Tekserý talaby – tegeýrindilik

Esep komıtetiniń baqylaý is-sharalary óńirlerge bólinetin transfert kóleminiń ulǵaıǵanyn kórsetedi. Alaıda, atalǵan qarajat árdaıym tıimdi paıdalanyla bermeıdi. Jergilikti bıýdjet qarajatyn utymdy paıdalanýda óńirlerdegi syrtqy memlekettik aýdıt organdary – tekserý komıssııalarynyń róli erekshe. Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý júıesiniń tıimdiligi men sapasyn arttyrýǵa Memleket basshysynyń turaqty kóńil bólýiniń arqasynda tekserý komıssııalary qalyptasý jyldarynda jergilikti bıýdjet qarajatynyń utymdy paıdalanylýyna úles qosqan tolyqqandy qurylymdarǵa aınaldy. Tekserý komıssııalarynyń memlekettik organ retinde qalyptasýy jáne ótken jyldyń qarasha aıynda qabyldanǵan «Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý týraly» Zańnyń olardyń qyzmetine áseri jóninde Esep komıtetiniń múshesi Erlan TURLYBEKOVPEN áńgimelesken edik. – Erlan Qabykenuly, «Mem­­­­­lekettik aýdıt jáne qar­jylyq baqylaý týraly» zań­dy qabyldaý tekserý komıs­sııalarynyń qyzmetine qalaı áser etti? Esep komıteti olar­dyń qyzmetin úılestirýdi al­da­ǵy ýaqytta da jalǵastyra ma? – Eń aldymen, zańda memle­kettik aýdıttiń syrtqy jáne ishki bolyp bólingenin atap ótý qajet. Syrtqy aýdıttiń negizgi min­deti – ulttyq resýrstardyń tıimdi paıdalanylýyn baǵalaý. Bul máselelermen Esep komıteti jáne óńirlerdiń tekserý komıssııalary aınalysatyn bolady. Ishki aýdıtti ishki memlekettik aýdıt jónindegi ýákiletti organ, sondaı-aq, ortalyq memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organ­dardyń ishki aýdıt qyzmeti júr­gizedi. Tekserý komıssııalarymen ózara is-qımylymyzǵa kelsek, Esep komıteti tekserý komıssııalaryna ádistemelik kómek kórsetýdi burynǵysynsha jalǵastyrady. Biz tekserý komıssııalaryna ár­daıym qoldaý bildirip, olarǵa aqparattyq, konsýltasııalyq kómek kórsetip, qyzmetine ozyq standarttar engizdik. Buǵan qosa, jyl saıyn birlesken baqylaý is-sharalaryn (aýdıtorlyq is-sharalardy) júrgizip otyramyz, bul tekserý komıssııalarynyń qyzmetkerlerine Esep komı­te­tindegi áriptesterinen prak­tı­kalyq tájirıbe alýǵa, qoıylǵan mindetterdi barynsha sapaly sheshýge, ıaǵnı qyzmettiń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Qazir biz Esep komıtetiniń aq­parattyq júıesin tekserý ko­mıssııalarynyń aqparattyq júıe­lerimen ıntegrasııalaý ju­mystaryn júrgizip jatyrmyz, syrtqy memlekettik aýdıt má­sele­leri boıyn­sha qajetti aq­paratpen almasatyn bolamyz. Zańnyń qa­byldanýyna oraı, bizge tekserý komıssııalary ortalyq memlekettik organdarmen ózara is-qımyl jasaǵan kezde olardyń múddelerin bildirý boıynsha qosymsha quzyret berildi. Sonymen birge, Prezıdent Ákim­shiliginiń kelisýi boıyn­sha Esep komıteti tekserý komıs­sııasynyń tóraǵasyn taǵaıyndaý jáne bosatý jóninde óńirlerdiń máslıhatyna usynym engizedi. – Tekserý komıssııalary – bú­­gingi tańda syrtqy mem­le­kettik aýdıttiń tolyqqandy or­gandary. Olar qalaı damyp ja­tyr? Osydan birneshe jyl bu­ryn Esep komıteti olardyń qyz­metin synaǵany esimizde... – Men ýaqyttyń syn-tegeý­rinderine jaýap berip, júktelgen fýnksııalardy tıimdi oryndaý úshin kez kelgen memlekettik organ óz qyzmetin jetildirýge, ju­mystyń jańa ádisterin qoldanýǵa, ıaǵnı bir orynda turmaýǵa tıis dep esepteımin. Shynymen de, Esep komıteti buryn tekserý komıssııalaryna qatysty eleýli eskertýler aıtty. Qyzmetti uı­ym­dastyrýdaǵy problemalar, biliktiligi joǵary mamandardyń jetispeýshiligi, qyzmetkerler sa­­nynyń jetkiliksizdigi, tekserý komıssııalarynyń ju­mys tártibin jáne ony uıymdas­ty­rýdy reglamentteıtin aı­qyn nor­matıvtik-quqyqtyq baza­sy­nyń jasalmaǵandyǵy týraly aıtqanymyz ras. Buǵan qosa, tekserý komıssııalary syrt­qy qarjylyq baqylaýdyń to­lyq­­qandy organdary emes, tek máslıhat apparatynyń quramynda ǵana bolatyn. Bul rette tekserý komıssııasynyń tóraǵasy depýtattar ishinen saılanyp, jergilikti bıýdjetti qalyptastyrýǵa jáne be­kitýge qatysatyn, sonymen qa­tar, baqylaý organynyń basshysy retinde bıýdjettiń atqarylýy týraly qorytyndy daıyndaıtyn. Mundaı sharttarda jergilikti bıýdjettiń atqarylýynyń tolyq­tyǵyn, tıimdiligin sapaly baqylaý jáne obektıvti baǵalaý týraly sóz bolýy múmkin emes edi. Jaǵdaı 2011 jyly túbegeıli ózgerdi. Memleket basshysy 2011 jylǵy 2 mamyrda «О́ńirlerde syrt­qy memlekettik qarjylyq baqylaý organdaryn jetildirý týraly» № 67 Jarlyqqa qol qoıdy. Oblystarda, Astana jáne Almaty qalalarynda derbes memlekettik mekemeler – máslıhattarǵa esep beretin tekserý komıssııalary quryldy. Aıtpaqshy, aǵymdaǵy jy­ly óńirlerde tekserý komıssııa­larynyń qurylǵanyna 5 jyl tolady. Tekserý komıssııalary qurylǵannan beri olardyń qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý jáne memlekettik basqarý júıesindegi rólin kúsheıtý boıynsha aýqymdy jumystar atqaryldy. Jaǵdaıdy paıdalana otyryp, tekserý komıssııalarynyń qyzmetkerlerin shaǵyn da bolsa, asa mańyzdy bolyp sanalatyn tól merekelerimen quttyqtaǵym keledi. Jumys istegen qysqa mer­zim ishinde tekserý komıssııalary syrtqy memlekettik aýdıttiń jáne qarjylyq baqylaýdyń tolyqqandy, táýelsiz organdary bolyp qalyptasqanyn, olardyń qyzmeti nátıjeli ekenin atap ótken jón. Máselen, 2015 jyly tekserý komıssııalary ústeme baqylaýdy qosa alǵanda, 3 243 baqylaý nysanyn tekserdi. Olar anyqtaǵan buzýshylyqtardyń jalpy somasy 2014 jylmen salystyrǵanda 2,4 esege ulǵaıyp, 780,0 mlrd.-tan astam teńgeni qurady. Qal­pyna keltirýge (óteýge) jatatyn qarajattyń 135,3 mlrd. teń­gesi nemese 96%-y belgilengen mer­zimderde qalpyna keltirildi. – Osy sapaly jańalyqtar jer­­gilikti deńgeıde syrtqy ba­qylaýdyń tıimdiligin arttyrýǵa qanshalyqty áser etti? – Qabyldanǵan sharalar ar­qyly tekserý komıssııalarynyń pármendi jáne nátıjeli baqylaý júrgizýi úshin qajetti barlyq shart­tardyń jasalǵanyn atap ót­ken jón. Jergilikti jerlerde syrtqy baqylaý organdarynyń mártebesin zańnamalyq turǵydan aıqyndaý, tekserý komıssııalarynyń quramy men qyzmet tártibin qalyptastyrý rásimderi olardyń jergilikti bılik organdaryna tikeleı táýeldiligin joıdy. Tekserý komıssııalaryna jetkilikti qyzmetkerler sany berildi. Jalpy alǵanda, tekse­rý komıssııalaryna qatysty zań­­­namany jetildirý jergilikti bıýdjetti baqylaýmen tolyq qam­týǵa aıtarlyqtaı septigin tıgizdi. Sondyqtan da, 2005 jylǵy jáne qazirgi tekserý komıssııalarynyń arasyndaǵy aıyrmashylyq jer men kókteı dep nyq senimmen aıta alamyn. Búgingi tańda tekserý komıssııalary memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý júıesiniń tolyqqandy quramdas bóligi bolyp tabylady. Olar anyqtaǵan buzýshylyqtar kólemi jyl ótken saıyn artyp keledi. – Qajetti normatıvtik baza­nyń qabyldanýmen tekserý ko­mıssııalarynyń barlyq qıyn­shylyqtary sheshildi me? – Tekserý komıssııalarynyń qyzmetinde qıynshylyq qal­mady dep aıta qoıý qıyn. Bul rette ótken jyldar ishinde tek­serý komıssııalarynyń qyz­metin jetildirý boıynsha birqatar is-sharalardyń júzege asyrylǵanyna toqtalsam ba deımin. Búgingi tańda tekserý komıs­sııalarynyń qyzmeti úshin sapaly negiz jasaldy. Atalǵan óz­gerister memlekettik aýdıttiń tıimdi júıesin qurýdyń tek kezekti satysy bolyp tabylady. Ony eń úzdik álemdik standarttarǵa sáıkestendirý úshin alda áli kóp­tegen jumystar júrgizý qajet. Qazir «Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý týraly» zań normalaryn iske asyrý úshin barlyq qajetti zańǵa táýeldi akti­lerdi ázirleýmen aınalysyp jatyrmyz. Sondaı-aq, 2011 jyly Syrt­qy memlekettik qarjylyq baqy­laý organdarynyń úılestirý keńesi qurylǵanyn atap ótken jón. Keńes otyrystarynda biz barlyq tekserý komıssııalarynyń tóraǵalarymen birge problemalardy talqylap, olardy sheshý joldaryn izdestiremiz. «Memlekettik aýdıt jáne qar­jylyq baqylaý týraly» zańnyń qabyldanýyna baılanysty, Úı­lestirý keńesi burynǵydaı tek syrtqy emes, sonymen birge, mem­lekettik aýdıttiń jáne qar­jylyq baqylaýdyń barlyq organdaryn biriktirip, onyń sheshimderi memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaýdyń barlyq organdarynyń oryndaýy úshin mindetti bolyp tabylady. – Erlan Qabykenuly, bı­yl­ǵy jyly Esep komıteti de me­reı­toıyn atap ótedi. Árip­tes­te­rińizge qandaı tilek aıtasyz? – Iá, aǵymdaǵy jylǵy 19 sáýirde elimizde memlekettik aý­dıttiń joǵary organynyń qalyp­tasqanyna 20 jyl tolady. 1996 jyly Memleket bas­shy­synyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha qurylǵan Esep komıteti, respýblıkanyń syrtqy memlekettik qarjylyq baqylaý júıesiniń negizine aınaldy. Qalyptasý jáne damý jyldary ishinde orasan zor qarjylyq buzýshylyqtar anyqtalyp, trıl­lıondaǵan teńgeler bıýdjetke qaıtaryldy. Qazir Esep komıteti memlekettik basqarýdyń táýelsiz organy bolyp tabylady, bıýdjet qarajatyna tıimdi memlekettik aýdıt júrgizý úshin qajetti barlyq ókilettikterge ıe. Áriptesterimdi osy ataýly me­rekemen shyn júrekten qut­tyq­t­aımyn. Esep komıtetiniń bar­lyq qyzmetkerlerine zor den­saýlyq, jaqsylyq, osynaý kúr­deli de kóp eńbekti talap etetin jumystarynda jańa kásibı tabys­tar tileımin! Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan».