Maqsat – «kóleńkeli ekonomıkanyń» jolyn kesý

Memleket basshysynyń sarabdal saıasaty el ekonomıkasyn turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan. Sol sebepten de «Áýeli – ekonomıka, sodan soń saıasat» ustanymyn berik qoldanyp otyrǵan Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń ár bastamasy memleket múddesin kózdeıdi. Ol úshin ekonomıka salasynyń mańaıyndaǵy alǵa jyljýǵa kidiris týdyryp otyrǵan kedergilerdi joıý barlyq qıyndyqtan qutqaratynyn kóregen Elbasy ýaqyt ótken saıyn dáleldeı túsýde. Bul rette «kóleńkeli ekonomıkamen» kúres jolyndaǵy is-sharalardyń jóni bólek. Osy oraıda, Elbasynyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» baǵdarlamalyq maqalasynda kórinis tapqan jalpyǵa ortaq deklarasııa boıynsha oı bólisý maqsatynda Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıtetiniń tóraǵasy Dáýlet ERǴOJINge jolyqqan edik. – Dáýlet Ediluly, El­basynyń baǵdarlamalyq maqalasynda kó­terilgen «Tabys pen múlikti jalpyǵa ortaq deklarasııalaýǵa kezeń-kezeńi­men kóshý» týraly ne aıtar edińiz? Budan buryn da aıtylyp júrgen osy bastamaǵa oraı túsinik bere ketseńiz? – Múlikti jáne kiristi deklara­sııalaý degenimiz jyl saıyn sa­lyq deklarasııalaryn tapsy­rý degen sóz. Iаǵnı, qandaı da bir laýazym ıesi nemese qyz­metker óziniń tabysyn esh jasyrýsyz aıtyp otyrýy qajet. Osyndaı sharalardyń arqasynda ekonomıkanyń damýy údep, kó­leńkeli ekonomıkanyń joıylýyna múmkindik alamyz. Jalpyǵa birdeı deklarasııalaýǵa kóshýdiń maqsaty kóleńkeli ekonomıka jáne sybaılas jemqorlyqpen kúres úshin jeke tulǵalardyń tabystary men múlkine tıimdi baqylaý júıesin qurý, sondaı-aq, salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemderdi jınaýdy qamtamasyz etýdegi memlekettiń rólin kúsheıtý bolyp tabylady. Sol úshin de sa­lyq­tyq ákimshilendirýdi jetildirý salasyndaǵy negizgi is-sharalar­dyń biri retinde ekonomıkanyń kóleń­keli sektorynyń kólemin qysqartý barysynda jeke tul­ǵalardyń ki­­ris­terin jalpyǵa birdeı dek­la­ra­sııa­laýǵa kezeń-kezeńimen kó­shý kózdeledi. Aıtar bolsaq, mundaı ádis damy­ǵan elderdiń barlyǵynda bar­shylyq. Halyqaralyq standarttar baıqatyp otyrǵandaı, onyń elge tıgizer paıdasy ora­san. Álemdik tájirıbede tur­ǵyn­dardyń naqty tabystaryn salyqtyq baqylaý jáne kó­leńkeli ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl quraly retinde jeke tulǵalardyń tabystary men múlkin deklarasııalaý AQSh, Kanada, Germanııa, Fransııa, Shve­sııa, Fınlıandııa, Danııa, Avstralııa, Chehııa, Italııa, Jańa Zelandııa, Grekııa sekildi elderde qoldanylady. Buıyrtsa, bizdiń el de osy baǵytta júıeli jumys júrgizbek. 2015 jyldyń aıaǵynda Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq azamattarynyń kiristeri men múlkin deklarasııalaýǵa qu­qyqtyq negizdi belgileıtin «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jeke tulǵalardyń kiristeri men múlkin deklarasııalaý máse­leleri boıynsha ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy. Sonymen qatar, bul bastama Elbasynyń Bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrýdyń «100 naqty qadam» Ult Jos­parynda kórinis tap­qan. Sondaı-aq, ol Qazaqstan Res­pýblıkasynyń 2015-2025 jyl­darǵa arnalǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy strategııasyn, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary men turýǵa yq­tııar­haty bar adamdardyń kiris­terin jáne múlkin jalpyǵa bir­deı deklarasııalaýǵa kóshirý tujyrymdamasy men Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan salalyq baǵdarlamany oryndaý aıasynda ázirlendi. Deklarasııa júıesiniń ózi eki túrge bólinedi. Onyń birinshisi – bir ret qana tapsyrylatyn «ki­ris» deklarasııasy. Onda jeke tulǵalar jyl basynda elimizde jáne sheteldegi jınaqtalǵan qarajaty jáne múlki týraly málimetterin kórsetedi. Ekinshisi – «jeke tulǵalardyń tabysy jáne múlki týraly deklarasııa» dep atalady jáne ol jyl saıyn tapsyrylady. Onda bir jyl ishinde alǵan tabysy, memlekettik tirkelýge tıisti, satyp alynǵan jáne satqan múlki týraly málimet kórsetiledi. Budan basqa, sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnama sýbektileri bolyp tabylatyn memlekettik qyzmetshiler, depýtattar, sot tóreshileri jáne basqa adamdar kezekti deklarasııada atalǵan múlikterdi satyp alǵan shyǵystarynyń kózderin kórsetýge tıis bolady. Bul rette, tabysy joq tulǵalar nemese memlekettik qyzmetshi, depýtat, sot tóreshileri óz betinshe jumys jasaıtyn adamdar bolyp tabylmaıtyn, tek eńbekaqy nemese zeınetaqy túrinde ǵana tabystar alatyn tulǵalar deklarasııany bir paraqtaǵy ońaılatylǵan nysanda tapsyratyn bolady. Jáne de osy rette salyq shegerimderi qolǵa aly­natynyn aıta ketken abzal. Táýekelderdi basqarý júıesine negizdelgen salyq baqylaýy maq­satynda sonymen qatar, úshinshi taraptan alynǵan málimetter qoldanylady. Sondaı-aq, jeke tulǵanyń jarııalaǵan tabystary shyn mánindegi tabystaryna sáıkes kelmegen jaǵdaıda, janama ádispen anyqtalǵan tabys­tan jeke tabys salyǵyn esepteý boıynsha norma qarastyrylǵan. Zańmen qarastyrylǵan shara­lardyń iske asyrylýy salyq salýdan jaltarýdy anyqtaý jáne «kóleńkeli ekonomıkanyń» mólsherin azaıtý maqsatynda tolyqqandy baqylaýdy júzege asyrýǵa yqpal etetin bolady. – Elbasy baǵdarlamalyq maqalasynda 2017 jyly dek­larasııalardy mem­lekettik kásiporyndar men me­kemelerdiń, ulttyq kom­pa­nııalardyń qyz­metkerleri – bul shamamen 1,7 mıllıonǵa jýyq adam –usynatyn bolady, dedi. Al 2020 jylǵa qaraı jal­pyǵa ortaq dek­larasııalaýmen barlyq jeke tulǵalar qamtylatynyn aıtty. Endeshe, deklarasııalaýdyń kezeńderine toqtalyp ótseńiz. – Múlikti jalpyǵa birdeı deklarasııalaý eki kezeńge bó­linedi. Birinshi kezeń, ıaǵnı 2017 jyly deklarasııany depýtattar, sot tóreshileri, memlekettik qyz­metshiler jáne olardyń jubaılary usynatyn bolady. Sonymen qatar, sol jyly múlik pen tabysty deklarasııalaýǵa ulttyq kompanııalardyń ákim­shilik qyzmetkerleri men mem­lekettik kásiporyndardyń qyzmetkerleri, muǵalimder men dárigerlerdi qa­tystyrý usynylyp otyr. 2017 jyly aıtylǵan tulǵalar «aktıvter men mindettemeler» jónindegi 2016 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin­gi ózderiniń eldegi jáne sheteldegi múlki, tabysy týraly deklarasııa usynýy qajet. Birinshi kezeń boıynsha deklarasııalaý júıesine turǵyndardyń barynsha daıyndalǵan bóligin tartý kózdelgen. Aıtyp ótkenimdeı, bir márte usynylatyn «kiris dek­larasııasy», ıaǵnı aktıvter men mindettemeler týraly deklarasııada jeke tulǵa jyl basyna múlikteri men jınaq qarajattary jóninde, sonyń ishinde sheteldegi, sondaı-aq, óziniń barlyq qaryz­daryn, ıaǵnı oǵan jáne ol kim­ge qaryz, sonyń barlyǵyn beı­neleıtin málimetterdi kór­setedi. Kiris deklarasııasynda sondaı-aq, múlik, aqsha, jer telimderi, qundy qaǵazdar, kólik quraldary, banktik málimetter – kredıtter, depozıtter týraly derekter kór­setiledi. Bul rette aıta keter jaıt, banktik málimetterdiń deklarasııasy árıne, depozıtter men kredıtter shetel bankinde bolǵanda ǵana jasalady. Al olar óz elimizdiń bankinde bolatyn bolsa, biz qajetti aqparatty osyndaǵy bankterdiń ózinen tikeleı alamyz. Jáne de jeke tulǵalar mádenı qundylyqtar negizindegi, mysaly, memlekettik mádenı qundylyqtar tiziliminde bar múlikterin dek­larasııada belgileı alady. Olardyń qataryna baǵasy 3,9 mln. teńgeden asatyn áshekeı buıymdar men túrli antıkvarıattar jatady. Bul rette olardyń baǵasyn dáleldeıtin qu­jat qosa kórsetiledi. 2018 jyldan bastap 2017 jyly kiris deklarasııasyn usynǵan tul­ǵalar jyl saıyn múlik pen tabys deklarasııasyn usynyp otyrýǵa mindetteledi. Onda jyl saıynǵy kirister, múlikke ıe bolý, jyljymaıtyn múlik, qundy qaǵazdar sekildi baǵaly zattar kórsetiletin bolady. Desek te, bul máselede kópshilik arasynda qyzý pikir týyndap otyrǵany taǵy bar. Birqatar turǵyndar kiris pen shyǵysqa esep berýdi usaq-túıekke deıin eseptesýmen baılanystyrady. Ol múldem olaı emes, deklarasııada tek baǵaly múlikke ıe bolǵanda, jyljymaıtyn múlik satyp alǵanda, kólik quraldary, qundy qaǵazdar alǵandaǵy kirister men shyǵystaryn belgileıdi. Al ekinshi kezeń 2020 jylǵa josparlanǵan. Bul rette deklara­sııalaýǵa jeke tulǵalardyń qalǵan bóligi tolyqtaı enetin bolady. Bul kezeńde de 2019 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıingi kiris deklarasııasyn usyný qajet. Sonymen qatar, búgingi tańda dek­larasııany usyný merzimi 31 naýryzǵa deıin delingen bolsa, zań jobasynda qaǵaz túrindegi deklarasııa 15 shildege deıin, al elektrondy nusqadaǵysy 15 qyrkúıekke deıin berilýi qajet delinedi. – Múlikti deklarasııalaý jumystaryn jandandyrýǵa sizderdiń komıtet tarapynan at­qaralyp jatqan ister jaıynda bilsek. – Birinshi jáne ekinshi kezeń­der arasyndaǵy ýaqyt úzilisi or­gandardyń memlekettik kiristeri jónindegi júıeni testileýge múm­kindik beredi. Jáne de deklara­sııany óńdeý men qabyldaý ju­mys­taryn jandandyrýǵa, sol oraıdaǵy máselelerdi anyqtaýǵa ýaqyt jaǵynan utymdy. Tulǵa­lardy deklarasııalaýdyń jańa tásilderi memlekettik kirister organdarynda soǵan sáıkes ın­fraqurylym qurýdy talap etedi. Bul rette bizdiń komıtet osy ýaqyttardyń ózinde deklarasııa qabyldaý úshin laıyqty júıe qurý barysynda óz jumysyn bas­tap ta ketti. Bizdiń taraptan dek­larasııa jasaýda keńes berý men qajetti kómek kórsetý boıynsha baǵdarlama jobasy jasalýda. Biz bul jumysymyzdy aǵymdaǵy jyl sońyna deıin aıaqtaýymyz kerek. Bizdiń esep boıynsha, aldaǵy ýaqyttarda deklarasııa usynýǵa tıisti tulǵalardyń 70 paıyzy nemese 8 mıllıonǵa jýyq adam ońaılatylǵan pishimdegi deklarasııa usynady dep kútilýde. Bul rette biz shyǵystar men kiristerdi 100 paıyz kórsetýdi talap etpeıtinimizge nazar aýdarý qajet. Bar bolǵany eń ma­ńyzdy, qajetti esepter berilse jetip jatyr. Sebebi, osy taqy­ryp tóńireginde álemdik tájirıbeden alǵan taǵylymymyz mol, olar araǵa uzaq ýaqyttar salyp tekseristen ótken tájirıbeler. Sondyqtan osy iste aýqymdy qatelikterge urynbaıtynymyz kámil. Bizder Italııanyń, Baltyq boıy elderiniń jeke tulǵalardy salyqtyq ba­qy­laý jasaý bary­syndaǵy táji­rıbelerin zerttedik. Álemdik tájirıbe boıynsha komıtet tarapynan táýekel tulǵalardyń kategorııasyn anyq­taıtyn krıterııler júıesi jasalatyn bolady. Jáne de tulǵalardy tekserýdiń jeke ádisi qolǵa alynbaq. Aldaǵy maqsat aıqyn, munyń barlyǵy el ekonomıkasyn turaqtandyryp, ony damytý jolyndaǵy kedergilerdi joıýǵa baǵyttalady. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Elmıra MÁTIBAEVA, «Egemen Qazaqstan».