El qadirin, jer qadirin bilgen «qul» (ul dep uǵaıyq) baqytty. О́zi kózi, kózi ózi bolyp júrgen pendeler de bolady. Táńirimniń eki qol, eki kóz – juptastyryp jaratýynyń túp tamyrynda, túsingenge, boılaı bilgenge keremet astar jatqany anyq. Bárin aqylǵa jeńdirgen babalarymyz kúmándi jerde sózin astarlap aıtyp, aspandap turǵannyń aıaǵyn jerge tıgizgen, shalyqtaǵan kóńilin, shadyraıǵan kózin sabasyna túsirgen.
Iá, az kún jyltyraǵanmen artynan ári ketetin kıimniń de astary men ádibi bolatynyn uǵýǵa umtylǵan jón sekildi. Uqpasań, «Átteń, ómir-aı!» bolmaı qoımaıtynyn, onyń da jumbaǵyn babalarymyz astarly sózge syıǵyzǵan. Qadirine jetpeseń, «Átteń, ómir!» – birde oıdaı, birde oıbaı ekenin aıtyp, «Dúnıe bir kún ońda, bir kún solda, Únemi dúnıe, shirkin, turmas qolda» degen.
Osy dúnıe dúrmegi qazaqty birde órge, birde yldıǵa tartyp, taǵdyrdyń talaı tar, keń jol soraptaryn kórsetti. Bútin bolmysy búlinip, bútin jeri bólinip, bútin jurt jarylyp, darqan kóńil keıde tarylyp, aýmaly-tókpeli dáýir artta qalyp, táýbe quryp ketpeı, búginge jetti. Bútin jeri bólingende – arasyna alabaǵan tartyldy. Bútin jurt jarylǵanda: qonysyna qaraı tamyry bir, batasy ortaq, enshisi bóline qoımaǵan atalastar da biri álgi alabaǵannyń arǵy jaǵynda, ekinshisi sol alabaǵannyń bergi jaǵynda qalyp qoıdy. Alabaǵannyń arǵy jaǵyndaǵynyń alǵashqy kezdegi ýáji – óz kindik jurtymda otyrmyn, jeti atam jerlengen qut meken osy dep toǵaıyp júrdi. Bergi betteginiń alǵashqy tusta qandastarynyń arǵy bette qalyp qoıǵany eske túskende, bul qalaı boldy dep, kóńili alań, ishi álem-jálem kúı keshken. Biraq ústemdigin júrgizgenderge ekeýi de: «Bir kisiniń balasyn ekige jarǵan – bul netken bassyzdyq?», dep doq kórsete almaǵan. Baryp kelip turarmyz, Qazaq eli deıtin jurttyń jurtynda otyrmyz ǵoı desken.
Bir halyqty osylaısha ekige jarýdyń zardabyn qazaq keıin tartýdaı tartty (qaq jarylǵan elderdiń hal-jaıyn qazir de kórip otyrmyz ǵoı). Zulym kúshterdiń tepkisi álgi alabaǵandy buzyp ary-beri shubyrýǵa májbúr etken kezi de az bolmady. Sol tustaǵy tartqan azap, kórgen qasiretter eske tússe, qazir tóbe shashyńdy tik turǵyzady. Qyzyldar men aqtar tireskende qyldaı qyrqylyp, úrkinshilik degen úreıdiń qushaǵynda qaldy. Shabyldy, sabyldy. Sum saıasat keıin aǵaıyndardy alakózdestirdi. Biri adal, ekinshisi satqyn atandy... Osyndaı tek tamyry bir halyqty atystyryp, shabystyryp, alataıdaı búlindirgen qıyn kúnderdi qurdymǵa jiberip, qul-qutan emes, jigerli jurttyń, tekti ulttyń urpaǵy ekenin azattyq, táýelsizdik aıdaı álemge tanytty. Bodandyqtyń týyn kóterip, bopsalap júrgenderdiń qara nıeti tabanǵa basylyp, jeri ketkenmen, túbi bir eldiń ulany sol táýelsizdiktiń arqasynda ata-babalary mura etip qaldyrǵan kıeli topyraqta basyn qosyp, baǵyn ashyp, jalǵandyqty aqıqat jeńip – jer júziniń memleketteri qazaqtyń da qabyrǵaly el ekenin tanyp-bildi.
Osy túsiniktiń ádemi kórinisine, halqym, qasıetti jerim dep ózekjardy ótkir sózin alǵa tartqan bir azamatpen – jaqynda ult uıytqysy sanalatyn ońtústikte, jan men tánińe sýy shıpa Saryaǵash shıpajaıyna barǵanda tanysyp, onyń shyn nıetine kýá boldyq. Uzyn boıly, dembelshe kelgen, muryndy, dóńes mańdaı, elýden endi asqan jigit aǵasy ózin: «Oksı Saryaǵash» emdik saýyqtyrý kesheniniń bas dárigeri Qurbanáli Turǵanbekuly», dep tanystyrdy. Sypaıy, kisiligi de, kishiligi de búkpesiz kórinip tur. «Tashkent oblysy, Tómengi Shyrshyq aýdany, Tasaýyl eldi mekeninde, ustazdar otbasynda ómirge keldim», dedi. Sóz arasynda: «Otanyna oralǵan qandastarmyz!» degendi qosyp qoıdy.
Bul azamat týraly nege qalam terbep otyrmyz degenge kelsek, onyń arǵy jaǵynda Qurbanáliniń ultty súıý úlgisi, eńbek etý tásili, menmendigi kem minezi, ata-anaǵa, baýyrǵa, urpaqqa adaldyǵy – eń bastysy dárigerlik mamandyqty rýhanı salamen ushtastyrýy, óleń jazatyny, áńgime janryn qaýzaıtyny jatyr edi. Tórt ul, tórt qyzdy dúnıege ákelip, qatarǵa qosqan ákesi Turǵanbek pen anasy Zeınep týraly aıtqanda, balanyń ata-anaǵa degen bir jyly iltıpaty shýaq shashqandaı kúı keshtiredi. Olardyń 40 jyl boıy qazaqtyń ul-qyzyna sabaq berip, tárbıelegenin, ár shákirtti ulttyq úlgiden alystatpaı, rýhanı qundylyqty sanalaryna sińirgenin alǵa tartqanda kóńil kónshidi. Qurbanáli ata-anasynyń: «Segiz balasyna sender qazaqsyńdar, qazaq ekendikterińdi umytýǵa tıisti emessińder!», dep ár kúni aıtyp otyratynyn da jetkizdi.
Alty jasynda mektepke baryp, qazaq synybyn úzdik bitirgen 16 jastaǵy alǵyr balań jigit Tashkent memlekettik medısına ınstıtýtynyń emdeý fakýltetine orys, ózbek tilinen emtıhan tapsyryp stýdent atanady. Stýdenttik bıletti oqý ornynyń rektory, akademık Ýktam Arıpov tapsyryp turyp: «Qazaq mektebin bitirse de, joǵary oqý ornyna túsý emtıhanyn orys tili men ózbek tilinde irkilmeı tapsyryp, talantyn tanytqan Qurbanáli bizdiń eń jas stýdent atanyp otyr. Osyndaı uldy tárbıelegen ata-anasyna, ustazdaryna rahmetim sheksiz!», dep fakýltet dekany, professor Q.Najmýtdınovke: «Gıppokrat antyna adal bolatyn myna stýdentke ár kez qamqorlyq kórset», depti.
«Men sol akademık Arıpov ustazyma ómir boıy qaryzdar ekenimdi aıtýǵa tıistimin, – degen ol, – qashanda jaqsylardyń jóni bólek qoı, ata-anamnan keıin sol jaqsylardyń, ardaqtylardyń sharapatyn kóp kórdim, tereń bilim aldym. Ár halyqtyń ózine tán qadirli qasıetteri bolady. Men óz halqymnyń keńdigin, ózge ulttarǵa jaılylyǵyn, qonaq kútýin, adaldyǵyn ishteı maqtan etip júretin edim. Ony stýdent kezimizde ózge ult ókilderine de kórsete aldyq. Medısına ınstıtýtynda oqyp, keıin jumysqa aralasqanda qazaq jastary jıi jınaltyn edik. Bir-birimizdi demep júretinbiz. Oǵan basqa ult baýyrlastardyń jigitteri men qyzdary qyzyǵa qarap, ortamyzda bolýǵa qushtarlyq tanytatyn. Bir ózbek kýrstasymnyń aıtqan jyly sózi áli kúnge deıin kóńilimnen óshken joq. Ol birde: «Maǵan qazaqtar sábı kóńil sııaqty kórinedi. Ańqaýlyqtary da bar. Keıde aldasań, sene salady. Darqan qasıeti, qolda baryn ózgemen bólisýge daıyn turatyn nıeti ózgelerde kóp kezdese bermeıdi», deıtin. Men onyń sol sózin estigende marqaıyp qalatynmyn. Sebebi, Tashkentte dúnıe esigin ashyp, sonda óskenmen, áke-sheshemniń talabyna qaraı, ulttyq minezim, tilim qalybynda saqtalǵan. Shynynda aqkóńildikten qınalyp qalǵan tustarym da kezdesetin. Áıtse de Alla demep aqqa Qudaı jaq bolyp jatatyn», dep aǵynan jarylady. Qurbanáli artynan: «Bir nárseni aıtpaýǵa lajym joq, ózbek elinde qaıtys bolǵan adamnyń úıinde shaı qaınatylyp, qazan kóterilmeıdi. Barlyq qajet isti, qonaqty da týystar, kórshiler alyp ketedi. О́zderin de tamaqpen qamtamasyz etedi. Jetisin taratqannan keıin ǵana tamaq berile bastaıdy. Onyń ózi aǵyl-tegil emes, únemdi bolady. Bizde jaqynynan aıyrylǵandar kóziniń jasyn kól etip jylap jatsa, kóńil aıta kelgender janaza oqylmaı jatyp, jaıylǵan dastarqan basynda kósile áńgime aıtyp, as iship otyrady. Bul jaqsy ma, jaman ba, ol jaǵyn men aıta almaımyn. Tek meni tolǵandyratyny aǵyl-tegil dastarqan barǵa jón, jaǵdaıy joq otbasylarǵa aýyr tıip júrmeı me? Osynyń da bir tıimdi jolyn oılastyrsa qaıter edi? Muny aıtyp otyrǵanym, kórshi elde bul bir júıege túsirilgen. Osy ózgeden buryn din qyzmetkerlerin, ımandy ımamdardy oılandyrsa, qane. Bul pikirlerdi jurtym aqyl aıtý emes, aqyldasar is dep qabyldasa eken. О́zgenikin túp kótere almasaq ta, keı tusyn ilikke ilsek utylmaıtyn sekildimiz», degen ýájin de búgip qalmady.
Qoǵam ózgerip, zaman talaby kúsheıgende burynǵy alǵan bilimdi qaıtsem jetildirem dep talpynypty. Sáti túsip birneshe ǵasyrlyq tarıhy bar Estonııadaǵy kóne oqý orny, irgesi 1632 jyly qalanǵan, uly N.I.Pırogov oqyǵan, qyzmet etken Tartý ýnıversıtetinde bilim jetildirýge jol ashylady. Qazaq azamatynyń oǵan qol jetkizýi ońaı bolmaǵany belgili. Tájirıbeden ótip, emdeýdiń tıimdi túrlerin úırenip, jańa tehnıka men tehnologııanyń ózegin meńgerip, joǵary sanatty dáriger atanyp oralady.
Kindik qany tamǵan jer de qymbat. Ony qıyp ketý de ońaı emes. Biraq kók Týyn kóterip, eldigin álemge tanytqan ala baǵannyń arǵy jaǵyndaǵy Otanyna oralý jaıy esine túskende tolqıtyn. Bir kezdegi baýyr elder shekaralas memleketter atandy. Kelip-ketip júredi. Áıtse de ul-qyzynyń erteńin oılaıdy. Aqyry óz atajurtyna kelsem degen nıetine berik taban tireıdi. Nıetine jetip, sońǵy 8 jyldan beri, alda aıtqanymyzdaı «Oksı Saryaǵash» sanatorııinde bas dáriger bolyp qyzmet atqaryp keledi. Ol áńgime ústinde ózbek aǵaıyndardyń kóp jaqsy qasıetterin eske túsirdi. «Olar óte eńbekqor. Jastardyń úlkenderge degen qurmeti erekshe, aldyn qıyp ótpeıdi. Aqsha únemdeý, ony adal tabý úshin jumystyń qaı túrine de bel sheship kirisip ketedi. Tapqan tıyndy únemdi paıdalaný, ultyna, tiline degen adaldyq, ýaqytty baǵalaı bilý, kóńil kúıińniń qalaı bolǵanyna qaramastan adamdarmen jyly júzdesýge umtylý – osylaı jalǵasa beredi. Kimniń de bolsa syny men mini bolmaı qoımaıdy ǵoı», dep qatar jatqan jurttyń jaqsysyn alǵa tartyp, «О́zbekterde «ándısha» degen sóz bar, ol tek japon tiline ǵana aýdarylatyn kórinedi. Basqa tilderde ol sóz joq eken deıdi. Qazaqsha balamasyna kelsek, úlkendi syılaý, ardaqty adamdy qadirleý, ulttyń aldynda kishiligiń men kisiligińdi kórsetip júrý. Júıeli tirlikti qoldap, úlkenge til qaıtarmaý, taǵy basqa asyl qasıetterdi uqtyrady. О́zbekter áke-sheshesi bylaı tursyn, bala, kelinin, tipti, nemerelerin de sen demeıdi siz dep sóıleıdi jáne bári de tilderine, dilderine, dinderine, ulttyq salttaryna óte berik. Ala taqııasyn keńestik kezeńde Kremldiń saraıynda sheshpeı otyratyn. Qazir halyqtyq dástúrdi jan-jaqty damytý ústinde. Balalar baqshasynyń bári memleket tilinde, biz sekildi basqa ult ókilderi ózbek tilin úırensin dep, balalaryn ózbek baqshasyna beredi», deıdi.
Eline kelip, eńbek etip jatqan azamat dárigerlik qyzmetin shyǵarmashylyqqa da ushtastyrý ústinde eken. «Mundaı úlgi álem mádenıetinde de, qazaq ádebıetinde de bar. Orys sýretkeri A.Chehov, qazaq qalamgeri Z.Shashkın, tanymdyq dúnıeler jazǵan E.Orazaqov jáne S.Ǵabbasov, E.Qoıbaǵarov, taǵy basqalar mamandyqtary boıynsha dáriger. Men de sol aldyńǵy tolqyn aǵalardyń jolyna qarǵadaıymnan tússem degen armanda boldym. Keıin ózim úshin dep jazǵandarymmen tanysqan ult zııalysy, О́zbekstandaǵy qazaq aqyn-jazýshylarynyń uıytqysy, ózi sekildi aıtysker Qatımolda Berdiǵalıvpen sóz saıysynda: «Maqtanysh etetuǵyn Tóle babam, Jatyr ǵoı Táshkenimniń ıesi bop», dep jyr nóserin tókken Mekembaı Omarov oqyp kórip, oıyma ot, boıyma qýat berdi. «Kóńil kúıi» degen jyr jınaǵymnyń jaryq kórýine qoldaý jasady. Mekembaı aǵa sekildi ult patrıottary onda buryn da, qazir de bar. Keńes dáýirinde «Zamandas» degen telekórsetilim bolǵan. Oǵan Súleımen Buqarbaev degen azamat jetekshilik etetin edi. О́zbekstandaǵy úlken-kishi ár aptanyń beısenbisin, saǵat 12 men 13 aralyǵyn asyǵa kútetin. Sol sátte beriletin qazaq tilindegi habarda ultymyzdyń til máıegi, án-jyry, bıi – bári de kórinis tabatyn. Jastar jaǵy tamsana kóz salsa, úlkender: «Allanyń rahymy jaýsyn!» dep rızalyqtaryn bildirip jatatyn. Sol bir sát kúni búginge deıin kóz aldymnan da, kóńilimnen de ketpeıdi. Keıde sol kúnderi aıtylǵan án, oqylǵan óleń qulaǵymnyń túbinde turǵandaı kúı keshetinim bar. «Keńge – keń dúnıe» atty ekinshi kitabym osydan tórt jyl buryn oqyrman qolyna tıdi. Onyń alǵy sózin Qazaqstan jáne О́zbekstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Nurbıbi Omar jazǵan edi», dep kógildir tústi kitapty aldymyzǵa qoıdy. Ony paraqtaı bastaǵan tusta kórkemdiginde az-kem olqylyq bolǵanmen, óleńderdegi ulttyq rýh myqty ekeni birden ańǵaryldy. Móltek áńgimelerge kóz júgirtkenimizde mórlep basqandaı taǵylymy ańǵaryldy. Ásirese, «Ájemniń aıtqandary» degen bólimdegi dúnıeler qazaq áıeliniń aqyl-parasatyn, urpaq tárbıesindegi ózindik úlgisi ádemi kestelenipti. Shaǵyn bolǵanmen ishki ıirimderindegi oı baılamdar qorǵasyndaı salmaqty.
Qurbanáli Turǵanbekulynyń otbasy da ósip-óngen eken. Jary Gúlzıra pedıator-dáriger bolsa, tuńǵyshy – Beknazar men kelini Dilfýza da osy sala mamandary. Olar qazir Tashkent qalasynda eńbek etip júrse, Gúlaıdyn Almatydaǵy S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń 3-kýrs stýdenti eken. «О́zbekstanda júrgen kelinim men balam atajurtyna oralsaq degen armanda. Jalpy, meniń baılamym boıynsha, onsyz da halqy tyǵyz ońtústikke emes, soltústiktegi baıtaq óńirge syrttaǵy aǵaıyndar kósh basyn batyl túzese, elimizdiń demografııalyq ahýaly bekı beretini anyq. Men syrttaǵy týystarǵa osy oıymdy jetkizip kele jatyrmyn. Balalarymnyń da sanasyna sol sózdi sińirý ústindemin. Tashkent qalasynda úlken bedelge ıe bolyp júrgen inim Myrzaýálıdiń mamandyǵy akýsher-gınekolog. Ekinshi baýyrym – Bahadúr qazaq tili men ádebıetiniń mamany. Bular da Otanyna oralýǵa nıetti. Táýelsiz Qazaq eliniń damýyna bizdiń áýlet ıneniń jasýyndaı úles qossaq, arman-maqsattyń oryndalǵany degen baılamǵa bel býǵan», deıdi Qurbanáli.
Ár qandasymyz atajurtyna, egemen eline osyndaı izgi nıetin tanytsa, qazaq eliniń búgingi qaryshty qadamy nyǵaıyp, Elbasynyń «Máńgilik El» ıdeıasy saltanat qura bereri haq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
El qadirin, jer qadirin bilgen «qul» (ul dep uǵaıyq) baqytty. О́zi kózi, kózi ózi bolyp júrgen pendeler de bolady. Táńirimniń eki qol, eki kóz – juptastyryp jaratýynyń túp tamyrynda, túsingenge, boılaı bilgenge keremet astar jatqany anyq. Bárin aqylǵa jeńdirgen babalarymyz kúmándi jerde sózin astarlap aıtyp, aspandap turǵannyń aıaǵyn jerge tıgizgen, shalyqtaǵan kóńilin, shadyraıǵan kózin sabasyna túsirgen.
Iá, az kún jyltyraǵanmen artynan ári ketetin kıimniń de astary men ádibi bolatynyn uǵýǵa umtylǵan jón sekildi. Uqpasań, «Átteń, ómir-aı!» bolmaı qoımaıtynyn, onyń da jumbaǵyn babalarymyz astarly sózge syıǵyzǵan. Qadirine jetpeseń, «Átteń, ómir!» – birde oıdaı, birde oıbaı ekenin aıtyp, «Dúnıe bir kún ońda, bir kún solda, Únemi dúnıe, shirkin, turmas qolda» degen.
Osy dúnıe dúrmegi qazaqty birde órge, birde yldıǵa tartyp, taǵdyrdyń talaı tar, keń jol soraptaryn kórsetti. Bútin bolmysy búlinip, bútin jeri bólinip, bútin jurt jarylyp, darqan kóńil keıde tarylyp, aýmaly-tókpeli dáýir artta qalyp, táýbe quryp ketpeı, búginge jetti. Bútin jeri bólingende – arasyna alabaǵan tartyldy. Bútin jurt jarylǵanda: qonysyna qaraı tamyry bir, batasy ortaq, enshisi bóline qoımaǵan atalastar da biri álgi alabaǵannyń arǵy jaǵynda, ekinshisi sol alabaǵannyń bergi jaǵynda qalyp qoıdy. Alabaǵannyń arǵy jaǵyndaǵynyń alǵashqy kezdegi ýáji – óz kindik jurtymda otyrmyn, jeti atam jerlengen qut meken osy dep toǵaıyp júrdi. Bergi betteginiń alǵashqy tusta qandastarynyń arǵy bette qalyp qoıǵany eske túskende, bul qalaı boldy dep, kóńili alań, ishi álem-jálem kúı keshken. Biraq ústemdigin júrgizgenderge ekeýi de: «Bir kisiniń balasyn ekige jarǵan – bul netken bassyzdyq?», dep doq kórsete almaǵan. Baryp kelip turarmyz, Qazaq eli deıtin jurttyń jurtynda otyrmyz ǵoı desken.
Bir halyqty osylaısha ekige jarýdyń zardabyn qazaq keıin tartýdaı tartty (qaq jarylǵan elderdiń hal-jaıyn qazir de kórip otyrmyz ǵoı). Zulym kúshterdiń tepkisi álgi alabaǵandy buzyp ary-beri shubyrýǵa májbúr etken kezi de az bolmady. Sol tustaǵy tartqan azap, kórgen qasiretter eske tússe, qazir tóbe shashyńdy tik turǵyzady. Qyzyldar men aqtar tireskende qyldaı qyrqylyp, úrkinshilik degen úreıdiń qushaǵynda qaldy. Shabyldy, sabyldy. Sum saıasat keıin aǵaıyndardy alakózdestirdi. Biri adal, ekinshisi satqyn atandy... Osyndaı tek tamyry bir halyqty atystyryp, shabystyryp, alataıdaı búlindirgen qıyn kúnderdi qurdymǵa jiberip, qul-qutan emes, jigerli jurttyń, tekti ulttyń urpaǵy ekenin azattyq, táýelsizdik aıdaı álemge tanytty. Bodandyqtyń týyn kóterip, bopsalap júrgenderdiń qara nıeti tabanǵa basylyp, jeri ketkenmen, túbi bir eldiń ulany sol táýelsizdiktiń arqasynda ata-babalary mura etip qaldyrǵan kıeli topyraqta basyn qosyp, baǵyn ashyp, jalǵandyqty aqıqat jeńip – jer júziniń memleketteri qazaqtyń da qabyrǵaly el ekenin tanyp-bildi.
Osy túsiniktiń ádemi kórinisine, halqym, qasıetti jerim dep ózekjardy ótkir sózin alǵa tartqan bir azamatpen – jaqynda ult uıytqysy sanalatyn ońtústikte, jan men tánińe sýy shıpa Saryaǵash shıpajaıyna barǵanda tanysyp, onyń shyn nıetine kýá boldyq. Uzyn boıly, dembelshe kelgen, muryndy, dóńes mańdaı, elýden endi asqan jigit aǵasy ózin: «Oksı Saryaǵash» emdik saýyqtyrý kesheniniń bas dárigeri Qurbanáli Turǵanbekuly», dep tanystyrdy. Sypaıy, kisiligi de, kishiligi de búkpesiz kórinip tur. «Tashkent oblysy, Tómengi Shyrshyq aýdany, Tasaýyl eldi mekeninde, ustazdar otbasynda ómirge keldim», dedi. Sóz arasynda: «Otanyna oralǵan qandastarmyz!» degendi qosyp qoıdy.
Bul azamat týraly nege qalam terbep otyrmyz degenge kelsek, onyń arǵy jaǵynda Qurbanáliniń ultty súıý úlgisi, eńbek etý tásili, menmendigi kem minezi, ata-anaǵa, baýyrǵa, urpaqqa adaldyǵy – eń bastysy dárigerlik mamandyqty rýhanı salamen ushtastyrýy, óleń jazatyny, áńgime janryn qaýzaıtyny jatyr edi. Tórt ul, tórt qyzdy dúnıege ákelip, qatarǵa qosqan ákesi Turǵanbek pen anasy Zeınep týraly aıtqanda, balanyń ata-anaǵa degen bir jyly iltıpaty shýaq shashqandaı kúı keshtiredi. Olardyń 40 jyl boıy qazaqtyń ul-qyzyna sabaq berip, tárbıelegenin, ár shákirtti ulttyq úlgiden alystatpaı, rýhanı qundylyqty sanalaryna sińirgenin alǵa tartqanda kóńil kónshidi. Qurbanáli ata-anasynyń: «Segiz balasyna sender qazaqsyńdar, qazaq ekendikterińdi umytýǵa tıisti emessińder!», dep ár kúni aıtyp otyratynyn da jetkizdi.
Alty jasynda mektepke baryp, qazaq synybyn úzdik bitirgen 16 jastaǵy alǵyr balań jigit Tashkent memlekettik medısına ınstıtýtynyń emdeý fakýltetine orys, ózbek tilinen emtıhan tapsyryp stýdent atanady. Stýdenttik bıletti oqý ornynyń rektory, akademık Ýktam Arıpov tapsyryp turyp: «Qazaq mektebin bitirse de, joǵary oqý ornyna túsý emtıhanyn orys tili men ózbek tilinde irkilmeı tapsyryp, talantyn tanytqan Qurbanáli bizdiń eń jas stýdent atanyp otyr. Osyndaı uldy tárbıelegen ata-anasyna, ustazdaryna rahmetim sheksiz!», dep fakýltet dekany, professor Q.Najmýtdınovke: «Gıppokrat antyna adal bolatyn myna stýdentke ár kez qamqorlyq kórset», depti.
«Men sol akademık Arıpov ustazyma ómir boıy qaryzdar ekenimdi aıtýǵa tıistimin, – degen ol, – qashanda jaqsylardyń jóni bólek qoı, ata-anamnan keıin sol jaqsylardyń, ardaqtylardyń sharapatyn kóp kórdim, tereń bilim aldym. Ár halyqtyń ózine tán qadirli qasıetteri bolady. Men óz halqymnyń keńdigin, ózge ulttarǵa jaılylyǵyn, qonaq kútýin, adaldyǵyn ishteı maqtan etip júretin edim. Ony stýdent kezimizde ózge ult ókilderine de kórsete aldyq. Medısına ınstıtýtynda oqyp, keıin jumysqa aralasqanda qazaq jastary jıi jınaltyn edik. Bir-birimizdi demep júretinbiz. Oǵan basqa ult baýyrlastardyń jigitteri men qyzdary qyzyǵa qarap, ortamyzda bolýǵa qushtarlyq tanytatyn. Bir ózbek kýrstasymnyń aıtqan jyly sózi áli kúnge deıin kóńilimnen óshken joq. Ol birde: «Maǵan qazaqtar sábı kóńil sııaqty kórinedi. Ańqaýlyqtary da bar. Keıde aldasań, sene salady. Darqan qasıeti, qolda baryn ózgemen bólisýge daıyn turatyn nıeti ózgelerde kóp kezdese bermeıdi», deıtin. Men onyń sol sózin estigende marqaıyp qalatynmyn. Sebebi, Tashkentte dúnıe esigin ashyp, sonda óskenmen, áke-sheshemniń talabyna qaraı, ulttyq minezim, tilim qalybynda saqtalǵan. Shynynda aqkóńildikten qınalyp qalǵan tustarym da kezdesetin. Áıtse de Alla demep aqqa Qudaı jaq bolyp jatatyn», dep aǵynan jarylady. Qurbanáli artynan: «Bir nárseni aıtpaýǵa lajym joq, ózbek elinde qaıtys bolǵan adamnyń úıinde shaı qaınatylyp, qazan kóterilmeıdi. Barlyq qajet isti, qonaqty da týystar, kórshiler alyp ketedi. О́zderin de tamaqpen qamtamasyz etedi. Jetisin taratqannan keıin ǵana tamaq berile bastaıdy. Onyń ózi aǵyl-tegil emes, únemdi bolady. Bizde jaqynynan aıyrylǵandar kóziniń jasyn kól etip jylap jatsa, kóńil aıta kelgender janaza oqylmaı jatyp, jaıylǵan dastarqan basynda kósile áńgime aıtyp, as iship otyrady. Bul jaqsy ma, jaman ba, ol jaǵyn men aıta almaımyn. Tek meni tolǵandyratyny aǵyl-tegil dastarqan barǵa jón, jaǵdaıy joq otbasylarǵa aýyr tıip júrmeı me? Osynyń da bir tıimdi jolyn oılastyrsa qaıter edi? Muny aıtyp otyrǵanym, kórshi elde bul bir júıege túsirilgen. Osy ózgeden buryn din qyzmetkerlerin, ımandy ımamdardy oılandyrsa, qane. Bul pikirlerdi jurtym aqyl aıtý emes, aqyldasar is dep qabyldasa eken. О́zgenikin túp kótere almasaq ta, keı tusyn ilikke ilsek utylmaıtyn sekildimiz», degen ýájin de búgip qalmady.
Qoǵam ózgerip, zaman talaby kúsheıgende burynǵy alǵan bilimdi qaıtsem jetildirem dep talpynypty. Sáti túsip birneshe ǵasyrlyq tarıhy bar Estonııadaǵy kóne oqý orny, irgesi 1632 jyly qalanǵan, uly N.I.Pırogov oqyǵan, qyzmet etken Tartý ýnıversıtetinde bilim jetildirýge jol ashylady. Qazaq azamatynyń oǵan qol jetkizýi ońaı bolmaǵany belgili. Tájirıbeden ótip, emdeýdiń tıimdi túrlerin úırenip, jańa tehnıka men tehnologııanyń ózegin meńgerip, joǵary sanatty dáriger atanyp oralady.
Kindik qany tamǵan jer de qymbat. Ony qıyp ketý de ońaı emes. Biraq kók Týyn kóterip, eldigin álemge tanytqan ala baǵannyń arǵy jaǵyndaǵy Otanyna oralý jaıy esine túskende tolqıtyn. Bir kezdegi baýyr elder shekaralas memleketter atandy. Kelip-ketip júredi. Áıtse de ul-qyzynyń erteńin oılaıdy. Aqyry óz atajurtyna kelsem degen nıetine berik taban tireıdi. Nıetine jetip, sońǵy 8 jyldan beri, alda aıtqanymyzdaı «Oksı Saryaǵash» sanatorııinde bas dáriger bolyp qyzmet atqaryp keledi. Ol áńgime ústinde ózbek aǵaıyndardyń kóp jaqsy qasıetterin eske túsirdi. «Olar óte eńbekqor. Jastardyń úlkenderge degen qurmeti erekshe, aldyn qıyp ótpeıdi. Aqsha únemdeý, ony adal tabý úshin jumystyń qaı túrine de bel sheship kirisip ketedi. Tapqan tıyndy únemdi paıdalaný, ultyna, tiline degen adaldyq, ýaqytty baǵalaı bilý, kóńil kúıińniń qalaı bolǵanyna qaramastan adamdarmen jyly júzdesýge umtylý – osylaı jalǵasa beredi. Kimniń de bolsa syny men mini bolmaı qoımaıdy ǵoı», dep qatar jatqan jurttyń jaqsysyn alǵa tartyp, «О́zbekterde «ándısha» degen sóz bar, ol tek japon tiline ǵana aýdarylatyn kórinedi. Basqa tilderde ol sóz joq eken deıdi. Qazaqsha balamasyna kelsek, úlkendi syılaý, ardaqty adamdy qadirleý, ulttyń aldynda kishiligiń men kisiligińdi kórsetip júrý. Júıeli tirlikti qoldap, úlkenge til qaıtarmaý, taǵy basqa asyl qasıetterdi uqtyrady. О́zbekter áke-sheshesi bylaı tursyn, bala, kelinin, tipti, nemerelerin de sen demeıdi siz dep sóıleıdi jáne bári de tilderine, dilderine, dinderine, ulttyq salttaryna óte berik. Ala taqııasyn keńestik kezeńde Kremldiń saraıynda sheshpeı otyratyn. Qazir halyqtyq dástúrdi jan-jaqty damytý ústinde. Balalar baqshasynyń bári memleket tilinde, biz sekildi basqa ult ókilderi ózbek tilin úırensin dep, balalaryn ózbek baqshasyna beredi», deıdi.
Eline kelip, eńbek etip jatqan azamat dárigerlik qyzmetin shyǵarmashylyqqa da ushtastyrý ústinde eken. «Mundaı úlgi álem mádenıetinde de, qazaq ádebıetinde de bar. Orys sýretkeri A.Chehov, qazaq qalamgeri Z.Shashkın, tanymdyq dúnıeler jazǵan E.Orazaqov jáne S.Ǵabbasov, E.Qoıbaǵarov, taǵy basqalar mamandyqtary boıynsha dáriger. Men de sol aldyńǵy tolqyn aǵalardyń jolyna qarǵadaıymnan tússem degen armanda boldym. Keıin ózim úshin dep jazǵandarymmen tanysqan ult zııalysy, О́zbekstandaǵy qazaq aqyn-jazýshylarynyń uıytqysy, ózi sekildi aıtysker Qatımolda Berdiǵalıvpen sóz saıysynda: «Maqtanysh etetuǵyn Tóle babam, Jatyr ǵoı Táshkenimniń ıesi bop», dep jyr nóserin tókken Mekembaı Omarov oqyp kórip, oıyma ot, boıyma qýat berdi. «Kóńil kúıi» degen jyr jınaǵymnyń jaryq kórýine qoldaý jasady. Mekembaı aǵa sekildi ult patrıottary onda buryn da, qazir de bar. Keńes dáýirinde «Zamandas» degen telekórsetilim bolǵan. Oǵan Súleımen Buqarbaev degen azamat jetekshilik etetin edi. О́zbekstandaǵy úlken-kishi ár aptanyń beısenbisin, saǵat 12 men 13 aralyǵyn asyǵa kútetin. Sol sátte beriletin qazaq tilindegi habarda ultymyzdyń til máıegi, án-jyry, bıi – bári de kórinis tabatyn. Jastar jaǵy tamsana kóz salsa, úlkender: «Allanyń rahymy jaýsyn!» dep rızalyqtaryn bildirip jatatyn. Sol bir sát kúni búginge deıin kóz aldymnan da, kóńilimnen de ketpeıdi. Keıde sol kúnderi aıtylǵan án, oqylǵan óleń qulaǵymnyń túbinde turǵandaı kúı keshetinim bar. «Keńge – keń dúnıe» atty ekinshi kitabym osydan tórt jyl buryn oqyrman qolyna tıdi. Onyń alǵy sózin Qazaqstan jáne О́zbekstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Nurbıbi Omar jazǵan edi», dep kógildir tústi kitapty aldymyzǵa qoıdy. Ony paraqtaı bastaǵan tusta kórkemdiginde az-kem olqylyq bolǵanmen, óleńderdegi ulttyq rýh myqty ekeni birden ańǵaryldy. Móltek áńgimelerge kóz júgirtkenimizde mórlep basqandaı taǵylymy ańǵaryldy. Ásirese, «Ájemniń aıtqandary» degen bólimdegi dúnıeler qazaq áıeliniń aqyl-parasatyn, urpaq tárbıesindegi ózindik úlgisi ádemi kestelenipti. Shaǵyn bolǵanmen ishki ıirimderindegi oı baılamdar qorǵasyndaı salmaqty.
Qurbanáli Turǵanbekulynyń otbasy da ósip-óngen eken. Jary Gúlzıra pedıator-dáriger bolsa, tuńǵyshy – Beknazar men kelini Dilfýza da osy sala mamandary. Olar qazir Tashkent qalasynda eńbek etip júrse, Gúlaıdyn Almatydaǵy S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń 3-kýrs stýdenti eken. «О́zbekstanda júrgen kelinim men balam atajurtyna oralsaq degen armanda. Jalpy, meniń baılamym boıynsha, onsyz da halqy tyǵyz ońtústikke emes, soltústiktegi baıtaq óńirge syrttaǵy aǵaıyndar kósh basyn batyl túzese, elimizdiń demografııalyq ahýaly bekı beretini anyq. Men syrttaǵy týystarǵa osy oıymdy jetkizip kele jatyrmyn. Balalarymnyń da sanasyna sol sózdi sińirý ústindemin. Tashkent qalasynda úlken bedelge ıe bolyp júrgen inim Myrzaýálıdiń mamandyǵy akýsher-gınekolog. Ekinshi baýyrym – Bahadúr qazaq tili men ádebıetiniń mamany. Bular da Otanyna oralýǵa nıetti. Táýelsiz Qazaq eliniń damýyna bizdiń áýlet ıneniń jasýyndaı úles qossaq, arman-maqsattyń oryndalǵany degen baılamǵa bel býǵan», deıdi Qurbanáli.
Ár qandasymyz atajurtyna, egemen eline osyndaı izgi nıetin tanytsa, qazaq eliniń búgingi qaryshty qadamy nyǵaıyp, Elbasynyń «Máńgilik El» ıdeıasy saltanat qura bereri haq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
Sońǵy jańalyqtar
Shavkat Mırzııoev Qasym-Jomart Toqaevqa birqatar tarıhı qujatty tapsyrdy
Prezıdent • Keshe
Memleket basshysy men О́zbekstan Prezıdenti beıresmı kezdesý ótkizdi
Prezıdent • Keshe
Qazaqstanda negizgi UBT-ǵa tirkelý bastalady
Bilim • Keshe
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev О́zbekstanǵa jumys saparymen bardy
Prezıdent • Keshe
Memleket basshysy belgili ǵalymdardy marapattady
Prezıdent • Keshe
«Ustaz-bloger» Nurjan Smaǵulov jaýapkershilikke tartyldy
Qoǵam • Keshe
Búgin elimizdiń alty qalasynda aýa sapasy nasharlaıdy
Aýa raıy • Keshe
Almatyda ǵalymdar marapattaldy
Ǵylym • Keshe
