Búgin kelisim beredi de ertesine aınyp shyǵa keledi: «Ábdildanyń alǵysóz jazýyna qarsymyn», dep telefon soǵady. Bilgenderdiń aıtýynsha, Hızmet Abdýllın araǵa júrip, teris pikir taratyp, jeńgemizdi nildeı buzyp, azǵyryp, ábden tıtyǵymyzǵa jetti. Zylıha jeńgemizdiń úıine úsh ret bardym. Sońǵy ret barǵanymda: – Aldyńyzdan úsh ret óttim. Maǵjan halyqtyń adamy. О́zińiz bilińiz! Kitap úkimettiń qarjysyna shyǵyp jatyr. Kelisseńiz de, kelispeseńiz de, alǵysózdi kimge jazdyrýdy Ortalyq komıtet ózi sheshedi, alǵysózdi Ábdildaǵa jazdyramyz, – dedim. Zylıha jeńgeı amalsyz kóndi. Ertesine Ábdilda aǵamyzdyń úıine bardym. Bolǵan oqıǵany túgel jaıyp saldym. Ol kisi taıaǵyn aldyna ustap, qos qolyn tireı úńilip, uzaq oılanyp otyryp qaldy. Birazdasyn: – Bárimiz de ol kezeńde ýaqyttyń quly boldyq qoı. Bıliktiń aıtqanynan shyǵa almadyq. Basshylardyń basy qalaı qısaısa – solaı buryldyq. Maǵjanǵa qarsy syn óleńin jazǵanym ras. Sol kúnámnen qashan arylamyn dep tún uıqymdy tórt bólemin. Sol kún týsa káni! Aqyn aldyndaǵy, ar aldyndaǵy kúnámnan arylatyn kúndi ańsaımyn, – dep tebirenip, tolqyp sóıledi. Eki-úsh kún merzimde aqyn óz ishine ózi úńilip, kúńirengendeı bolyp otyryp alǵysózdi jazyp shyqty. Kóp uzamaı Maǵjannyń tolyq jınaǵy jaryq kórdi. Qarańyz: «Jazýshy» baspasy 1989 jyl, alǵysóz sońynda: «1927 jyly «Eńbekshi qazaq» gazetinde jarııalanǵan Maǵjan óleńi – «Toqsannyń toby» osyǵan kepil. Ol: júzden toqsan sadaǵa, Men toqsanmen birgemin, – dedi. Bul onyń sovettik qazaq halqyna aǵynan jarylyp shynyn aıtqany, óz kúnásin moıyndaǵany edi. Biraq biz oǵan senbedik. Sol kezdegi on segizdegi bala, men, «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaktory Ǵabbas Toǵjanovtyń tapsyrýy boıynsha «Toqsannyń jyryn toqsannyń óz uly jyrlaıdy» degen óleńmen jaýap jazdym. «Eńbekshi qazaq» gazetinde ol da basylyp shyqty. Bul meniń de, meni tárbıelep sóıletken aǵalarymnyń da tarıh aldyndaǵy keshirilmeıtin kúnási edi», dep aǵynan jarylady aqyn. Muny nege baıandap otyrmyn? Bizdiń qazaq barynsha aqkóńil, keńqoltyq, aqyn minezdi halyq. Áıtse de ǵasyrlar boıǵy bodandyq ezginiń saldarynan – zamannyń aǵymyna, basshylardyń qabaǵyna kóp qaraǵysh. Zamana jeli qalaı soqsa – kúnbaǵys sekildi solaı yǵyp qoıa beredi. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldar aıaǵynda el basyna bóten ulttyń ókili kelip, yzǵaryn tógip, tosyn minez tanyta bastaǵanda da qazaq sol baıaǵy jalpaqshesheı minezine basyp jelqaıyqtaı teńselip qoıa berdi. Ne basyna kún týatynyn qaıdam, súıekke sińgen ádet pe, kim bilsin, osy kúnderi de qazaq jazýshylarynyń birazy jaǵa jyrtyspasa júre almaıtyn, birin-biri túrtpese tynysh otyra almaıtyn dertke shaldyqty. Doptaı dóńgelenip, taǵdyrdyń tálkegine túsken, saıasattyń qubany bolǵan, opyq jep, pushaıman bolǵan asyl aǵalarymnyń biri ári biregeıi Ábdilda Tájibaev edi. Tabıǵatynda aqyn qazaq halqynyń qut qoınynan kúmis qońyraý nebir bulbul ánshiler, aptalap, aılap aıtsa – jaǵy talmaǵan jeztańdaı jyrshy, jyraýlar týǵany málim. Osy bir aqyngerlik óner zaman asqan saıyn jarasymdy jalǵasyn taýyp, jańasha qulpyryp, qyrandaı túlep, ózge mán-maǵyna, mazmunǵa ıe bolyp, álemdik jyrǵa óz órnegin saldy. Sol máýeli jyr baǵynyń bel ortasynan názik syrshyl, ári oıshyl lırık, ári tákappar epık, butaǵyn keń jaıǵan báıterek sekildi qazaq aqyny Ábdilda Tájibaevty tanımyz. О́z basym Ábekeńniń aqyndyǵyn bala jasymnan, óńge ozyq ónerlerin berirekte, ádebıetshi bolǵan shaǵymnan bilemin. Bertinde aralasa kele qamqorshy ákemizdeı bolǵan ázız aǵany shar bolattaı synbaıtyn, tap asyldyń ózindeı tot baspaıtyn óner qudiretiniń ókili retinde tanydym. Ol tolassyz aǵyp jatqan jyr-darııa sekildi zamannyń talaı óner báıgesiniń aldyn bermegen jyr dúldúli. Aqyn jastyqtyń sulý sazdaryn ábden eseıip, marqaıǵan shaǵynda da qysqa aıtyp, kóp ańǵartatyn tereń, oıshyl, shyǵys dástúrindegi danalyq fılosofııalyq lırıkaǵa ásem ushtastyryp jyrlady. Qaıtalanbaıtyn sazben ózine tán unasymyn, jarasymyn tapty.
Aqyn shyǵarmashylyǵyn talaı kún, talaı aı, talaı jyl sham túbinde kózdiń maıyn taýysyp, tesile, qadala otyryp zerttese bolar edi. О́ıtkeni, ol móldir sýdy shyńyraýdan tartqan qudyqshydaı, marjandy muhıt túbinen alatyn izdeýshideı, asyl jyrdy tereńnen ǵana tartatyn jyr qudiretimizdiń biri. Kezinde Ábekeńniń aqyndyǵy, dramatýrgııasy týraly biraz maqala jazsam-daǵy, túıindep tujyrym jasaı almaı ýaqyt ozdyryppyn. Osynaý estelik essede ol kisimen birge bolǵan qymbat sátterdiń bázbirin eske túsirgendi jón kórdim. Tarıhqa, syrǵa, jyrǵa toly Syrdyń boıynda dúnıege kelgen Ábdilda es bile Aımankúldeı aqyn ananyń tárbıesinde, óleń-jyrdyń qundaǵynda ósti. Jastaıynan joqshylyqtyń, azap-mehnattyń bárin keshti. Jańa talap, jas aqyn shý degennen balǵyn jyrlaryn báıgege qosty. Kópti kórdim, kóp jasadym, Kórdim Sáken, Beıimbetti. Qatar turyp jyr qashadym, Meni olar da qurmet etti, – dep aqynnyń ózi aıtqandaı, «Jańa yrǵaqtan» bastap «Kóne qońyraýdyń» aralyǵynda kól-kósir jyr jazdy. Sáken Seıfýllın, Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Taıyr Jarokov tárizdi sóz alyptarymen qatar júrip, jańa ádebıettiń irgesin qalasty. Móldir lırıkadan bastaǵan aqyndyq joly kúndeı kúrkirep, teńizdeı tolqyǵan «Kúı atasy», «Abyl» tárizdi epıkalyq dastandarǵa ulasty. Ábdilda Tájibaev dramatýrgııaǵa da aqyndyq qýatpen keldi. Munyń kýási retinde «Aqyn», «Qyz ben soldat», «Maıra» tárizdi poemalyq dramalardy; «Kóterilgen kúmbez», «Jomarttyń kilemi», «Dýbaı Shýbaevıch», «Jalǵyz aǵash orman emes», «Toı bolarda» sekildi pesa, drama, komedııalardy ataýǵa bolady. Olarǵa «Aqqaıyń» (M.Áýezovpen birigip jazylǵan), «Jomarttyń kilemi» (G.Roshalmen birigip jazylǵan), «Jambyl» (N.Pogodınmen birigip jazylǵan) sııaqty kınossenarıılerin qossaq, jazýshynyń dramatýrgııadaǵy úlesi qomaqtana, kúrdelene túsedi. Bir áńgimesinde Ábekeń: «Bir kezde A.P.Chehovty dramatýrg retinde qadaǵalaı oqyǵanym bar edi, bul kúnde prozasyna den qoıdym», – degeni esimde. «Esimdegiler», «Maıra», «Oılar, jyldardan» bastap, jazýshynyń salıqaly, salmaqty prozaǵa da batyl bet burǵanynyń aıqyn aıǵaǵy edi. Aqyn jazǵan proza jiliktiń maıyndaı ári nárli, ári júrekke jetip jatady. Jurtshylyq Ábdilda Tájibaevty negizinen qazaq ádebıetiniń abyz aqyny retinde tanydy. Qashanda er, qaısar, ádil, jyrǵa jomart, dosqa – kól, jaǵympazǵa – shól minez Ábekeńdi ózge sóz qaıratkerlerinen kóp oqshaýlaıdy. Aqyn ómirinde de, ónerinde de tek shyndyqty ǵana dáriptedi. Onyń jyrlarynan epıkalyq shyǵarmalarymyzdaǵy qaısarlyqty, ójettikti, batyrlyqty kórdik. Osy turǵydan kelgende Ábekeń shyǵarmashylyǵy úlken bir tájirıbe mektebine uqsaıdy: Iilme, jas, ıimpazdar ıgenge, Kúnshilderge sen de kúsh aıt, ımenbe. Búgin úıren jalańaıaq shoq basyp, Erteń órtke laqtyrsa da kúımeýge. О́mirdiń san azabyn jasynan kórip ósken aqyn ózinen keıingi jas urpaqty batyl, qaısar, ójet bolýǵa baýlıdy. Ábdilda Tájibaevtyń ataly jyrlary bertinde «Kóne qońyraý», «Qurdastar» sekildi oıǵa, naqylǵa toly asa qymbat jyr jınaqtarymen molyqty. «Kóne qońyraýda» halqymyzdyń ǵylym-bilimin, mádenıetin ilgeri damytqan, zamanymyzdyń uly perzentteri Qanysh Imantaıuly Sátbaev, Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń kesek tulǵasymen, jarqyn kelbetimen júzdesemiz. «Aǵalar» dep atalatyn dastanda qoǵamymyzdyń asa iri qaıratkerleriniń tolymdy obrazy saqaǵa quıǵan qorǵasyndaı somdalǵan. Sanańyzǵa salmaqty oı darytady. Ábdilda Tájibaev ózi aqyn bolǵan soń aqyndar týraly sheshile, kósile, tebirene jazady. «Aqyndar» dep atalatyn shabytty, tamasha poemada uzaq ómirleri jyr bolyp ótken, qazaq poezııasyn baıtaq muraǵa keneltken ot aýyzdy, asqaq úndi jyr sańlaqtaryn asa bir iltıpatpen sýretteıdi. Ásirese, kúni keshe ǵana ózi qoltyǵynan demep, ǵajaıyp talantyna bas ıgen alyp Jambyl týraly jazylǵan joldar oqýshyny erekshe áserge bóleıdi. Bıik oıǵa jeteleıdi. Jambyldyń aqyndyq ortasy, jyr arnasy, óner mektebi týraly Ábekeń jyrlaýshy ǵana emes, aqyn atasynyń halyq poezııasyn damytýdaǵy teńdesi joq rólin ǵylymı negizde dáleldep shyqqan úlken ǵalymdyq oıdyń bulaǵy. Býyrqanǵan tujyrymdy toǵysy. Ábekeńniń ǵalymdyq bolmysy da aıtarlyqtaı. Qazaq poezııasynyń erekshelikteri týraly kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan ol qazaq dramatýrgııasynyń tarıhyn, qalyptasý jolyn, zańdylyqtaryn zerttep, fılologııa ǵylymdarynyń doktory ataǵyn aldy. Zertteý men zerdeleýdiń jemisi retinde qazaq ádebıettaný ǵylymynyń búgingi jetistigin, kókjıegin keńeıtip «О́mir jáne poezııa», «Qazaq ádebıetiniń qalyptasý jáne damý kezeńderi» degen qundy eńbekterdi berdi. Ǵalymnyń halyq poezııasy jáne onyń jasaýshylary týraly oılary halyq poezııasyn zertteýdiń úlken tabysy edi. Jambyl Jabaev, Nurpeıis Baıǵanın, Kenen Ázirbaev, Nartaı Bekejanov, taǵy basqa halyq aqyndarynyń qazaq poezııasyndaǵy epıkalyq dástúrdi búgingi urpaqqa ákep jalǵastyrǵan rólin dál ashty. Ábekeńmen kezdesken, suhbattasqan saıyn ol kisiniń qazaq jyrynyń tarıhyn asa jetik biletinine, halyq aqyndaryn sheksiz súıetindigine tánti bolýshy edim. 1972 jyly Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 125 jyl tolyp, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń úlken zalynda aqyndar atasynyń osy saltanatyna arnalǵan úlken májilis ótti. Sol jıynda Ábekeń halyq poezııasynyń arǵy-bergi tarıhyn túgel aqtaryp, Jambyl týraly shyn sheshilip, tereń ári uzaq sóıledi. Sol joly halyq aqyndarynyń shyǵarmashylyǵynda ǵana kezdesetin jeli, qulaq kúıi tárizdi asa bir qyzyqty tyń oılar aıtty. – Halyq aqyndary belgili bir taqyrypty tóbeden túskendeı, tótesinen aıta salmaıdy. Olar ózi aıtqaly otyrǵan bolashaq baıtaq jyrǵa kelý úshin ózin-ózi ábden baptap, oıdan-qyrdan jyr tolǵap, sóıtip baryp negizgi mazmunyna kóshedi. «Qobylandy», «Kóruǵly», «Alpamys» sııaqty epostar osylaı týady. Muny jeli deıdi. Kúıshiler de tap sondaı. Jańa kúı shyǵarý úshin olar da óziniń ómirlik serigindeı aınymas áýenderin uzaq qaıtaryp otyryp, sodan keıin sheshile kúı tolǵaıdy. Muny qulaq kúıi dep ataıdy, – degen edi. Bul aıtylǵan oılar qazaq folklorynyń bertindegi zertteýlerinde tolyq rastaldy. Ábekeń dúnıeden ótken halyq aqyndarynyń arýaǵyn ardaqtap, esimderin asqaqtatyp, kózi tirilerine únemi qamqorshy bolyp júrdi. 1974 jyly respýblıka jurtshylyǵy kóneniń kózi, eskiniń jurnaǵy, dańqty ánshi ári kompozıtor Kenen Ázirbaevtyń 90 jyldyǵyna qyzý daıyndyqqa kiristi. О́z basym Kenekeńniń «Alataý shyńy» degen atpen tańdamaly jınaǵyn daıyndadym. Ol «Jazýshy» baspasynan kitap bolyp shyqty. Ábdilda Tájibaev, respýblıkalyq Baspasóz komıtetiniń sol kezdegi tóraǵasy Sherıazdan Eleýkenov, «Jazýshy» baspasynyń dırektory Ábilmájin Jumabaev tórteýimiz áli boıaýy keppegen jyr kitabyn tabys etýge, ári toıyna qutty bolsyn aıtýǵa Kenekeńniń aýylyna keldik. Aldyn ala habarlap qoıǵanbyz. Aqyn atamyz kútip otyr eken. Esikten kire Ábekeńdi qushaqtap, aqyn inisine arnap óleńmen biraz jyly sózder aıtty. Kóne dombyrasyn kıiz úıdiń irgesine súıep qoıyp: – Almatyda shaqyrtpaı baratyn úsh úıim bar: biri – Sábıttiń úıi, biri – Erzakovıchtiń úıi, biri – osy Ábdilda inimniń úıi. Qat-qabat jumysyń bola tursa da ýaqyt taýyp, kóńil bólip kelgenińe rızamyn, – dep qart aqyn inisin taǵy da ystyq qushaǵyna alǵan edi. Káriligi, áldebir ótken súreńsiz ómiri esine tústi me, Kenekeń kóz jasyn súrtip, álginde ǵana bizder ala kelgen kitabyn paraqtap biraz únsiz qalǵan edi. – Keneke, densaýlyǵyńyz, hal-kúıińiz qalaı? Toıǵa daıyn otyrsyz ba? – degen Ábekeńniń suraǵyna: – Shyraqtarym, toıhanaǵa meniń jańa kitabymdy alyp kelgenderińe alǵys aıtamyn. Kárilik kelip, qarǵa adym jer júrý muń bolyp otyrysym mynaý. О́zimnen qaırat joq. Halyqtyń, eldiń arqasynda toıdyń daıyndyǵy oıdaǵydaı tárizdi. Jurttyń aıtýyna qaraǵanda, toı basyna 250 úı tigilip, ulan-baıtaq elimnen nebir zııaly azamattar, ardagerler keledi bilem. Qazaqta nebir aıtýly as berilgen ǵoı. Biraq mundaı toı áli qazaqta bolǵan joq. Osynyń bári halyqtyń arqasy, azamattardyń arqasy. Halqyma myń alǵys aıtyp, shúkirshilik qylyp otyrmyn, – dep tolqydy. Aıtsa aıtqandaı, buryn-sońdy bolmaǵan toı ótkizildi. Kenekeńe biz saýlyq, áli de uzaq ómir tilep, Almatyǵa attandyq. Eki jyldan keıin Kenekeń dúnıe saldy. Bul joly da aqyn aǵasynyń basynda Ábdilda Tájibaev tebirene sóz sóıledi. О́ziniń oqýshysyn tapqan jazýshy – baqytty jazýshy. Ábdilda Tájibaev – abyz aqyn, halyq qurmetine bólengen úlken ǵalym, belgili qoǵam qaıratkeri. Aýzy dýaly batagóı edi. Ábekeń óle-ólgenshe aqyndyq jorǵasynan jańylǵan joq, jańa shyǵarmalaryn jazyp júrip kóz jumdy. Ádebıetimizdiń ary, tazalyǵy úshin kúresti. Ilgerisine úmitpen qarap, keleshegine kóz tastap, sheksiz qamqorlyq jasady. Qanshama talanttar men tarlandardyń baǵyn ashyp, tusaýyn keskenin jaqsy bilemiz. Muqaǵalı Maqataev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qadyr Myrza-Áli, Muhtar Shahanov, Farıza Ońǵarsynova, Kúlásh Ahmetova týraly jazǵandary óz aldyna úlken áńgime. Murshamnyń kelgeninshe Ábekeńmen jıi kezdesýdi ańsap turatyn, jaqsy kóretin inisiniń biri edim. Jazysqan hattarymyz da az emes. 1977 jyly jazda Ábekeńdi, Muhametjan Qarataev aǵamyz ben jeńgemiz Marhýmany, Ázilhan Nurshaıyqovty Taldyqorǵanǵa qonaqqa shaqyrdym. Ol kezde Ilııas Jansúgirov atyndaǵy pedagogıka ınstıtýtynyń rektorymyn. Jaǵdaıymyz bar, shúkirshilik, el ishinde syısyz emespiz. Ol kisilerdi el kórsin, jer kórsin dedim. Arqaly aqyn Ábdilda, synshy Muhametjan, jazýshy Ázilhan aǵalarymyz – jeńgelerimizdi ilestire kelip, bir aptadaı Jetisýdy erkin aralady. Halyqpen qaýyshyp, jastarmen kezdesken soń, jer jánnatynyń sulý tabıǵaty, kópshiliktiń qoshemeti áser etti me – Ábekeń az kúnde ǵajaıyp jyrlar jazyp tastady. Sol jolǵy Marhýma jeńgemizdiń Muhametjan aǵamyzdyń qalaı ıtjekkenge aıdalǵanyn, balalaryn elge qaldyryp jas kelinshektiń qıyndyqqa tózip, ata-babasy kórmegen ıt aıdaǵan alysqa jubaıyn izdep barǵanyn, bastan keshken hıkmetin ertegideı ǵyp baıandaǵany áli esimde. Jeńgemizdiń kózinen jasy aǵyp otyrdy, biz tyrp etpeı otyryp tyńdadyq. Jasymyzdy ishimizge jutamyz. Qazaqtyń basyna túsken zobalańy kóp. Qaıbir qyzyq áńgime deısiz. Áıteýir jeńgemiz jyrdaı qylyp jetkizdi. Aǵalarymyzdyń osy áńgimeni neshe ret estip otyrǵanyn kim bilsin. Biz Márııa ekeýmiz birinshi ret uıyp tyńdadyq. Osynshama áńgimeshil áıel zatyn birinshi ret kezdestirgen edim. Ol kisi áńgime aıtqanda – el basyna túsken náýbet, er basyna kelgen azap, mehnat, jala, qataldyq, aıaýsyzdyq, qazaq áıelderiniń jarǵa adal, qaısar minezi kóz aldymnan ekrandaǵydaı tizbektelip ótip jatty. Tula boıymyz túrshikti. Bárimiz de biraz ýaqyt ún-túnsiz osharylyp otyryp qaldyq. Sol kezde Ábekeńniń: – Meniń jyrlap júrgen Marhýmam osy, – degen sózi bárimizdi uıqydan oıatyp, esimizdi jıdyrǵandaı bolyp edi. 1987 jyldyń kúzinde men Oqý mınıstri bolyp Almatyǵa qyzmetke aýystym. Kóp keshikpeı Ábekeńnen hat aldym. «Myrzataı, sen «Asyl arnalar» deıtin ǵajap kitap jazǵan ekensiń. Men ony bireýden alyp oqydym. Tamasha. Bul eńbegiń týraly maqala jazbaq oıdamyn» – dep jazypty. Apyrmaı, bir qalada turyp hat jazǵany nesi, telefon soǵa salsa ne qylady dep tańqaldym. Keıinnen bildim, Almaty keńselerinde basshylardyń hatshylary, kómekshileri: «anda ketti, munda ketti, anda májilis, munda májilis» dep telefondy qospaıdy eken ǵoı. Hatty telefonmen tildese almaǵan soń jazǵan eken. Hatynda «Asyl arnalar» kitabym jaıly álgindeı ystyq yqylasyn bildiripti. Kóp keshikpeı Ábdilda aǵa meniń «Asyl arnalar» degen kitabym týraly «Qazaq ádebıeti» gazetine kólemdi maqala jazdy. Asqar Alataýdaı basymen meniń kitabyma sonshama joǵary baǵa bergenine ishteı rıza boldym. Kóp uzamaı úıine baryp, alǵysymdy aýyzba-aýyz jetkizdim. Sonda Ábekeń: – Myrzataı, ákimdigińdi qaıdam, sen ádebıetke kerek adamsyń. Qyzmet – qoldyń kiri, búgin bar, erteń joq. Onyń ústine sen jaza alatyn kisisiń, jazǵanda qandaı, keýlep, tereńdep, opyryp jazady ekensiń. Kúnine bir paraqtan jazyp otyrsań-daǵy bir jylda doktorlyq dıssertasııańdy aıaqtaısyń, – degen edi. Ýádeni berýin bergenmen, pende emespiz be, sol dıssertasııany toqsan úshtiń naýryzynda ǵana qorǵadym. Shet elde elshi bolyp júrgende, jıi-jıi habarlasa berýdiń reti kelmeıdi. Únemi qolyń tıe bere me, qolyń tıse de – reti kele bermeıdi, araǵa biraz ýaqyt salyp, Ábekeńmen toqsan altynyń jazynda kezdestim. – Seniń sóziń de ádemi, óziń de ádemisiń, saǵyndym, – dep kózine jas aldy. Kezinde býradaı shaınap, arshyndap, asqaqtap sóıleıtin asyl aǵamnyń ıneniń jasýyndaı kóziniń tesilip otyrǵanyn kórip otyryp, qaıran, ómir-aı dep men de jyladym. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary. Qıyn kezeń. Qıyn zamanda jastar jaǵalasyp júrip kúnin kórer-aý, elge eńbegi sińgen ardager, zııaly aǵalardyń, abyzdardyń ahýaly – sol kezde qabyrǵama qatty batty. Qalaı bolar eken dep qatty alańdadym. Kezinde Jambyldy, Kenendi qoltyqtap ósken inisi edi. Qaıran Ábekeme solardyń jasyn bersin, toqsanǵa jetip, dúrildete toı jasaıyq dep ishteı tiledim. Asyl aǵa toqsanǵa jaqyndap dúnıeden ótti. О́zimen birge bir ǵasyrdy, ǵasyrdy emes-aý, tutas bir dáýirdi alyp ketkendeı boldy. Saǵy synbaǵan syn sardary Muhametjan Qarataev bizge «Ádebıet synynan» dáris oqydy. Kóp biletin, ómirden toqyǵany mol aǵamyz kóbine kafedra májilisinde tujyrymdap sóıleıtin, dálelmen, dáıekpen, saqaǵa qorǵasyn quıǵandaı ǵyp, alaqanǵa salǵandaı ǵyp aıtatyn. Bultartqyzbaıtyn. Bile bermeıdi ekenbiz. Jaqynda «Túrkistan» gazetinde qazaq ádebıetiniń irgetasyn qalaýshylardyń biri, kórnekti ádebıet synshysy Muhametjan Qarataevtyń buryn esh jerde jarııalanbaǵan, ómiriniń sońynda keıingi urpaqqa amanat qyp jazǵan esteligi jaryq kórdi. Bul estelikti synshynyń otbasylyq muraǵat qorynan qalamgerdiń kelini Jámıla Qarataeva taýyp jarııalapty. «Atam óziniń ata-anasy, týǵan jeri, qys qystaýy, jaz jaılaýdan turatyn kóshpeli aýyly, balalyq shaǵy, altyn uıa mektebi, arman-maqsaty, zııaly ortasy týraly «Kórgenim men kóńildegim» degen eńbeginde jáne basqa da eńbekterinde jazǵany kópshilikke belgili. Ata-enemniń ónegeli ómirinen Ábdilda Tájibaev atanyń «Marhýma» poemasy men «Sózder» sıklynan «Muhametjan Qarataev» atty ataqty óleńi, Sherıazdan Eleýkenov aǵanyń «Muhametjan-Marhýma hıkaıasy», Beısenova Shárbanýdyń «Bir mahabbat baıany» hıkaıattary, Mázen ájemiz ben enemniń derekteýimen dúnıege kelgen estelikterdi ataı ketkim keledi. Atamyz sózge sarań, oıly kisi edi. Estelikke arqaý bolyp otyrǵan kezeńdegi ótken ómiri týraly sóz bolǵan jaǵdaıda – kóp sozbaı, qysqa ǵana «úzilis boldy ǵoı» deı salatyn. Aıtýǵa ońaı 17 jyldyq úzilistiń qııamet-qaıymyn atam 12 paraqqa syıǵyzyp, amanat qaldyrǵanyna búgingi kúni kýáger bolyp otyrmyz», – depti kelini Jámıla. Sol estelikten shaǵyn úzindi oqıyq. « ...1937 jyldyń jazynda Qazaqstan kompartııasy plenýmynan keıin, jaz ortasynda Ilııas Jansúgirov pen Ǵabbas Toǵjanov ustalypty. Ol kezde bulardyń ne kinási bar ekenin eshkim bilmeıdi, ustalsa bolǵany – «jaý» atanady. Solaı atanyp jatty. Qazaqstan kompartııasynyń maýsym aıynda ótken sezi jurtty halyq jaýlarymen kúreske shaqyryp, sonyń ishinde jazýshylar ortasyn jaýlarmen kúres joq degen jeleýmen zábir synǵa aldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń partııa uıymy bárimizdi jıylysta qyraǵylyqqa shaqyryp, jaýlarmen kúresýde belsendilik jasaýǵa mindettep, tapsyrma berdi. Sol tapsyrma boıynsha men Jazýshylar odaǵynyń jaýapty hatshysy retinde «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1937 jylǵy 29/8 nómirine maqala jazýǵa májbúr boldym. Maqalanyń aty: «Qazaq ádebıetiniń averbahshyldyq qaldyǵyn tolyq joıý kerek». Averbah degen sózdiń qazaq jaǵdaıyna qatysy joq. Ol – Máskeýde qatty synǵa ushyraǵan RAPP uıymynyń jaý sanalǵan basshysy. О́zimshe ol kezde partııaǵa ún qostym dep bilgen bul maqala, shyndyq turǵysynan jalpy qaraǵanda, ship-shıki qate eken. Biraq onyń sol kezde soraqy qate ekenin kim bilgen?! Kim bilgen keshe ǵana pir tutyp, sıynyp júrgen janashyr Ilııas aǵa Jansúgirov pen synshy Toǵjanovtyń endi aıaq astynan jaý atanatynyn?! 1956 jylǵy KPSS HH sezinen keıin ǵana bildik qoı olardyń múltiksiz aq, adal ekenin, ashyq ta batyl aıta alatynymyzdy.
Myrzataı JOLDASBEKOV. (jalǵasy bar)
