Sonaý da sonaý álimsaqtan, ǵun-saqtan tamyr tartqan túp-tegimizdi túgel sholyp ótkende bekzat babalardyń, abzal analardyń urpaǵy ekenimiz kóńilge shýaq quıady. Kóne qytaı derekkózderinde, arab jáne Eýropa jıhankezderiniń jazbalarynda da Uly Dalany aıdyny keń, aıbyny zor, alaý júrekti halyqtyń mekendep jatqany aıtylady. Baýyrlas qyrǵyzdyń álemdik eposy «Manasynda» da qazaqtyń aq peıili men batyrlyǵy talaı-talaı jyly lebizdi jyr shýmaqtaryna arqaý bolǵanyn bilemiz. Qazaq ómirine, halqymyzdyń kóne mahabbat jyrlaryna orystyń uly aqyny A.Pýshkın qyzyǵýshylyq tanytsa, polıaktyń úlken aqyny G.Zelınskıı «Qazaq» atty keremet dastan jazǵan. Álbette, odan bergi ǵasyrlardyń júzinde halqymyzdyń qadir-qasıeti, izgilik-meıirimi, erligi men órligi, salt-dástúri haqynda ózge ulttar ókilderi tarapynan jazylǵan óleń-jyrlar, poemalar, basqa da kórkem týyndylar tom-tom kitaptarǵa júk bolǵany da anyq.
Árıne, sonyń bári halqymyzdyń jaqsylyǵynan. Tar kezde de, qudaıǵa shúkir, búgingideı bar kezde de qazaq eshkimge «áı, kápir» atanǵan emes. Árqashan «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» degen hakim Abaıdyń qaǵıdasynan taımady. О́zi de taýqymet tarta júre, zobalań zamanda bastaryna qıyn-qystaý is túsken qııamet taǵdyrly ondaǵan halyqtardy kúnnen shashyraǵan nur beıneli alyp shańyraǵynyń astynda panalatty, janynyń darqandyǵyna saıalatty, jarty nanyn bólip jedi. Sol peıiline saı, Qazaq Eli Táýelsizdik alǵanda Qazaqstandy mekendep jatqan on san etnostar men ulystar qazaqtarmen birge qýandy. Odan beride Elbasynyń salıqaly saıasatynyń arqasynda elimiz turaqtylyq pen tynyshtyq aılaǵyna, jaılylyq pen birlik mekenine, qut-berekeniń órisine, baýyrmaldyq pen baqýattylyqtyń kenishine aınaldy. Sol úshin de darqan júrekti, izgi tilekti, barshany baýyr sanaǵan shapaǵatshyl da sharapatshyl el ıesi, jer ıesi qazaq halqyna aıtylar alǵys ta telegeı-teńiz. Memleket basshysynyń 1 naýryzdy Alǵys aıtý kúni dep jarııalaýy osyndaı aq tilekterdiń arnasyn aǵytyp jibergendeı. Olaı bolsa, qazaqstandyq cheshen aqyny Zınaıda Chýmakovanyń óziniń týǵan Otany Qazaqstanǵa, qazaq halqyna arnaǵan shashý jyrlaryna zer salyńyzdar, qurmetti oqyrman.
Shashý
Ǵasyrlardan kele jatqan dástúr bul,
Shashtym shashý jan-jaǵyma –
Shashtym nur!
Mine – saǵan, altyn-kúmis,
Tasqyn jyr!
Tek qazaqqa bitken dástúr – bul!
Shashý – Dalam,
Kók kilemdeı ashylǵan,
Shashý – Ǵalam,
Sen de aýyz tı shashýdan!
Yrys ortaq saǵan-daǵy,
Maǵan da,
Dert bolmasyn,
О́rt bolmasyn Ǵalamda!
Myna dúnıe –
Mahabbat pen Shapaǵattyń mekeni,
Adamzatqa Alla yrzyǵy jetedi!
Aýdarǵan Serik Aqsuńqaruly.
Qazaqstan, jaınaı ber, altyn Otan!
Babalardyń baıyrǵy saltyna tán –
Batyr bizdi dýmanǵa, altybaqan!
Baıtaq dala bólenip saltanatqa –
Jetsin úni shattyqtyń shartarapqa.
Jastaıymnan bul ólke jumaq maǵan,
«Dýdaraı» ǵoı júregim unatqan án.
Qazaqtardyń bilemin salt-yrymyn,
Dombyranyń súıemin jarqyn únin.
Terbelemiz, tebemiz altybaqan,
Qazaqstan, jaınaı ber, altyn Otan!
Izgilikke bólenip alyp dalam,
Kóginen ketpesin kúı qalyqtaǵan.
Jer betinde joq mundaı saıa jaıly,
Altybaqan janymdy aıalaıdy.
Aýdarǵan Qýanysh Ahmetov.
Altybaqan
Saýyq, saıran aqpeıil halqyma tán,
Jan júrekti baýraıdy shalqyǵan án.
Maǵan ystyq balaýsa qyz kúnimnen
Aıly keshte terbelgen altybaqan.
Bul ólkeniń ǵajaıyp sulýlyǵyn
Jetkize alsa jaqsy ǵoı ǵumyr-jyrym.
«Dýdaraıdy» syzyltqan Marııamdaı,
Men de ánge qosqanmyn ómir syryn.
Dombyra únin júrekke tyńdatamyn,
Qýanyshqa, muńǵa da shyn batamyn.
Altybaqan basynda ótken túnder
Alys qaldy, syılap tek nur, shapaǵyn.
О́stim, óndim qazaqtyń dalasynda,
Qazaqstan uqsaıdy anashyma.
Altybaqan terbelse aıly keshte,
Kóńilim meniń túspeıdi sabasyna.
Jetpeıdi ǵoı esh nárse baǵasyna,
Shyn dostyqty balaımyn bar asylǵa.
Qaıran jastyq degendeı qolyn bulǵap:
«Altybaqan tebýge barasyń ba?»
Bararmyn-aý, mynaý aı baıaǵydaı,
Jyljymaıdy endi ol baıaý bulaı.
Ǵashyqtardyń júregin tabystyryp,
Terbelshi, altybaqan, aıaýlym-aı!
Aýdarǵan Ibragım Bekmahanuly.
Qazaqtyń dástúri
Bul dástúr kóne jyrdaı estiledi,
Shashýdyń kúmis nurdaı esti lebi.
Qazaqtyń kórip osy jomarttyǵyn,
Tórime shyq, toı toıla, qonaq, búgin.
Halyqtyń danalyǵyn, darqandyǵyn
Bir ǵana shashýdan-aq ańǵardym myń.
«Shashýdan aýyz tıgen baqytty» dep,
Meniń de tilimde júr jaqut tilek.
Ájeler kurt, irimshik, teńge shashyp,
Aqyndar termeletken ánge basyp.
Osyndaı sátti aıtshy buıyratyn,
Shashýlar shattyq bolyp quıylatyn.
Ǵajaıyp munyń bári toıda mynaý,
Bolmasyn tosyn minez, oıda qylaý.
Beıbit kúnniń jarqyrap shashýlary,
Jaqyndaı tús, armannyń asýlary.
Aýdarǵan Qýanysh Ahmetov.
Toıbastar
Dástúr bul qanǵa sińgen óte áriden,
Beredi darqandyqqa Otany dem.
Aldymen toı-dýmanda shashylady
Mol shashý. Sosyn berer bata kileń.
Tátti men teńge ushady halaıyqqa,
Kimge dóp, kimge qıys, al, anyqta.
Keremet jarasady toı bastaıtyn
Qazaqy osy dástúr dalalyqqa.
Túsiner qylyqty qyz, sanaly uly,
Halyqtyń jatyr munda danalyǵy.
Kádimgi taý men dala perzentiniń
Osynda darhandyǵy, daralyǵy.
Aq jańbyr dersiń shashý quıylǵan kep,
Aǵytar aq tilegin jıylǵan kóp.
Appaq jol jaıyp salsyn pendesine,
Allaǵa eshkim senbeı syıynǵan joq!
Dástúrdiń joq eskisi, joq eseri,
Tanymdyq, tárbıelik mol áseri.
Tóbeden teńge jaýǵan ǵajaıyp sát –
Shashýǵa tabylmas esh teńeseri.
Aýdarǵan Qýanysh Ahmetov.
Naýryz
Kıiz úıdiń kergende keregesin,
Qazan asyp, keltirip berekesin,
Adamdardyń júzderi kúlimdeıdi,
Qarsy alyp kóktemniń merekesin.
Altybaqan terbelip, qustaı qalqyp,
Sulý sazdy áýenmen kókke shalqyp.
Móldir tamshy únderi estiledi
Áýedegi aspadaı qoıǵan tartyp.
Túrli boıaý qubylyp sánin berip,
Bıikteıdi asqaq ún áýenge erip.
Baıaǵydaı halyq ta toılap jatyr
Máz-meıram bop, tamasha kúıge enip.
Palýandar toı-dýman tórine ozyp,
Jekpe-jekke shyǵady arqa qozyp.
Júırik tulpar saılanyp syılyǵyna
Jeńimpazdy anyqtar bolǵan ozyq.
Jıren júırik tulparǵa qamshy urmaı,
Shabady jigitter de moıyn burmaı.
Júırik attar jelmenen jarysady,
Qorqynyshtyń ne ekenin kerek qylmaı.
Toımen kirip halyqtyń berekesi,
Ár qadamǵa bólinip, syı beresi.
Dostyq degen bilmeıdi shekarany,
Baqqa bólep Naýryzdyń merekesi.
Aýdarǵan Qamajaı Dostanbekova.
Qusmuryn
Júrisi báseńsip poıyzdyń,
Jylt etti beket te tún tilip.
Aı súıgen kók belden oı úzdim,
Janarym jarysa umtylyp.
Qusmuryn, janymnyń jarasy
О́zińde saqtaýly, bol berik.
Ǵumyr men balalyq arasy
Jalǵasa, júgirdi jolǵa erip.
Boz tańmen talasa men ekken
Kókterek, kórkińnen taımashy.
Sheten, bozqaraǵan jelekten
Aıyrylmaı, aýlamda jaınashy.
Anaý bir tar soqpaq jetetin
Bizdiń úı aldyna, ıilip...
Jańǵyrdy-aý júrekte beketim,
Janyma aq sáýle quıylyp.
Táý etem ózińe, o, Dalam,
Jan tartyp, baýryńa basqan eń.
Qyspaqqa alǵanda zobalań,
Jurtyma sen qushaq ashqan eń.
О́zińnen kete alman, qarashy,
Tursa da taǵdyrym jol berip.
...Ǵumyr men balalyq arasy
Jalǵasa, júgirdi jolǵa erip.
Aýdarǵan Kenjebaı Ahmetov.
Aq bata
Bokaldyń syńǵyry deme sen,
Aq bata – sóz nury quny artqan.
Aqsaqal aqyly ol keńeser,
Ǵasyrlar naqyly ol munartqan.
Lebindeı júzińdi sharpyǵan
Júrekti jylytqan jalynnyń.
Aq bata – aq tileý ańqyǵan,
Aq bata – jarlyǵy janyńnyń.
Qadirli is bastashy, jetesiń,
Aq bata serigiń seniń de.
Jubaılar qııarda nekesin,
Aq bata aıtýy tegin be?
Aq jol dep aıtylar ósıet
Shýaq bop shashylar adaldyq.
Aqsaqal júzinde qasıet
Aq bata – saǵan qut, maǵan qut.
Urpaqqa qaldyrǵan dastan mol
Dostarǵa aq tileý arna, adam.
Aq bata – ótkenge bastar jol
Baba men balany jalǵaǵan.
Aýdarǵan Ǵazız Eshtanaev.
