdilik joq. Máse­len, «Teńizshevroıl» men «Qaz­TransGaz Aımaq» arasyndaǵy kelisim AQSh dollarymen júrgi­ziledi eken. Bul máselege oraı A.Aıdarbaev Qazaqstanda óndi­rilgen gaz baǵasy teńgemen bel­gi­lenýi kerek ekenin aıtty. «Qa­zaq­standyq «Teńizshevroıl» men «Qaz­TransGaz Aımaq» sekildi eki kom­panııanyń arasyndaǵy gaz jet­kizý týraly kelisim nege dollarmen jasalǵan? Men osy máseleni birneshe dúrkin kóterdim. Dollar baǵamy ózgerse boldy, gazdyń quny da kóteriledi, sosyn birtindep elektr energııasynyń, sý men jylýdyń tarıfi de ózgeredi. Bulaı bolmaýy kerek. Men Qazaq­standa «Teńizshevroıl» kompanııa­sy óndirgen gazdyń baǵasy teńge­men belgilenýi kerek dep sanaımyn», dedi ol. Osyǵan oraı ákim oblysta jyl saıyn gaz óndirý kólemi artyp otyr­ǵanyna qaramastan, kógildir otyn­men qamtylýy jetkilikti emes ekenine nazar aýdartyp, bul má­selemen tyńǵylyqty shuǵyldanyp jatqandaryn aıtty. «Men kúni ke­she ǵana Úkimette osy máseleni kóterdim. Bizge gazdyń bir bóligi Teńiz ken ornyna keledi. Sosyn gaz­dyń negizgi úlesi «MAEK-Qaz­atomónerkásipke» beriledi. Bul kásiporyndy Mańǵystaýdyń júre­gi dese de bolady, onda elektr ener­gııasy da, sý da, jylý da óndi­riledi. Byltyrǵy jyly biz gaz ón­dirisin arttyrǵanymyzben, ózimiz­di áli kúnge tolyq qamtı almaı otyrmyz», degen ákim, ótken jyly Mańǵystaý oblysynda munaı men gaz óndirý kólemi 18,5 mln.tonnany quraǵanyn taǵy bir ret eske saldy. Munymen bir­ge, «Shaǵyrly-Shómishti» jańa gaz ken ornynyń iske qosylýy arqa­synda tabıǵı gaz óndirý 1 mlrd. tekshe metrge artyp, jalpy ón­dirý kólemi 2,5 mlrd. tekshe metr­ge jetkenin aıtyp qaldy. Osy­ǵan qaraǵanda, gaz máselesi taıaý kúnderi óz sheshimin tabýy ábden yqtımal sııaqty. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».