ADAM ÁLEÝETI: ýaqyt jáne múmkindik

«Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasy óziniń mańyzy jaǵynan bizdiń esimizge 1997 jyly jasalǵan ataqty Joldaýdy saldy. Ol Joldaýda elimizde ashylǵan munaı ken oryndarynyń, basqa da mıneraldyq-shıkizattyq resýrstardyń beretin paıdasyna súıene otyryp, el ekonomıkasyn jedel damytý, sonyń nátıjesinde álemniń damyǵan 50 eliniń qataryna qosylý mindeti alǵa qoıylǵan bolatyn. Al «Qazaqstan-2050» Strategııasyn júzege asyrýdyń asa mańyzdy baǵyttary týraly áńgime qozǵalyp otyrǵan bul maqalada endigi kezekte otandyq ekonomıkany damytýdyń basty quraly retinde munaı men basqa da mıneraldy shıkizat resýrstary emes, adam kapıtaly alynǵan. Halyq turmysyn qalaı jaqsartamyz? Elbasynyń osy másele boıynsha alǵa qoıyp otyrǵan maqsaty sońǵy kezderi álemniń aldyńǵy qatarly elderinde barǵan saıyn beleń ala túsken basty trendtermen ábden úndes. Jýyqta bolyp ótken Davos forýmynda álemniń iri ekonomıkalyq sarapshylary men ǵalymdary osy ýaqytqa deıin kez kelgen eldiń ekonomıkalyq damýyn aıqyndaýshy basty kórsetkishi bolyp kelgen IJО́ kórsetkishi jóninde áńgime qozǵap, elderdiń endigi damýynda basty negizge tek osy kórsetkishtiń ǵana alynýy múldem jetkiliksiz ekendigin, sebebi, endigi kezekte bul kórsetkishtiń ózi ekstensıvti damýdy qamtamasyz etý quralyna aınalǵandyǵyn qadap turyp aıtty. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, IJО́-niń jalpy ósim deńgeıi el ishindegi damýdyń naqty jaǵdaıyn asha almaıdy. Sondyqtan birqatar sarapshylar halyqtardyń baı men kedeıge bólinýi barǵan saıyn beleń ala bastaǵan qazirgi álemde bul tájirıbeden bas tartyp, onyń ornyna halyqtyń jalpy turmysyn jaqsartý máselesine qaraı oıysýy qajettigin alǵa tartty. Árıne, bul másele aıaq astynan kóterilip otyrǵan joq. Álemniń aldyńǵy qatarly saıasatkerleri men ekonomısteri memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna yqpal etýdiń tetikteri, búkil materıaldyq ıgilik kózderi men aqyl-oı resýrstary birte-birte memleket qolynan sýsyp shyǵyp, álemniń ár shalǵaıynda tabysty jumys istep jatqan transulttyq korporasııalardyń, túrli qarjy toptarynyń qolyna qaraı oıysa bastaǵandyǵyn buryn da baıqaǵan. Bul úderis ábden órshı kele baı eldiń halyqtarynyń da turmystyq arajiginiń ashylýyna, ıaǵnı bireýdiń baıyp, ekinshi bireýdiń kedeılenýine alyp kelýi múmkin. Sondyqtan damyǵan elderde qazirgi kúni memlekettiń tabystylyǵy orta tapqa jatqyzylatyn halyq úlesiniń kóbeıýimen, azamattardyń kiris qu­rylym­darynyń ózgerýimen (tamaqqa, turǵyn úıge, bilimge jáne basqa da qajettilikke jumsalatyn shyǵyndar qurylymdary), sondaı-aq, Djınnı koeffısıentimen (eń baı jáne eń kedeı adamdar kirisindegi aıyrmashylyqtar) aıqyndala bastady. Mine, bul ólshem­derdegi jańa jetistikter jalpy ekono­mıkalyq ósimge de oń yqpal etetindigi aıqyn. Sol sekildi Elbasynyń «Qazaq­stan-2050» Strategııasy syndy uzaq merzimge arnalǵan saıasatynan jáne sol saıasatty júzege asyrýdyń tıimdi quraly bolyp otyrǵan 5 ınstıtýttyq reforma boıynsha «100 naqty qadam» Ult Josparynan týyndaıtyn mindetter elimizde orta taptyń kóbeıýine barynsha jaǵdaı týǵyzýdy kózdeıdi. Al elimizde qolǵa alynǵan ındýstrııalandyrý isi el jaǵdaıyn kótere kele osy maqsatqa qyzmet etetin bolady. Jalpy, Jer betinde postındýs­trııa­lyq qoǵamdy qurý isine belsene kiris­ken adamzat qaýymynyń aldyńǵy qatarly elderi ony qurǵaq jerden ornatyp jatqan joq. Ol qoǵam qazirgi ındýstrııalyq negizderden ósip shyǵyp keledi jáne adamzatty shıkizatqa táýel­dilikten qutqarýdyń, ıntensıvti damýǵa qol jetkizýdiń ózindik bir joly bolyp ta­bylady. Onyń ekonomıkalyq turǵy­dan beretin paıdasy da óte zor bolmaq. Má­selen, belgili bir túsinik qalyptastyrý úshin aıta keteıik, jańa aqparattyq tehnologııalardy jasaýshy Apple kompanııa­synda shamamen alǵanda 80 myń adam eńbek etedi eken. Osy 80 myń adam 2014 jyly 39 mıllıard dollardyń paıdasyn bergen. Al quramynda 460 myń adam eńbek etetin ataqty «Gazpromnyń» bir jylda beretin paıdasy eń ári ketkende 5-6 mıllıard dollar ǵana. Mundaǵy taǵy bir úlken aıyrmashylyq, Apple adamzat umtylyp otyrǵan jańa qoǵamdy qurý isine qatysýshy kompanııa bolsa, «Gazpromnyń» shıkizat resýrstaryn óndirýshi kompanııa ekendigi belgili. Shıkizat kózin tegin paıdalanyp otyrǵannyń ózinde «Gazpromnyń» Apple kóterilgen qazirgi bıikke shyǵa alýy qıyn. Sebebi Apple-niń basty baılyǵy onyń mamandary, ıaǵnı adam kapıtaly bolyp tabylsa, «Gazpromnyń» basty baılyǵy shıkizat kózi bolyp tabylady. «Gazpromdy» shıkizattan aıyrsa, ol ómir súre almaıdy. Indýstrııalandyrý maqsaty – eńbek ónimdiligin arttyrý Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen elimizde qolǵa alynǵan jańa ındýstrııalandyrý isiniń tótenshe mańyzy bar másele ekendigi anyq. Biraq qoǵamymyzda osyny durys túsine bilý jaǵy áli de jetispeıtindeı. Osyǵan ındýstrııalandyrýdyń ekin­shi besjyldyǵynyń aldynda turǵan maqsattar mysal bola alady. Orta mer­zimdi sıpattaǵy bul maqsattardyń negizgi máni eńbek ónimdiligin arttyrý bolyp tabylady. Eńbek ónimdiligin arttyrý úshin óndiriske avtomattandyrylǵan tehnologııalar engi­zilýi qajet. Al bul tehnologııalar adam kúshin az qajet etedi. Mine, osyndaı tehnologııalardy engizý nátıjesinde álem boıyn­sha óner­kásiptik salada óndiriletin ónim kólemi óse túskenmen, kerisinshe, osy úde­riske qatysatyn adamdar sany qys­qaryp keledi. Máselen, AQSh-ta osyndaı sebepterden 2008-2014 jyldar araly­ǵynda ónerkásiptik sektorda eńbek etetin adamdardyń sany 1 mıllıonǵa azaıdy. Álemniń damyǵan elderinde bastaý alyp otyrǵan osynaý uzaq merzimdi trendke endi elimizdi ındýstrııalandyrý baǵytynda júzege asyrylý ústindegi jumystar arqyly bizdiń Qazaqstan da qosyldy dep esepteımiz. Mine, osy tusta bizge jańa ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aldynda turǵan basty maqsatty durys saralap alý qajet se­kildi. Bizdiń oıymyzsha, mundaǵy bas­ty maqsat – elimizde álemdik básekege qabi­letti óńdeý sektoryn qalyptastyrý. Ras, elimizde ındýstrııalandyrý baǵytynda jańa kásiporyndar ashylǵan saıyn jańa jumys oryndary paıda bolyp jatady. Biraq halyqty jumyspen qamtý maqsaty jańa ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń negizgi mindetteriniń biri retinde qarastyrylmaýy kerek. О́ıt­keni, kez kelgen ónerkásiptik salada eli­mizde burynǵyǵa qaraǵanda avto­mat­tandyrylǵan, óndiristi basqarý tetik­teri kompıýterlik jeliler arqyly júrgi­ziletin jańa kásiporyndar iske qosyl­ǵan saıyn sol salada eńbek etetin adam­dar sany báribir azaıa beredi. Demek, ındýs­trııalandyrýdyń ekinshi besjyl­dyǵy aıasynda qolǵa alynǵan osy úderis ekin­shi jaqtan alyp qaraǵanda halyq­ty eńbek­pen qamtý maqsatyna qara­ma-qaıshy keledi. Sondyqtan da qazir­gi kúni ındýstrııalandyrý baǵdarla­ma­la­rynan halyqty eńbekpen qamtýdy ósirý jónindegi kórsetkishterdi alyp tastaýdyń múmkindikteri qaras­tyrylýda. Halyqty eńbekpen qamtý máselesin memlekettik saıasattyń basqa baǵyttary aıasynda, máselen, áleýmettik qorǵaý, ınfraqurylymdar qurylysy, ýrbanı­zasııa, qyzmet kórsetý salasyn damytý se­kildi baǵdarlamalar aıasynda qaras­tyrý kózdelýde. Mine, osy jerde bizge ındýstrııalandyrý men jalpy kásipkerliktiń ara­jigin de ajyratyp alý qajet-aq. Iá, júrip jatqan ındýstrııalandyrý úderisi elimizdegi kásipkerlik qozǵalysty damytyp qana qoımaı, sonymen qatar, ony jańa sapaǵa kóteredi. Onyń ústine, jańa ındýstrııalyq baǵyttaǵy kásiporyndy ashýshy adamnyń ózi kásipker bolyp tabylady. Biraq munyń ózi elimizdegi kásipkerlerdiń bári birdeı ındýstrııalyq kásiporynnyń ıesi bolady degen sóz emes. Shyn mánine kelgende, kásipker sóziniń maǵynasy óte keń. Máselen, shaǵyn saýda dúkenin ustaýshy nemese saǵat jóndeýshi, etikshi adamdar da kásipker bolyp tabylady. Biraq olar ındýstrııalyq kásiporyn ıesi emes qoı. Demek, memleket eldegi eńbek ónim­diligin arttyrý úshin birinshi kezekte ındýstrııalyq kásiporyndardyń damýyna, olardyń jańa tehnologııalarǵa qol jetkizýine jáne osy baǵyttaǵy menedjerlik korpýstyń qalyptasýyna qoldaý kórsetýi kerek. О́ıtkeni bul má­sele eko­nomıkamyzdyń básekelestik qabi­letiniń artýyna, elimizdiń zaman aǵy­mynan qalmaýyna yqpal etedi. Al jalpy kásipkerlik degenimiz – qalyń kópshilik. Kásipkerlikti damytý degenimizdiń ózi sózdiń týra maǵynasyna kelgende, halyqtyń óz qolyn óz aýzyna jetkizý, ıaǵnı shuǵyldanatyn kásip taýyp berý degen sóz. Bul jalpy buqara halyqtyń ál-aýqatyna tikeleı áser etetin másele.  Kásipkerlikke – keń óris Demek memlekettiń júzege asyryp jatqan saıasaty boıynsha elimizdegi kásipkerlerdiń úlestik mólsheri qazirgideı 20-25 paıyz ǵana emes, jalpy buqara kópshilikke aınalýy kerek. Elimizde jumys isteýge qabileti bar árbir on adamnyń 7-8-iniń óz kásibi nemese mamandanǵan jaldamaly jumysy, ıaǵnı tirshiliginiń óz kózi bolýy kerek. Abaı atamyzdyń «Sende bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta bar qalan», degen ósıeti dál osy jerge týra keletindeı. Demek, ındýstrııalandyrýǵa ekpin berýmen qatar, halyqtyń basym bóligin jumyspen qamtıtyn shaǵyn kásipkerlikti damytý isi de memleket úshin asa ózekti másele. Sondyqtan, bul jerde áńgime tek ındýstrııalandyrý týraly ǵana emes, sonymen qatar, Prezıdenttiń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda jáne «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» maqalasynda Úkimettiń aldyna qoıǵan tapsyrmalaryn durys saralaý turǵysynan da bolyp otyr. Máselen, elimizdegi keıbir bilikti sarapshy mamandar 2025 jylǵa deıingi uzaq merzimdi ekonomıkalyq saıasatty biz «Qazaqstan-2050» Strategııasyn júzege asyrýdyń aralyq kezeńi retinde aıqyndap alýymyz qajet degen oı aıtady. Olardyń oıynsha, bul kezeńdegi memlekettiń bas­ty maqsaty – ekonomıkanyń jańa draı­verin iske qosý, ıaǵnı ındýstrııalandyrý isine erekshe ekpin berý. Al oǵan biz ká­sip­kerliktiń qarqyndy damýy arqyly ǵana qol jetkize alamyz. Kásipkerliktiń qarqyndy damýy qazaqstandyq orta taptyń keńeıýi men ósýi úshin jaqsy negiz qalaıdy. Iаǵnı, bul jerge kelgende ındýs­trııalandyrý men kásipkerlik biri-birin­siz ómir súre almaıtyn egiz uǵym sekildi. Kóptegen sarapshylardyń atap kór­setkenindeı, elimizde kásipkerliktiń keńi­nen qanat jaıýy úshin eń basty qajettilik – bılik organdarynyń óz mindetterine barynsha adal bolýy. Ásirese, sot bıliginiń ádil bolýy kásipkerlik úshin aýadaı qajettilikterdiń biri bolyp tabylady. Sot bıligi qýatty qural jáne ádildiktiń negizgi ólshemderiniń biri retinde qarastyrylǵan elde ǵana kez kelgen azamat kásip jasaýǵa batyldyqpen bara alady jáne óz eńbeginiń jemisin kóredi. Mine, sondyqtan da Elbasynyń maqalasynda negizgi ekpin túsirilgen sot júıesin reformalaý isi qazirgi kúni elimiz úshin erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sot júıesin reformalaý kásipkerler arasyndaǵy naqty básekeniń artýyna yqpal etedi. Elimizdiń sot júıesine kásipkerler, jalpy halyq naqty sengen jaǵdaıda ǵana memlekettik organdarda jıi kezdesip jatatyn kereǵar sheshimderdiń týyndaý kózderi tuıyqtalady. Fıskaldyq jáne aqsha-nesıe saıasatyna degen kózqaras pen ustanymdar da ózgeredi. Ol «nárdi syǵyp alýdan» ekonomıkany yntalandyrý baǵytyna qaraı aýysa bastaıdy. Aqyr aıaǵynda osylaı transformasııalanýdyń sınergetıkalyq tıimdiligi jeke kásip­kerlikti damytý úshin negizgi alǵy­sharttardyń biri bolyp tabylatyn jemqorlyq deńgeıiniń tómendeýine jáne ınvestısııalyq ahýaldyń jaqsarýyna yqpal etedi. Elbasy strategııasynda adam resýrs­tarynyń sapasyn jaqsartý máselesi áleýmettik júıeni transformasııalaý arqyly jeke qarastyrylǵan. Bul júıe medısına men bilim berý jáne turmysy nashar toptarǵa kómektesý boıynsha qajetti deńgeıdi qamtamasyz etip qana qoımaı, sonymen qatar, elimizdiń jahandyq básekege qabilettiligin arttyrýdyń negizgi quraly da bolýy tıis. Adam kapıtaly degenimiz naqty mánine kelgende, bul – qazirgi zamanǵy talaptar boıynsha jumys isteı alatyn, shet tilin (ásirese, aǵylshyn tilin) meńgergen, densaýlyǵy durys ekonomıkalyq belsendi adamdar toby. Mine, naq osy kapıtal elimizdiń shynaıy ekonomıkalyq resýrsyna aınalǵan kezde baryp qana biz shıkizatqa táýeldilikten qutyla alamyz. Biz­diń teńizge shyǵar joly joq el ekenimizden týyndaıtyn olqylyqtar da ysyryla túsedi. Bul aıtylǵan uzaq merzimdi mindetter­diń birqatary «100 naqty qadam» aıasynda qazirdiń ózinde oryndalýda. Degenmen, osynyń barlyǵyn qandaı da bir qujat túrinde, máselen, «Qazaqstannyń uzaq merzimdi ekonomıkalyq saıasaty» sekildi shartty ataýǵa ıe bolatyn qujat túrinde bekitilgeni jón sekildi. Munda biraq bir-birine baılanysty bolyp keletin ártúrli mindetter men salalyq saıasattyń jáne vedomstvolyq josparlardyń oryndalý joldary naqty aıqyndalýy qajet. Daǵdarystan keıingi damý Qazirgi ómirdiń qalyptasyp kele jatqan shyndyǵyna baılanysty bir eskeretin másele – sońǵy onjyldyqtary shıkizat resýrstaryn satý jaǵdaıynyń jaqsarýynan týyndaǵan Úkimettiń jáne Ulttyq banktiń ekonomıkalyq bloktaǵy bólip berýshilik rólinen bas tartatyn kez jetti. Bul saıasat shıkizat eksportynan túsken kirister men aqshanyń artyǵyn alyp, olardy memlekettik organdar men óńirler arasynda bólýmen shektelip keldi. Bul model artyq aqsha bolǵan kezde jumys istep turdy. Al qazirgi kúni mundaı artyq kiris joq. Demek, memlekettik organdardyń jumystyń jańa pradıgmasyna jedel kóshýi – bul elimizdiń qazirgideı daǵdarys qaýpi tóngen kezeńde bizdiń neǵurlym durys baǵytqa bet burǵandyǵymyzdy bildiredi. Bul jerde áńgime daǵdarystan keıingi damýǵa negiz qalyptastyrý týraly bolyp otyr. Bıznes pen memlekettik sektorda shyǵyndardy ońtaılandyrý, tıimsiz shyǵyn kózderin negizgi kapıtalǵa ınvestısııalaý baǵytynda qaıta bólý jáne qyzmetkerlerdiń tıimdiligi, marketıng baǵytynda birqatar jumystar tur. Munda avtomobıl óndirisiniń, agrohımııanyń, munaı hımııasynyń, tústi metallýrgııanyń sala quraýshy iri jobalaryn jalǵastyrý jáne aıaqtaý, sonyń ishinde memlekettiń tikeleı kómegin kórsetýdi jalǵastyrý qajet. Bıýdjettik qarajat ónimdilik pen eksportty yntalandyrýǵa, menedjmenttiń biliktiligin arttyrýǵa, kadrlardy ázirleýge, addıatıvti tehnologııalardy (robottandyrý, avtomattandyrý, sıfrlandyrý jáne taǵy da osyndaı tehnologııalardy) engizýge baǵyttalýy tıis. Elbasy alǵa qoıǵan ekonomıka sala­syndaǵy reformalarǵa baılanysty otandyq kásiporyndardaǵy shyǵyndardy azaıtý maqsatynda óndiristi jańartý baǵytynda yntalandyrý qajettigi paıda bolýda. Árıne, olardaǵy óndiris quraldary men júıeleri jańarǵan kezde eńbek ónimdiliginiń artyp, osyǵan baılanysty óndiristen bosaǵan kadrlardy qaıta oqytý jáne eńbekke ornalastyrý máselesi bas kóteredi. Qazirgi esepteýler boıynsha eńbek ónimdiliginiń 10 paıyz artýy metallýrgııa salasynda 8 myń, hımııa salasynda 2 myń qyzmetkerdiń jumystan bosaýyna alyp keledi. Sonymen, bylaısha aıtqanda, óndiristegi tıimdilik «qunynyń» áleýmettik salalarǵa artatyn salmaǵy joǵary bolyp tabylady. Osyǵan qaraǵanda «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵ­darlamasy aıasynda kadrlardy qaıta oqytý jáne «Nurly Jol» aıasynda jol qurylysyna qaıta baǵyttaý jumystary jalǵasady. Osy rette iri kásiporyndarmen birlese otyryp olardyń aınalasynda negizgi óndiristi jabdyqtaý jáne oǵan qyzmet kórsetýmen, sondaı-aq, jartylaı óńdelgen shıkizat túrlerin daıyn ónimge aınaldyrýmen shuǵyldanatyn shaǵyn jáne orta kásipkerlik beldeýin qurý qajettigi paıda bolatyndyǵy túsinikti. Bul jerde jergilikti bıliktiń ákimshilik resýrstary neǵurlym tolyǵyraq paıdalanylǵany jón. Árbir ákimge óńirdegi tý ustaýshy kásiporyndardyń qasynan osyndaı beldeýler qurý jóninde naqty tapsyrmalar berilýi qajet dep oılaımyz. Eksporttyń jańa ssenarııleri 2008 jylmen salystyrǵanda 2014 jyly óńdeýshi ónerkásip ónimderiniń eksporty 13 paıyzǵa nemese 2,5 mıllıard dollarǵa deıin tómendep ketti. Alaıda, taldaýlar bul tómendeýdiń eksportqa shyǵarylatyn bazalyq metaldar baǵasynyń tómendeýinen týyn­­da­­ǵan­dyǵyn kórsetedi. О́ıtkeni, metal­lýrgııalyq ónimder óndirisiniń kólemi 28 paıyzǵa tómendegen. Eksport kóleminiń 13 paıyzǵa tómendeýine osy jaǵdaıdyń áseri mol bolady. Al, osyǵan kerisinshe, metallýrgııalyq emes óńdeý sektory óziniń eksport kólemin 1,1 mıllıard dollarǵa arttyryp, 16 paıyzǵa óse túsken. Bul jańa ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń tıimdiligin kórsetedi. Sondaı-aq, budan eldiń eks­port­tyq qorjynnyń birte-birte árta­rap­tandyrylyp kele jatqanyn, syrtqy rynoktarǵa shyǵyp, básekege túsýshi qazaqstandyq kásipkerler qatarynyń arta túskendigin baıqaýǵa bolady. Bul trendti aldaǵy ýaqytta saqtap qana qoımaı, ony odan ári kúsheıte túsý óte mańyzdy bolyp tabylady. Osy rette biz osy maqalaǵa málimetter jınaý barysynda «Indýstrııany da­mytýdyń qazaqstandyq ınstıtýty» AQ-tyń osy eksport baǵytynda jasaǵan birqatar qyzyqty taldaýlaryna kez boldyq. Instıtýt sarapshylarynyń ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda jasaǵan taldaýlary elimizde eksporttyq áleýeti neǵurlym joǵary 5 salanyń bar ekenin kórsetken. Olar – taǵam ón­dirisi, tústi metallýrgııa, avtokólik jasaý, elektrotehnıka jáne munaı-gaz hımııa­sy. Osylar boıynsha Búkilálemdik banktiń mamandarymen birlese otyryp «gravıtasııalyq modelder» dep atalatyn ádistemelik ázirlenipti. Bul modelder tómendegideı faktorlardy aıqyndaıdy: aldymyzdan ashylýy múmkin rynoktardyń kólemi men múmkindikterin, logıstıkasy men negizgi sıpattamalaryn (tili, aqsha saıasaty, tarıhy, quqyqtyq zańdylyqtaryn) jáne basqa da faktorlar. Osy faktorlarǵa jasalynǵan taldaýlar esepke alynǵan jaǵdaıda olar syrtqy rynoktarda qazaqstandyq úlesti arttyrýǵa kómektesken bolar edi. 2019 jylǵa taman ónerkásiptik óndiris kólemin jáne tek ÚIIDMB-nyń basymdyq berilgen 14 sektory boıynsha ǵana eksport kólemin 10 mıllıard dollarǵa deıin arttyrýǵa ákeler edi. Instıtýt mamandarynyń pikirinshe, munaı-hımııa, mashına jasaý, tústi metallýrgııa salalaryndaǵy eksportqa baǵyttalǵan, transulttyq korporasııalarmen birlese otyryp iske asyrylǵan iri jobalar 3,5 mıllıard dollarǵa deıin qosymsha eksporttyq túsim alýdy qamtamasyz etedi. Eger taǵam jáne elektrotehnıkalyq óndiristerdi alsaq, 2019 jylǵa taman olardyń eksportynan tıisinshe 2,5 jáne 1 mıllıard dollardyń qosymsha kirisin alýǵa bolady. Instıtýt mamandarynyń taldaýy bizdiń óńdelgen ónimderimizdi negizgi ımporttaýshy, metallýrgııa men munaı salalaryn qospaǵanda, burynǵysynsha Reseı bolyp otyrǵandyǵyn kórsetken. Osyǵan baılanysty sarapshylar joǵaryda sóz bolǵan 10 mıllıard dollardy esepke almaǵannyń ózinde qosymsha áleýetti eksporttyń 7 mıllıard dollaryn osy eldiń qaratýǵa bolatyndyǵyn boljaǵan. Árıne, Reseı sekildi úlken elden ózińniń «ádiletti úlesińdi» alýǵa qol jetkizý – bul ońaı dúnıe emes. Ol úshin Úkimet, memlekettik organdar, ákimder bolyp, jan-jaqty jumyla jumys isteý qajet dep oılaımyz. Jalpy, «Indýstrııany damy­týdyń qazaqstandyq ınstıtýty» AQ Investısııalar jáne damý mınıs­trliginiń tapsyrmasy boıynsha óndeý ónerkásibiniń damý múmkindikterine qatysty taǵy da birqatar qyzyqty zertteýler júrgizipti. Bul zertteýler matematıkalyq, ekonomıkalyq jáne statıstıkalyq taldaýdyń aldyńǵy qatarly ádistemelerine negizdelgen jáne shynaıy júrgizilgen. Osyndaǵy materıaldarmen tanysa kele birinshi besjyldyqta atqarylǵan jumystardyń qorytyndylary men nátıjeleri týraly túsinigimiz birshama keńeıe tústi. Ekinshi besjyldyqta jekelegen maqsattar men ólshemderdiń ózgerý sebepterin de neǵurlym aıqynyraq uǵa tústik. Osy maqalanyń jazylýyna bir esepten alǵanda atalǵan zertteýlermen tanysýy­myz da túrtki bolǵandyǵyn atap ótsek artyq bolmas. Sondyqtan mundaı paıdaly zertteýler tek jıi júrgizilip qana qoımaı, sonymen qatar, bıznesmender men kásipkerlerge keńirek málim bolǵanyn da qalar edik. О́ıtkeni, bul zertteýler óńirdegi kásipkerler men sheneýnikterge ónerkásiptiń damý problemalarynyń qanshalyqty tereń ekendigin ashyp kórsetedi jáne olardy eńserýdiń joldaryn durys tańdaýǵa járdemdesedi. Túıin Jappaı ındýstrııalandyrý saıasa­tynyń arqasynda alyp Qytaı bas-aıaǵy shırek ǵasyrdyń ishinde qaryshtaı damyǵan ónerkásipti elge aınaldy. Qytaıdyń zamanǵa saı ındýstrııalanǵan kásiporyndary jańa zattardy jasap shyǵarýda búkil álemnen tapsyrystar qabyldaýǵa kiristi. Máselen amerıkalyq Apple kompanııasy óziniń álemde keńinen tarap ketken iPhone smartfondaryn Amerıkada emes, Qytaıda shyǵarady. AQSh-tyń ózinde smartfonnyń modeli men dızaıny jáne baǵdarlamalyq qamtý bóligi ázirlenip, ol Qytaıdaǵy Foxconn fabrıkasyna jetkiziledi. iPhone osy fabrıkada jasalady. Quramynda 1,2 mıllıonnan astam adam eńbek etetin bul fabrıka tek Apple-niń ǵana emes, Batys elderiniń basqa da aldyńǵy qatarly kompanııalarynyń tapsyrystaryn oryndaýymen aty shyǵyp keledi. Osyǵan qarap, keıbireýler Batys elderi óziniń ındýstrııalyq negizderinen aıyrylyp barady, keshikpeı bul elder tyǵyryqqa tireledi dep baıbalam salýda. Negizinde olaı emes. Batysta qazir jańa eńbek bólinisi júrip jatyr. Batys elderi ózderinde eń tıimdi, bolashaǵy bar jáne ekologııalyq qaýipsiz óndiris oryndaryn quryp, eski óndiristi Azııaǵa kóshirýge umtylys tanytýda. Osyndaı saıasattyń nátıjesinde AQSh ıntellektýaldyq ónim óndiretin elge aınalyp keledi. О́ndiristik tehnologııalar damyp, álemge keńinen taraı bastaǵan qazirgi kezeńde ıntellektýaldyq ónim degenimiz, bul – rentabeldiligi eń joǵary ónim. Postındýstrııalyq qoǵamnyń qalyptasa bastaýynyń alǵashqy belgisi. «Sıfrlyq revolıýsııa – bul qazirgi álem qurylymy úshin eleýli synaq. Mysaly, sıfrlyq derjavalar 2020 jylǵa qaraı 5 mıllıon jumys ornynan aıyrylýy múmkin. Sondyqtan biz barshaǵa qoljetimdi bilimge – balabaqshadan bastap kásibı bilimge, qyzmetkerlerdi oqytýǵa keńinen ınvestısııa salýymyz qajet. Buǵan memleket qana emes, árbir adam qatysýy tıis. Bıznes bolashaqty oılaýy kerek, oqytyp, jumys oryndaryn asha otyryp, bos qarajatyn soǵan salýy kerek», dedi Qazaqstan Prezıdenti «Nur Otan» partııasynyń jýyqta bolyp ótken kezekten tys HVII sezindegi sózinde. Iá, bul óte oılandyratyn másele. Demek, biz endigi kezekte zamannyń jańa synaqtaryna jaýap berý úshin adam resýrstaryn damytý isine erekshe nazar aýdarýymyz qajet. Ol úshin memleket adal bılik pen ádil sot júıesin qalyptastyrýy kerek. Onyń alǵysharttary bizde bar. Ol – Elbasynyń 5 ınstıtýttyq reforma boıynsha «100 naqty qadam» Ult Jospary. Mundaı bastamany Qazaqstannyń TMD kóleminde birinshi bolyp qolǵa alǵanyna qýanamyz. Endi Úkimet osynaý memlekettik qoldaýǵa súıenip, otandyq bıznestiń jańa shoǵyryn jáne bilikti menedjmentti qalyptastyrýǵa birinshi kezekte mán berýi kerek. Buǵan qazirgi júrip jatqan jekeshelendirý, jańa ındýstrııalandyrý baǵdarlamalary arqaý bola alady. О́z kezeginde bıznes Otanǵa adal qyzmet etýge tıis. Onyń eki-aq sharty bar. Bıznes ıesi birinshi kezekte bilikti jáne patrıot bolýy kerek. Túrkııany qazirgi deńgeıge jetkizgen – kásipkerleri men halqynyń iskerligi jáne patrıottyǵy. Osyndaı qasıet túrki álemi atajurtynyń ıesi bizdiń qazaq halqynyń boıynda da bar dep esepteımiz. Baýyrym degende baýyry eziletin bizdiń halyqtyń bıznes ókilderi qazirgi memlekettik saıasattyń qoldaýyna súıene otyryp jańa kásiporyndardy qurýy kerek jáne jumysshylarǵa jaqsy jalaqy tóleýi kerek. Buǵan bizdiń elimizde tolyq múmkindik bar dep esepteımiz. Álemde jer resýrstary men shıkizat baılyǵyna Qazaqstandaı baı el az. Bıznes ıesiniń jumysshyǵa jasaǵan jaqsylyǵy osynyń esebinen-aq qaıtady. Sondyqtan bizge qazirgi ındýstrııalandyrý saıasatyn odan ári jalǵastyrý jáne onyń amaldaryn jyldan jylǵa jetildire berý kerek. Biz osylaı etkende ǵana adam resýrstaryn tolyqqandy jáne jedeldete damyta alamyz. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».