Asyldarym. Esse

Beısekeńniń ádebıet tarıhyn segizinshi ǵasyrdan bastaý týraly oıyn Hanaǵań da qoldap, kitabyna engizgen eken. Másele osyǵan baılanysty. Talqylaýǵa eldegi belgili degen ǵalymdar shaqyryldy. Talqylaý óte qyzý ótti. Bir qolaıly sát týǵanda, sóz suradym. Ejelgi ádebıet eskertkishteriniń qazaq áde­bıetine qatysy, qazaq ádebıetiniń tarıhyn segizinshi ǵasyrdan bastaý sekildi ǵylymı máselege barynsha berilgen, olardy janymdy salyp qor­ǵaı­tyndaı jaǵdaıda júrgen, Orhon eskert­kish­teri­niń ár sózin, ejelgi túrkterdiń teńdessiz tekti, ómiri ólmeıtin, óshpeıtin ósıetterin sanama sińirip, kókiregime quıyp alǵan kezim. Lek­sııa­larymda jatqa aıtamyn. Ejelgi ádebıet nusqalaryn ejelgi túrk tilinen qazirgi qazaq tiline jańashalap, baspaǵa daıyndaý ústinde bolatynmyn. Aǵyl-tegil sóıledim. Beısekeń de, Álkeı Haqanuly da bar yqy­lasyn salyp tyńdady. Májilistiń sońyna qaraı Álekeń qorytyndy sóz sóıledi. Sózinde meniń oılarym men pikirlerime birneshe ret oralyp soǵyp, jurttyń nazaryn ádebıet tarıhyn segizinshi ǵasyrdan bastaý týraly pikirdi talqylaýdan máseleni naqty zertteýge kóshetin ýaqyttyń kelgenine aýdardy, ony ǵylymı turǵyda tujyrymdady. Májilistiń basy qatty bolǵanmen, aıaǵy, osylaı, sátti bitti. Ýnıversıtet, ýnıversıtettiń kafedrasy, kafedranyń Áýezov bastap, Beısekeń jalǵastyrǵan, sol kisilerdiń ǵylymı ustanymy márege birinshi kelip jeńiske jetti. Sonda osy jeńiske ózim jetkendeı mereılengen edim. Jaryqtyq Beısekeń shákirtterin osyndaı synnan, synaqtan ótkizgende, tereńnen oılaıdy eken ǵoı. Mundaı syn men synaqtardyń ǵıbraty, tanymdyq, tárbıelik mańyzy, ómirlik máni qan­sha­lyqty zor bolǵanyn búginde aıtyp jetkizýdiń ózi ońaı emes. Ǵylymı mektep degen, ǵylymı mekteptiń dástúri degen osy eken! Árdaıym júregimniń tórinde júretin kisim – qolymnan jetelep júrip úlken ómirdiń esigin ashtyryp, bıik shyńyna shyǵarǵan ǵazız ustazym – Beısembaı Kenjebaev. Qazaq halqy – óziniń uzyna boıy tarıhynda nebir qııamet dáýirlerdi, shytyrman kezeńderdi, aýyr da azapty tarıhı oqıǵalardy basynan keshirgen, aqyn Juban Moldaǵalıev aıtqandaı, «myń ólip, myń tirilgen» halyq. Biraq sol qıyn­dyq­tar­dyń bárin kóterip, moıymaı, búgingi dáýirge, táýelsizdik zamanyna aman jetken halyq. Qazaq halqyna tikeleı qatysty delinetin, ta­rıhynan, tabıǵatynan eshqashan bólip ala al­maı­tyn baıyrǵy túrk dáýirine zer salyp qarasaq, sol kezde jasalǵan ádebı muralardyń bárinde búgingi qazaq poezııasynyń izi saırap jatyr. Olardan búgingi qazaq epostarynyń stılin, sóz saptaýyn, onyń tabıǵatyn aıqyn tanımyz. Dúnıeniń tórt buryshyn tiregen, álemdi aýzyna qaratqan, Máńgi­lik el ornatýdy armandaǵan, Táńirden jaralǵan­daı Túrk qaǵandary máńgi tasqa qashap jazǵan «Kúltegin» jyrynan: «Kókte – Táńiri, tómende qara jer jaralǵanda, ekeýiniń arasynda adam balasy jaralǵan. Adam balasynyń ústine ata-tegim Býmyn qaǵan, Estemı qaǵan otyrǵan. Túrk halqynyń el-jurtyn qalyptastyryp ıelik etken. Dúnıeniń tórt buryshyn alǵan, dúnıeniń tórt buryshy solarǵa qaraǵan. Azdy kóp qylǵan, kedeıdi baı qylǵan, tatý elge jaqsylyq qylǵan. Olar osyndaı bilikti qaǵandar edi, olar osyndaı uly qaǵandar edi», degen joldardy oqımyz. Osy sekildi joldardy biz bertindegi qazaq epostarynan, «Alpamystan» da, «Qobylandydan» da kezdestire alamyz. Bul ne degen sóz? Bul shyntýaıtyna kelgende, árbir halyqtyń mádenıetiniń, ádebıetiniń tarıhy sol halyqtyń óziniń azamattyq tarıhymen tyǵyz baılanysty bolatyndyǵyn dáleldeıtin qubylys. Keshegi kommýnıstik zamanda perzentin anasy­nyń baýyrynan aıyrǵandaı, halyqty shyryl­datyp baıyrǵy mádenıetiniń bárin jat qylyp, ulylaryn óz halqyna jaý qylyp kórsetken kezeń­de biz kóptegen asyl muralarymyzdan aıy­ryl­dyq. Ádebıet taptyq kózqarasqa táýeldi boldy. Máselen, mektepte oqyǵanda bizdiń býyn «kedeıdiń bári jaqsy, baıdyń bári jaman» degen psıhologııamen tárbıelendi. Keńestik ıdeologııa bizge kedeıdi ǵana dáriptedi. Sodan da bárimiz birdeı ata-babamyz túgel kedeıden shyqqan dep ómirbaıan toltyrýdy ádetke aınaldyrdyq. Qazaqta «teksiz» degen óte aýyr sóz bar. Biz saıasattyń saldarynan sol teksizdikti óz qolymyzben jasap, jazyp, maqtanyshqa aınaldyrdyq. Ádebıetimiz de, tarıhymyz da sholaq baıtaldyń quıryǵyndaı sholtıyp shyǵa keldi. Baıtaq, telegeı-teńiz epostardyń ishinen tek «Qambar batyrdy» ǵana oqytty. О́ıtkeni: «Qambar batyr kedeı, kedeıden shyqqan batyr. Qalǵanynyń bári baı, olardyń bári halyqqa jat», dep te uǵyndyryldy. Dúnıe júzindegi halyqtardyń ishinde epos týdyrǵan halyq sanaýly-aq. Búgingi tańda bir jarym mıllıardtan asqan qytaı halqy epos týdyra alǵan joq. Al qazaq halqy epos týdyrǵan az halyqtyń birinen sanalady. Bul uly halyqtyń ǵana qolynan keledi. Keshegi kommýnıstik zamanda ıdeologııanyń saldarynan baıyrǵy tarıhymyz tabanǵa taptalyp, saıasatqa, jalań uranǵa aınalyp ketti. Halyqtyń ózi ǵasyrlar boıy, tipti myńda­ǵan jyldar boıy jasaǵan, sóıtip ózimen birge jasasqan, óz qolymen, óz aqyl-parasatymen, sana­symen jasaǵan tól perzenti sııaqty shyǵarma­larynyń bárin sol halyqtyń ózine jat qyldy. Bul bizdiń halqymyzdyń tarıhyndaǵy eń aýyr qasirettiń biri edi. Sóıtip qazaq baǵzy zamandardan tirshilik etip kele jatqan, Qazaqstan jerin ilgeriden mekendep kele jatqan ult bola tura, tarıhy joq tuldyr, ótkeni joq buldyr, rýha­nııaty joq tobyrdyń qataryna qosylyp ketti. Sonyń saldarynan qazaq ádebıetiniń tarıhy HVIII ǵasyrda ómir súrgen Buqar jyraýdan basta­la­dy degen tendensııa etek aldy. Mektep oqýlyq­tarynyń bárinde solaı jazylyp, solaı oqytyldy. Tarıh biletin shyn aqıqat bireý ǵana: kez kelgen halyqtyń mádenıetiniń, ádebıetiniń tarıhy sol halyqtyń ózimen birge týady, birge qalyptasady, birge damıdy, birge jasaıdy. Sondyqtan da erte zamandarda halqymyz jasaǵan asyl muralardyń bári ózimizge tán ekenin búginde dáleldep jatýdyń qajeti joq. Bul aksıoma. Sol qıyn kezderde, ádebıet tarıhy Buqar jyraýdan bastalady, odan arǵy kezeńdeginiń bári halyqtyń ańyzy, qııaly, folklory degen teorııa myqtap ornyqqan kezde, halyqtyń tarıhyna, ádebıetine shyryldap arasha túsken birden bir ǵalym, ustazymyz Beısembaı Kenjebaev bolatyn. Men únemi aıtyp júremin, Beısekeń boıyn jasyrǵan tulpar sııaqty kisi edi, beıseýet kisi aldyna shyǵyp, kólbeńdep sóıleı bermeıtin. Eshbir jıynda áldekimge artyq sóz aıtqanyn estigen emespin. Biraq shyndyqqa eshbir janaspaıtyn, úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn, óziniń atyna aı­tyl­ǵan keıbir orynsyz sózderge qatty qynjy­latyn edi, úıge kelgende ýaıymdap, pushaıman bolatyn. Beısembaı Kenjebaevtyń aq júreginen arshylyp, tógilip jazǵan marjandaı oılarynyń bári kesilip, piship, qaıshymenen qıylyp, kúzelip, júnin julǵan taýyqtaı bolyp jarııalanatyn. Ol zamandarda Beısekeńniń bir sózi júzege asqan joq, jazǵan maqalasynyń birde-biri tutas kúıinde jarııalanbady. Bári súzgiden ótkizilip, maǵynasy joıylyp, halyqqa túsiniksiz kúıde jetip jatty. Sonda da Beısekeń aıtqanynan qaıtqan joq. Únemi: «Halyq bolǵan jerde ádebıet bolady, áde­bıet bolǵan jerde onyń tarıhy bolady. Son­dyq­tan biz muny zertteýimiz kerek. Buqar jyraýdyń aldynda da qazaq bolǵan, qazaq boldy degen sóz qazaq halqynyń ádebıeti bolǵan degen sóz. Osyny dáleldeýimiz kerek!» deıtin jaryqtyq kúıip-pisip. 1960 jyly ýnıversıtetti bitirgen kezimde Beısekeń meni arnaıy shaqyryp alyp: «Myrzataı, ózim jetekshilik etemin, seniń qolyńnan keledi. Baýyrlas ózge elderge qarashy, kórshiles tatardy, ózbekti al, bári de ádebıetin keshegi HVIII ǵasyr­dan bastap otyrǵan joq. Bizdiń olarmen tarıhy­myz bir, taǵdyrymyz bir, túbimiz, tórkinimiz bir halyqpyz, bárimiz birmiz. F.Engelstiń aıtatyn sózi bar emes pe: «Neǵurlym ǵasyrlar túbine tereńdegen saıyn, soǵurlym tektes halyqtardyń arasyndaǵy aıyrmashylyq joıyla beredi», demeýshi me edi. Biz – tegimiz bir, tarıhymyz bir halyq­pyz. Sonda olar ózderiniń tarıhyna kirgizgende, ańqyp turǵan dalanyń jyryndaı ǵajap shy­ǵarmalardy nege ózimizdiń tarıhymyzǵa qatysty emes dep aıtamyz?.. Babalarymyz qaldyrǵan asyl­­darymyzdan biz nege at-tonymyzdy alyp qa­shýymyz kerek, maǵan osy jaǵy túsiniksiz», deıtin edi. Alpysynshy jyldary qazaq ádebıetiniń ta­rıhyna baılanysty birneshe jıyndar, konferensııalar ótti. Beısekeń sonda ashylyp ta, ashynyp ta sóılep júrdi. Biraq ol kezde Beısekeńniń mysyn basyp, artyq sóıleıtin ǵalymdar az bolǵan joq. Alpysynshy jyldardyń ortasynda ótken bir konferensııada Beısekeń qaırap, óziniń eki aspıranty Muhtar Maǵaýın ekeýmizdi aparyp saldy sóıleýge. Álgi konferensııada: «Halyq bolǵan jerde ádebıet bolady, ádebıet bolǵan jerde onyń ta­rıhy bolady. Biz – tarıhy tereń jatqan halyq­pyz. Biz baıtaq tarıhy bar elmiz. Bul eldiń baıtaq ádebıeti bar. Sondyqtan biz muny ózge túrktildes halyqtar sııaqty zertteýimiz kerek», dep Muhtar ekeýmiz sóılegen kezde, jaryqtyq akademık Qajym Jumalıev: «Áı, Beısembaı, tart úrgizbeı myna kúshikterińdi!» dep aıqaı salǵany áli esimde. Beısekeń sol joly qatty muńaıdy, muńaıǵanymen aıtqanynan qaıtqan joq. Burynǵydan da bekine tústi. Meni Beısekeń «Kóne túrk ádebıeti eskertkishteri jáne olardyń qazaq ádebıetine qatysy» degen taqyrypta dıssertasııa jazýǵa qaıraı tústi. Beısekeńniń qýdalanbaǵan zamany joq. Qazaq mádenıetiniń, qazaq ádebıetiniń, jalpy qazaq aǵartý salasynyń jarq etip janyp túsken jaryq juldyzy Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń murasyn zertteımin, Sultanmahmut qazaqtyń uly oıshyly, aqyny ekenin dáleldeımin dep japa shekkenin jaqsy bilemiz. Tarıh muny da umytqan joq. Aqyry baıandy boldy. Beısekeńniń aıtqany keldi. Qazir qazaq ádebıetiniń tarıhyn kúni keshe basynan qıyndyqty ótkermegendeı, baıaǵy zamannan zerttelip kele jatqandaı qabyldaıdy jurttyń bári. Aqıqatynda bul úlken arpalystan týǵan eńbektiń jemisi edi. Munyń basynda tabandy Beısembaı Kenjebaev turdy. Qasynda biz boldyq. Tarıhtyń shyndyǵyna júginetin bolsaq, ádebıetimizdiń túp-tamyryn, kóne dáýirin menen buryn arnaıy zerttegen ǵalym bolǵan joq. Shyndyǵy osy. Tasqa qashalyp jazylǵan kóne túrk jyrlaryn da osydan 45 jyl buryn alǵash jańashalaǵan (aýdarǵan) men edim. Menen keıin ony qaıta aýdarǵan, arnaıy tereń zerttegen kisi bolǵan joq. Sol aýdarmalarymdy búginde siltemesiz-aq paıdalanyp júr. Keıbir zertteýshiler osynyń bárin ózderi istegensıdi. Beısekeńniń jetekshiligimen KazGÝ-de alǵash «Ejelgi ádebıet» dep atalatyn teorııalyq kýrsty negizdep, qalyp­tas­tyr­ǵan da, joǵary oqý oryndarynyń fılologııa fakýltetterine arnap sol kýrstyń tuńǵysh baǵdarlamasyn jasaǵan da men edim. Bireý umytsa da, tarıh umytpaıtyn osy eńbegimdi aıtpasyma bolmady. Ǵylymdaǵy ádiletsizdiktiń biri osy dep bilemin. Eger de búginde Kúltegin, Tonykók degen esimder qazaq sanasyna ábden uıalaǵan bolsa, bul da meniń zertteýlerimniń nátıjesi dep bilemin. Qulbek Ergóbek Beısekeńniń bes tomdyq akademııalyq jınaǵyn jarııalap jatyr. Onyń alǵysózin men jazǵan birinshi tomy «Túrk qaǵa­natynan búgingi kúnge deıin...» dep atalady. Birinshi taraýyna Beısekeńniń «Erte dáýir­lerdegi ádebıet nusqalary», «Qazaq ádebıetiniń tarıhyn dáýirleý», sondaı-aq túrk halyqtaryna ortaq «Dıvanı Luǵat at-Túrk», «Qıssa-sul Ánbııa», «Kodeks Kýmanıkýs», «Muhabbatnama» sııaqty aıshyqty shyǵarmalardy taldaýy berilip, «Ádebıet tarıhyn zertteýdiń keıbir máseleleri» jaıly pikiri de engizildi. Buryn esh jerde ja­rııalanbaǵan «Sóz týraly sóz» dep atalatyn túrkitanýǵa arnalǵan qundy eńbegi de tuńǵysh ret osy tomdyqtan oryn aldy. Beısekeń – qazaq ádebıeti ǵylymynda tuńǵysh ret qazaq ádebıetiniń tarıhyn júıelegen, bir izge salǵan ǵalym. Ol kisi qazaq ádebıetiniń tarıhyn: Erte dáýirdegi ádebıet (túrki halyqtaryna ortaq ádebıet, H ǵasyrǵa deıin), Musylman dáýiriniń ádebıeti (H-HII ǵasyr), Altyn orda kezindegi ádebıet, Qazaq handyǵy tusyndaǵy ádebıet, HVIII-HIH ǵasyrdaǵy ádebıet, HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ádebıeti jáne qazirgi ádebıet dep dáýirleıtuǵyn. Bul jınaqtarǵa Beısekeńniń kóz maıyn taýysyp, talaı mehnat shegip, talaı qıyndyqty bastan keshken aýyr da azapty oılarmen jazǵan, asyl qalamynan týǵan qazaq ádebıetiniń tarıhyn zertteýshilerge asa qajetti, qundy shyǵarmalary, maqalalary, ǵylymı zertteý eńbekteri kirgen. 1967 jyly Beısembaı Kenjebaev, Hanǵalı Súıinshálıev, Habıbolla Sydyqov, Muhtar Ma­ǵaýın bárimiz birigip ázirlegen «Ertedegi ádebıet nusqalary» deıtin «Mektep» baspasynan jınaq shyqty. Bul ádebıet tarıhy salasyndaǵy asa eleý­li kitap bolýymen qatar, erte dáýir ádebıeti tarıhyn pán retinde negizdegen, ádebıetimizdiń tarıhyn 12 ǵasyrǵa tereńdetken tuńǵysh súbeli eńbek bolatyn. Sol kezdegi «Voprosy lıte­ratýry» jýrnalynyń (1968, 6-kitaby) osy kitap týraly: «S vyhodom v svet etoı knıgı ıstorııa kazahskoı lıteratýry ýglýblılas na selyh dvenadsat vekov», dep jazǵany jadymda. Beısembaı Kenjebaev – qazaq ádebıetiniń máse­lelerine, qazaq baspasóziniń tarıhyna arnal­ǵan irgeli eńbekter jazýmen qatar, Abaı, J.Jabaev, M.Seralın, M.Áýezov, S.Sháripovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly da jan-jaqty zertteý júrgizip, kitaptarynda ádebıet ókilderiniń kemeń­gerlik, oıshyldyq, tapqyrlyq qabiletine baǵasyn berip, taǵdyryna qatysty oı túıgen ǵalym. Ulttyq ádebıettaný ǵylymynda tuńǵysh ret zaman qaıshylyqtaryna qaramaı, aýyz ádebıeti úlgilerin jınaý, júıeleý, tereń zertteýmen aına­lysty, sóıtip qazaq ádebıetiniń tarıhyn Buqar jyraýdan bastalady degen jańsaq pikirdi teriske shyǵaryp, Orhon-Enıseı jazbalarynan bastala­tyn­dyǵyn ǵylymı turǵydan dáleldeýge kúsh saldy. HH ǵasyrda ómir súrgen aqyn-jazý­shy­lardyń shyǵarmashylyǵyn, sondaı-aq túrk dáýiriniń ádebı nusqalaryn jınaqtap, júıelep,  bir izge túsirdi. Beısekeń – jıyrmasynshy ǵasyrdyń ba­syndaǵy ádebıetti tereń zerttegen adam. Ol Yby­raı men Shoqandy, Bernııaz Kúleev, Áset aqyn, Sultanmahmut, Aqmolla, Maqysh Qaltaev, Ákiram Ǵalymov syndy ádebıet ókilderin zerttedi. Beısekeńniń ǵylymı eńbekterin qazaq ádebıe­tiniń tarıhyn tereńge aparǵan, tuńǵysh ret júıege túsirip negizdep, jan-jaqty dáleldep bergen, esh­qashan eskirmeıtin, kónermeıtin, urpaǵynyń qo­ly­nan túspeıtin asa qundy mura dep esepteımin. Beısembaı Kenjebaevtyń artynda qalǵan baıtaq mura munymen shektelmeıdi. Áli de talaı murasy jınaqtalyp, túbegeıli zerttelýi kerek. Ádebıettaný ǵylymynyń kóshin bastap turǵan ustazymnyń akademık Vıktor Maksımovıch Jırmýnskıı, máskeýlik professorlar Ámir Nádjıp­pen, Aısulý Valıtovamen, sol sııaqty ózge de ataq­­ty ǵalymdarmen ádebıet tarıhyna, sonyń ishinde qazaq ádebıetiniń tarıhyna qatysty bol­ǵan uzaq suhbattaryna talaı kýá bolǵanmyn. Sol kezdegi uzaq áńgimeniń arqaýyna aınalǵan kóp­tegen oılary bul jınaqtarǵa kirmegen. Túbinde onyń bári tabylyp, jınaqtalady dep oılaımyn. О́ıt­keni Beısekeń óte eskerimpaz kisi bolatyn, bárin jınaqtap, qaǵazǵa túsirip otyratyn. Bolashaqtyń enshisinde ken qazǵandaı áli de asha túsetin, tereńdeı boılap tunyǵyna qana túsetin ǵalymnyń muralaryn jınaqtaý mindeti tur. Onyń eńbegi bes tomdyqtan da qomaqty bolatynyna senimdimin. Beısekeń basynan qýdalaýdy óte kóp ótkizgen adam, qıyn jyldary Máskeýge baryp, sol jerde qyzmet etip, kitabyn satyp kún kórgen. Soǵan qaramastan, ádebıetimizdiń tarıhyna sińirgen eńbegi Beısembaı Kenjebaevtyń esimin qurmet­pen, maqtanyshpen aıtatyn dárejege kóterdi. Abaıdyń: «Aqyryn júrip, anyq bas, eńbegiń ketpes dalaǵa. Ustazdyq qylǵan jalyqpas, úıretýden balaǵa», degenindeı, áli esimde, qarama­ǵynda qyzmet istep júrgen bizderge jazǵy dem­alys­qa ketip bara jatsaq: «El arasyndaǵy áńgi­melerdi jınaı júrińder, qazaqtyń boǵaýyz aıtys­taryn da tastamańdar», dep tapsyrma berip jiberetin. О́zgeni qaıdam, ózim birneshe nusqasyn jınap kelgenmin sonda. Árıne, olar munda kórin­beıdi, alaıda alda tolyqtyrylady dep oılaımyn. B.Kenjebaevtyń bes tomdyǵy ádebıet tarıhyndaǵy Muhtar Áýezov, Álkeı Marǵulan­dardyń eńbekterimen qatar turatyn asa qundy jınaq dep esepteımin. Beısembaı Kenjebaev – Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń “Qazaq ádebıeti” kafedrasynda qazaq ádebıetiniń erte dáýirden bergi tarıhyn zertteýshilerdiń mektebin qalyptastyrǵan uly ǵalym. Ol kisiniń ádebıet tarıhyn júıeleýdegi jáne ǵalym daıyndaýdaǵy eńbegi zaıa ketken joq. Kóp jyldyq qıyndyqty jeńe júrip, dıssertasııa qorǵadyq. Jańa zertteýler dúnıege keldi. Bul Beısembaı Kenjebaev ıdeıasynyń saltanaty edi. Kóp jyl kóz maıyn taýysyp, zamanmen, kommýnıstik ıdeologııamen arpalysa júrip jasaǵan eńbekterimiz búginde halyqtyń qolynan túspeıtin qymbatyna aınaldy dep aıtýǵa ábden bolady. Mine, osylaısha, qazaq ádebıetiniń erte dáýiri alpysynshy jyldardyń ortasynda ǵylymı tur­ǵy­dan negizdeldi. Daýly máseleniń basy ashylyp, joǵary oqý oryndarynda jeke pán retinde óte bastady. Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqý baǵdarlamalary, oqý quraldary jaryq kórip, stýdentter ádebıet tarıhynyń tamyry tereńde jatqanyna kóz jetkizip uıadan ushty. Halyq eshqashan óz tarıhyna enjar qaraı almaıdy. Osy shyndyq ábden dáleldendi. Beısembaı Kenjebaevtyń bul eńbegi – ádebıetimizdi damytýǵa qomaqty úles qosqan, ta­rıhymyzdaǵy jarqyn da tanymal qaıratker­lerdiń ómirin, tar jol, taıǵaq keshýin, kemel aqyl­mandarymyzdyń dúnıege kózqarastaryn, azattyq­qa umtylǵan sony ıdeıalaryn jáne ádebıet ta­rıhyndaǵy ereksheligin baıandaǵan, qazaq áde­bıetiniń tarıhyna qosylǵan baǵa jetpes qazyna. Munda kópjyldyq zertteý men ǵylymı oı-sananyń fılo­sofııasy jatyr. Sondyqtan da bul basylymdar árbir zertteý ınstıtýtynyń, árbir joǵary oqý oryndarynyń kitaphanalarynan tabylýy tıis. Ustaz mektebiniń jaryǵy men jylýynan zertteý jumysymdy aıaqtap, qorǵaýǵa usynǵan kezimde de úlken qýat aldym. Dıssertasııa áýeli kafedrada talqylandy. 1968 jyldyń jazy. Oqý jylynyń aıaǵy. Ǵylymı jetekshim Beısembaı Kenjebaev, akademık Álkeı Marǵulan, professorlar Málik Ǵabdýllın, Esmaǵambet Ysmaıylov, Muhametjan Qarataev, Temirǵalı Nurtazın meniń zertteýimdi qazaq ádebıettanýyndaǵy jańa jetistik, jańa adym retinde baǵalady. Kafedranyń pikiri de osyǵan túıindeldi. 1969 jyly «Kóne ádebı eskertkishter jáne onyń qazaq ádebıetine qatysy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵadym. Qorǵaý bes saǵatqa sozyldy. Taqyryptyń qyzyqtyǵy, álde kúrdeliligi, ár tusta otqa maı tamyzǵandaı daý-damaı ýshyǵyp, aıtys órship, pikirtalas týyndap ýaqyttyń qalaı ótkenin bilmeı qaldyq. Álkeı Marǵulan aǵa ornynan ekinshi ret kóterilip: «Bul óte kúrdeli taqyryp! Doktorlyq suraıyn dep turmyn!» – dep sýyrylyp sóılegeni esimde. Ivan Groznyı sekildenip taıaǵyn attata basyp qorǵaýǵa aqyn Ábdilda Tájibaev keldi. Ol kisi sóılegende zal dúrkirep ketti. Beıne, kóne túrik mátinin tasqa oıyp jazǵan bádizshi sekildenip baǵzy babalardyń sarynyna salyp, arǵy-bergini qozǵap, saı-súıegimdi syrqyratty. Jurt dýyldasyp tarasa bastady. Qýa­nyshymda shek joq. Zeınolla aǵamyz qushaǵyn jaıyp: «Kelshi, Myrzash, qazaq ádebıetiniń tarıhyn on eki ǵasyrǵa tereńdettiń!» – dep mereıi tasyp, qushaǵyna aldy. O kezdegi úrdis – qorǵaýdan keıin dastarqan jaıylady. Dastarqan mázirin Ǵaısa Sarmýrzın basqardy. «Búgin Talastyń qara taıy báıgeden keldi», – dep ashqany jadymda. Qaıran ustazdarym. Qaısybirin aıtaıyn! Bul kúnde oqý ornyn, odan qalsa bilimdi jekemenshikke aınaldyryp jiberdik. Jekemenshik múd­de, jekemenshik kásip, jekemenshik mektep, ýnıversıtet degen qońyzdaı órip aldymyzdan shyqty. Al, osyǵan múlde kerisinshe... aımańdaıly usta­zymyz qaı-qaı nársede qazaqtyń qamyn jep sóz sabaqtaıtyn. Ulttyq bıikten oı óretin. Bázbirde kózime kóripkel áýlıedeı elestep ketedi. Sol kisilerdiń sózinde, ózinde qasıet kepıeti bar ma dep qalamyn. Oıdy oı qozǵaıdy. Shoqan shyǵarmalarynyń basyna túsken kep Álkeı aǵa Marǵulannyń da taǵdyrynda qaıtalan­dy. О́tken ǵasyrdyń 1998 jyly Álekeńniń ómir boıǵy jazǵan eńbekterin saralap, júıelep, naqtylaı túzip 14 tom shyǵarý josparlanǵan edi. Redaksııalyq alqa quryldy. Ǵylymı redaktorlar belgilendi. Úkimettiń arnaıy qaýlysy shyqty. Áıtse-daǵy, sol ulan-asyr úlken sharýa iske asyrýǵa kelgende – ǵulamanyń bar-joǵy tórt tomy ǵana shyǵyp úlgerdi. Onyń ózinde úshinshi, tórtinshi kitap biriktirilip jaryq kórdi. Úlken pátýaly istiń aıaǵy bul kúnde sıyrquıym­shaqtanyp úzilýge qaldy. Nesin jasyraıyn. Álekeńniń aldyn kórdim, aqylyn tyńdadym. Ol kisi meniń kandıdattyq dıssertasııama resmı opponent boldy. Sol kezeńde, jas kezimde Álekeń týraly oıdy qaǵazǵa túsireıinshi dep neshe márte oqtaldym. Jıi kezdesip únemi aqyl-keńes alyp júrgen ustazym týraly, Álekeńniń ǵylymdaǵy muratyn, oı-parasaty týraly jazýdyń qıyn ekendigin men qolyma qalam alǵanda shyndap túsindim. ...Kópshilik oıynan shyǵa almasam she? Áń­gi­meni neden bastaý kerek? Jastarǵa úlgi bolsyn dep akademıktiń balalyq shaǵyn, ósken ortasyn jazam ba, joq álde, jasynan zerek, Baıannyń sulý tabıǵatyna, qazaqtyń ushan-teńiz jyryna bólenip ósken Álkeıdiń Moskva, Lenıngrad qalalaryn­daǵy oqý, izdený jolyn jazam ba? Onda Qanysh, Muhtardaı danalarmen birdeı bilim jolyna birge attanǵan shákirttik jyldarynyń qymbat, qyzyq áńgimesin aıtyp jetkize alar ma ekem?.. Kóp tolǵanyp, kóp oılanyp jas kúnimnen aldy­ma shamshyraq etip ustaǵan ǵalym aǵanyń tyn­dyrǵan isteri men izdenisteri týraly tebirenýdi jón kórdim. Halqymyzdyń tarıhyn, mádenı shejiresin ja­lyqpaı zerttep, tom-tom baǵaly kitaptar jarııalap, qazaq órkenıetiniń ósýine, bilim qorynyń mo­laıýyna surapyl yqpal jasaǵan shamshyraq­tary­myz­dyń biri – akademık Álkeı Haqanuly Marǵulan. Álkeı aǵamyz tekti tuqymnan shyqqan. Ataqty Abylaı hannyń úzeńgiles, qarýlas seriginiń biri Oljabaı batyrdyń tikeleı urpaǵy. Oljabaı batyrdyń jońǵarlarǵa qarsy jan alyp, jan bergen joryǵynan basqa – biz bilmeıtin ekinshi bir ereksheligi: 1772 jyly Edige bı ekeýi qosylyp Reseı ımperatrısasy Ekaterına II-ge keń-baıtaq Qulyndy dalasyn baıyrǵy ıesi qazaqtarǵa qaıtaryp berý jóninde úlken hat jazǵan kisi. Áıtse-daǵy Eýropanyń birneshe memleketi syıyp keterdeı jazıra jazyq qazaqtarǵa buıyrmaı, orystardyń máńgilik qol astynda qalyp qoıdy. Hat arhıvte qaldy. Áıteýir, «Kýlýndınskaıa step» degen aty Reseıde saqtalǵanyna da shúkir. Keleshek ǵalym eń áýeli Baıanaýyldaǵy úsh klastyq orys mektebin bitirgen. 17 jasynda Semeı tehnıkýmyn úzdik támamdaıdy. Sol jyldary Semeı qalasynan shyǵyp turǵan «Tań» jýrnaly men «Qazaq tili» gazetine belsene qatynasady. Muhtar Áýezovpen tanysyp, keıinshe aralarynan qyl ótpeıtin dos bolyp ketedi. 21 jasar Álkeı Lenıngradqa baryp, Shyǵys­taný ınstıtýtynyń ádebıet fakýltetine túsedi. Tól oqýyn jalǵastyra júrip Lenıngrad ýnıversıteti men О́ner tarıhy ınstıtýtynan qosymsha dáris alady. Sóz basynda keltirilgen uly akade­mıkterdiń aldyn kórip, tálimin aldym deıtinim osy kezeń edi. Atalmysh oqý ornyn 25 jasynda úzdik bitirgen Álekeń kókireginiń kózi bar ǵulamalarynyń megzeýimen ǵylymnyń sońyna sham alyp túsedi. Kóp ýaqyt ótpeı, asa qıyn ári zerttelmegen tyń taqyrypqa qalam tartady. Ol taqyryp – «Paıyz-tumar men tańbalardyń tarıhı mańyzy» (paıyz – hannyń aldyna barýǵa arnalǵan ruqsat kepildigi) dep atalatyn arǵy-bergi tarıhta súrleý salynbaǵan, jumbaǵy kóp, joıqyn zertteýdiń bastaý arnasyn alady. Surapyl soǵys aıaqtalǵan jyly tabyspen qorǵap shyqqan ǵylymı taqyry­byna ataqty shyǵystanýshy N.V.Kıýner joǵary baǵa berip, sáttilik tiledi. Qalamynyń izin sýytpaı Álekeń «Qazaq hal­qynyń epıkalyq ańyz-áńgimeleri» degen taqy­ryp­ta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Dısserta­sııany qany jerge tambaıtyn jalpyǵa birdeı jańalyq dep akademıkter V.A.Gordlevskıı men I.I.Meshanınov jerden jeti qazyna tapqandaı qýana quptaǵany sol kezdegi basylym betterine shyqty. 1946 jyly Qazaqstan Ulttyq akademııasy óz aldyna jeke otaý tigip, úlken ǵylym men bilimniń qarashańyraǵyna aınaldy. Jańadan kóptegen ǵylymı-zertteý ınstıtýttary ashyldy. Arǵy-bergi tarıhty atasynyń shejiresindeı tarqata­tyn, kóne mátindi tereń tanyp oqı alatyn, qaı zertteýge otyrsa-daǵy urynyp isteıtin dúleı minezdi jas ǵalym – qaı-qaı laýazymdy oryn usynsa-daǵy dóńgeletip istep ketetin edi. Instıtýt dırektorlyǵy ornynan óz erkimen bas tartady. Kabıneti atshaptyrym, vıse-prezıdenttikke de kelispeıdi. Tek ǵylymmen aınalysýdy jón kóredi. Áldeqashan ulttyq ǵylym-bilimniń shekarasy­nan shyqqan, baıaǵydan ataǵy álemge jaıylǵan Álekeń 44 jyl boıyna, ıaǵnı óle-ólgenshe Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri ǵana bolyp ótti. Dańqy jer jarǵan uly ǵulama-akademık nelikten osynaý kishigirim qyzmetti mise tutty dep qaıran qalasyz. Álekeńe – ǵylym ótip ketken, ǵylymnyń túbine jetken degen qosymsha esim jamalǵan jyldar edi bul! Netken ólermendik! Netken ǵylymǵa berilgendik deseńshi! Álekeń bylaıǵy ómirinde Shoqan Ýálı­hanovtyń murasyn tirnektep jınap, ǵylymı apparatpen jabdyqtap, shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵyn shyǵarýmen aınalysty. Taý aýdarǵandaı qıyn sharýany tarazylaı kele Shoqannyń tolyq jınaǵy qyrtysty qalyń alty tom bolady dep túzilim jasady. Áıtse de ólshenip bergen ýaqyt emes pe! Ǵylym kókjıeginde quıryqty juldyz­daı aǵyp ótken áıgili shyǵystanýshynyń 5 tomyn ǵana shyǵaryp úlgerdi. 6-shy tom Álekeńniń iz­basar­larynyń moınynda qaldy. Akademık qaıtys bolǵaly shırek ǵasyr ótipti. Izbasarlary áli kúnge altynshy tomdy jınap, túzip shyǵara almaı keledi. Álkeı Haqanuly ǵylymnyń ár salasyna óz úlesin qosa bilgen bilimniń bıik shyńy edi. Ol – ádebıetshi, tarıhshy, arheolog, óner zertteýshisi, saıahatshy, etnograf. Munyń ústine ustazdyǵyn, jazýshylyǵyn qosyńyz. Osy jerde jazýshy degen sózdi ádeıi aıtyp otyrmyz. О́ıtkeni ǵalymnyń eńbekteri dáldiligi, tereńdigi óz aldyna, erekshe kórkem tildi boıaýymen sıpattalady. Shoqan shyǵarmalary bes tomdyǵynyń birinshi kitabyndaǵy Shoqan ómirbaıanyn qaıta bir oqyp shyǵyńyzshy. Sirá-daǵy onyń ádettegi ómirbaıandyq jalań derektemelerden tipti bólekshe jazylǵandyǵyna kóz jetkizesiz. Shoqannyń ósken ortasy, dúnıetany­my, óner dúnıesi jaıyndaǵy tutas kórkem shyǵarma oqyǵandaı áserde bolasyz. Qazaq topyraǵynda týǵan ómir­baıandyq ocherkterdiń budan ozyq úlgisin tabý qıyn.

Myrzataı JOLDASBEKOV. (Jalǵasy bar)