Jaqsydan eshkim kete qoımaıdy

Premer-mınıstr Devıd Kemeronnyń usynysyn talqylaı kelip, Ulybrıtanııanyń parlamenti óz eliniń Eýropalyq Odaqtyń quramynda qalý-qalmaý jónindegi máseleni bıylǵy jyly 23 maý­symda ótetin jalpyulttyq referendýmda anyqtaýdy belgiledi. Bul – birazdan beri aıtylyp kele jatqan áńgime. Ulybrıtanııanyń bul Odaqtan shyǵýyna tirelip turǵan da eshnárse joq. Ol ketkennen Eýroodaq kúırep qalmaıdy, al bólinip shyqqanda da Londonnyń kósegesi kógerip sala bermeıdi. Bul ózi saıası oıynǵa jaqyn nárse. Sol Ulybrıtanııada bir qaýym jurt bul Odaqtan bólinsek, sol Odaqqa kiretin, ásirese, keıin qosyl­ǵan álsizdeý elderdiń aýyrtpalyǵyn kótermeımiz, tabysymyz ózimizde qalady, jaǵdaıymyz jaqsara­dy degen pikirde. Bul, eń aldymen, elektorat. Olardyń pikirin tyńdamaýǵa bolmaıdy, onda saılaýda jeńilesiń. Sony eskerip, Kemeron saılaý naýqany kezinde bul máselege baılanysty 2017 jyldan keshiktirmeı referendým ótkizemin degen. Endi ýádesin bir jyl buryn oryndamaq. Árıne, Eýroodaq ózinen Uly­brıtanııadaı bedeldi eldiń, úlken ekonomıkanyń ketpegenin qalaıdy. Sodan da oǵan ketpe deıdi. Tipti, onyń biraz sharttaryna qulaq ta qoıady. Áıtpese, bul Odaqtyń óz jarǵysy bar. Ol jurttyń bárine ortaq, oǵan qazirgi múshe 28 eldiń bári toqtaıdy. Sóıtse de, jaqynda ótken Eýroodaq sam­mıti aǵylshyndardyń usynys-sharttaryn qabyldaǵandaı da bolyp otyr. Bul qandaı talaptar, qan­daı sharttar? Birinshiden, deı­di olar, Ulybrıtanııany «Eý­ropalyq sýperderjava» qurý isine qospaısyńdar. Endi eshkim de eshkimdi qosylasyń dep kúsh­temeıtin shyǵar. Ekinshiden, eýro resmı túrde birden-bir eýrovalıýta dep eseptelmesin deıdi. Aıtty-aıtpady, budan jaǵdaı ózgere qoımasy da belgili. Qazir 19 el eý­rony paıdalansa, basqalar óz valıý­talaryn qoldanady. Úshinshi talapta biraz kiltıpan bar – ulttyq parlamentterdiń Eýroodaqtyń dırektıvalaryn qabyldamaýǵa quqyly bolýyn talap etedi. Bú­ginge deıin Eýroodaq ózine múshe elderdiń ulttyq múddelerin tu­qyr­typ ta otyrǵan joq, sóıtse de, muny atap kórsetý jón de sekildi. Qandaı odaqqa kirgende de ár eldiń óz ulttyq múddesi birinshi kezekte turǵany jaqsy. Aǵylshyndardyń tórtinshi talabyn da shartty túrde qabyldaýǵa bolar edi. Olar eýrovalıýtalyq aımaqtaǵy 19 el oǵan kirmegen 9 elge ústemdik etpesin deıdi. Bul «ústemdiktiń» mynadaı shegi bar dep kórsetilmegen soń, bul jaı áńgime túrinde qalatyny anyq. Qalaı degende de, Brıýssel men London kelisimge keldi. Eýropalyq Keńestiń tóraǵasy Donald Týsk Eýroodaq pen Ulybrıtanııa ara­syndaǵy kelisimge biraýyzdan qol jetti dep málimdedi. Eýro­odaq komıssııasynyń tór­aǵa­sy Jan-Klod Iýnkerdiń: «Uly­brıtanııa úshin ádil bolǵan nár­se – Eýroodaqqa múshe 27 el úshin de ádil», degen sózi, sirá, mátelge de aınalar. Kóńili tol­ǵan Devıd Kemeron: «Erteń men ony mınıstrler kabınetine jet­kizemin», dedi. Ol parlamentke de jetkizdi. Parlament alda bola­tyn referendýmnyń kúnin de belgiledi. Sodan keıin halyq arasynda júrgizilgen saýaldamaǵa qaraǵanda, eldiń Eýroodaqta qalý­yn jaqtaıtyndar sany odan shyǵýdy jaqtaıtyndardan 15 paıyz artyq bolyp otyr. Al buryn kerisinshe, shyqqan jón deıtinder kóp edi. Buryn Eýroodaqty unatpaı­tyndar, qalaı da bir ilik iz­de­gende, bul Odaq ishten irip jatyr, Ulybrıtanııa bólinip ketpek dep qýanatyn. Endi qýana qoımaıdy. Sonan soń, mıgranttardy ornalastyra almaı jatyr dep shýlaıtyndar da kóp. Al shyn máninde bosqyndar legi álemdi titiretken qasiret bolsa, sonyń bar aýyrtpalyǵyn kóterip otyrǵan da Eýroodaq elderi. Qanshama qasiret shekken adamdy shamalaryna qa­raı qabyldap, kómegin kórsetip jatqan da solar. Sol Eýroodaqty synaıtyndar ondaı bosqyndardy mańyna jolatpaıdy. Bosqyndar olarǵa barmaıdy da. Eýroodaq elderi sońǵy jyldary aıtarlyqtaı qıyndyqqa dýshar boldy. Ásirese, ekonomıkalyq daǵdarys biraz eldi kúızeltti. Son­da olar osy Odaqtyń kómegimen eńsesin kóterdi. Álemniń talaı óńirinde áskerı qaqtyǵystar etek alǵan. Al Eýroodaq aımaǵynda bul joq. Sodan da basqalar bul Odaqqa umtylady. Al Ulybrıtanııanyń odan ketemiz dep biraz órekpigeni jaı bopsa ispettes. Jaqsydan eshkim ketpeıdi. Qaıta olarǵa qo­sylýǵa umtylady. Moralestiń ózine ókpelegeni jón shyǵar Bolıvııada el konstıtýsııasyna ózgeris engizip, qazirgi prezıdent Evo Moralestiń tórtinshi merzimge saılanýy úshin 2019 jyly kúreske túsýine múmkindik berý máselesi búkilhalyqtyq referendýmǵa qoıylyp edi, daýys bergenderdiń kópshiligi oǵan qarsylyǵyn bildirdi. Referendým aldynda daýys berýdiń nátıjesi qandaı bolsa da, ony durys qabyldaımyn degen Morales, sirá, muny kút­pedi me eken, óziniń jeńilisin op­pozısııanyń áleýmettik jeliler arqyly bılik jaıynda jalǵan málimetterdi taratqanynan kórip otyr. Al Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýronyń pikiri bas­qaraq. Onyń oıynsha, bul – AQSh ım­perıalızminiń qolymen jasalǵan nárse. Qalaı bolǵanda da, Morales jeńilis tapty. Jalpy, Moralestiń qazir ha­lyqqa ókpeleıtin jóni joq. Bul elde 1825 jyldan prezıdenttik saılaý ótip kele jatsa, ol el bas­shylyǵyna túpkilikti halyq arasynan saılanǵan tuńǵysh qaıratker boldy. Sonymen birge, bú­kil el tarıhynda prezıdenttikte uzaq bolǵan da Morales. Ol 2006 jyl­­­dan beri bılik tizginin ustap keledi. Bul eldiń zańy boıynsha prezıdenttikke jurt bir-aq merzimge saılanady. Al Morales qazir úshinshi merzimdi atqaryp otyr. Tórtinshige qumartyp edi, ony halyq qalamady. Onyń burynǵy saılanǵany da qyzyq bolǵan. Ras, alǵashqy saılanýy zańdy edi, ol halyqtyń qoldaýyna bólendi. Alǵash ret túpkilikti halyq ókiliniń saılanýy úlken merekege aınaldy. Oıdaǵy biraz sharýany júzege asyrdy. Ásirese, ónerkásiptegi biraz kásiporyndy jekemen­shik­ten memleket menshigine aldy. Ony halyq jón dedi. Sonda ol óziniń bul qadamdaryn alda da jalǵastyrmaq boldy. Ol úshin ekinshi merzimge saılanýy kerek. Oǵan el Konstıtýsııasy múmkindik bermeıdi. Ony ózgertý úshin parlament referendým ótkizýge sheshim qabyldaýy tıis. Al kongress oǵan kónbedi. Onda oppozısııa ókilderi kóbirek. Sonda Morales basqa jerde kezdese qoımaıtyn oqys áreketke bardy – ashtyq jarııalady. Iá, el prezıdenti ashtyq jarııalady! Kúlkilileý jaǵdaı. Arada alty kún ótkende prezıdentti ashtan óltirip almaıyq degendeı, oppozısııa kelisimin berdi. Sóı­­tip, 2009 jylǵy saılaýda jeńiske jetti. Úshinshi merzim­ge saı­lanýyna konstıtýsııalyq sot kómektesti. Ony 2014 jylǵy saı­­laýǵa qatyssyn degen sheshim shyǵaryp berdi. Morales qatysty da jeńiske jetti. Tórtinshi merzimge talap kú­sheıdi. Saılaýǵa qatysýyn halyq sheshsin dep, máseleni refe­ren­dýmǵa shyǵardy. Bul joly halyq qoldamady. Qalaı bolǵanda da, Moralestiń halyqqa ókpeleıtin jóni joq, biraz jyl qoldady, bi­raq nátıje oıdaǵydaı bolmady. Eńbek et te mindet et degen bar. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.