* M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatryna – 90 jyl
Qazaq óneriniń qara shańyraǵy M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń qurylǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Bul – tek teatr úshin ǵana emes, jalpy Qazaq eli men qoǵamy úshin, óneri men mádenıeti úshin úlken rýhanı mereke. О́ıtkeni, mundaı teatr ashý – ótken ǵasyrdaǵy memleket qaıratkerleri, Alash ardaqtylary men el zııalylarynyń armany edi. M.Áýezov teatrynyń búgini – sol úlken armandardyń oryndalýy. Sonymen qatar, álemdik ıntegrasııaǵa bet alǵan búgingi táýelsiz Qazaqstan óneriniń jarqyn mazmuny.
Erlan BILÁL,
M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń dırektory,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Qazaqstan Keńesteriniń 1925 jyldyń sáýir aıynda ótken 5-quryltaıynyń sheshiminde «Qazaqtyń Ulttyq teatryn uıymdastyrýdy jedeldetý» máselesi qoıyldy. Sol alǵashqy kezinen-aq Qazaq Ulttyq teatry atalǵan kásibı óner ordasynyń ashylyp, eńse tikteýine J.Aımaýytov, M.Áýezov, J.Shanın, Q.Sátbaev, O.Bekov, t.b. kóptegen qaıratkerler atsalysty. 1925 jyldyń kúzinde teatrdy uıymdastyrý jumystaryn sol kezdegi Qazaqstan Halyq aǵartý komıssarıatynyń bastyǵy S.Sádýaqasov ózi qadaǵalap otyrdy, teatrdaǵy alǵashqy shyǵarmashylyq-sharýashylyq uıymdastyrý jumystaryn alǵashqy dırektory D.Ádilov júzege asyrdy.
Tarıhı qujattar teatr ashý úshin úkimetten arnaıy qarjy bólinip, sol jyldary halyq arasynda aty shyqqan, el-el, jer-jerdegi daryndy ónerpazdar, ánshi, kúıshilerge, bas-aıaǵy 23 adamǵa shaqyrtý joldanǵanyn kórsetedi. Sol kezdegi astana Qyzylordaǵa alǵashqy bolyp Qostanaıdan S.Qojamqulov kelipti. Teatr shańyraǵyn kóterip, keregesin tikteýine alǵashqy bas rejısseri Serke atamyzben birge Q.Qýanyshbaev, E.О́mirzaqov, Q.Badyrov, Q.Jandarbekov, tókpe aqyn I.Baızaqov, ataqty ánshi Á.Qashaýbaev, balýan Q.Muńaıtpasov, taǵy da basqa kóptegen ónerpazdar atsalysty. 1926 jyldyń 10 qańtarynda Q.Kemeńgerovtiń «Altyn saqınasyn», 13-i kúni M.Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» tragedııasyn kórsetip, sońynan konsert berýmen resmı ashylǵan Ult teatrynyń ataǵy búkil elge keńinen tarap, respýblıka ómirindegi bul asa eleýli oqıǵa búkil eldiń qýanyshyna aınalǵan. Qyzylordaǵa sol jyly kúzde jetken J.Shanın teatrdyń dırektory ári kórkemdik jetekshiligine taǵaıyndalyp, ujymnyń shyǵarmashylyq qalyptasýyna asa kóp eńbek sińirdi. Mine, sodan beri 90 jyl ótipti.
1928 jyly respýblıkanyń ońtústik aımaǵynda, Bishkekte gastrolde bolǵan teatr Almatyǵa kelip, jańa astanada ornyǵady. 30-jyldar belesinde teatr Q.Baıseıitov, K.Baıseıitova, Q.Beıisov, Sh.Jıenqulova, M.Shamova, M.Erjanov, J.Elebekov, H.Elebekova, K.Qarmysov, S.Telǵaraev, Á.Hasenov, Q.Ádilshinov, J.О́gizbaev, A.Abdýllına, A.Jolymbetov, J.Jalmuhamedova, R.Sálmenov, R.Qoıshybaeva, Sh.Aımanov, S.Maıqanova, G.Syzdyqova, t.b. jańa shyǵarmashylyq kúshpen tolyqty.
1933 jyly mýzykalyq stýdııa ashylyp, ujymdaǵy ánshilik talanty basym akterler sonda aýysty. Búgingi tańda respýblıkamyzdaǵy irgeli óner ordalary: Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry men Jambyl atyndaǵy respýblıkalyq fılarmonııa, «Qazaqkonsert» sol kezde M.Áýezov teatry quramynan bólinip shyqqan mýzykalyq teatr negizinde qurylǵan.
Teatrdyń tarıhynda M.Áýezovtiń esimi altyn áriptermen jazylady. Alǵashqy kúnderden bastap-aq baǵyt-baǵdar berip, akterlerge ustaz bolǵan, óziniń kórkem pesalaryn osy teatrǵa arnap jazǵan uly sýretkerdiń kórkem murasy bizderge rýhanı azyq. M.Áýezovtiń qalamdastary, qatarlastary, Q.Kemeńgerov, I.Jansúgirov, S.Seıfýllın, B.Maılın, Ǵ.Músirepov, S.Muqanov, ókshesin basqan Sh.Husaıynov, Á.Ábishev, Á.Tájibaev, Q.Muhamedjanov, T.Ahtanov, keıingi býyn Q.Ysqaq, S.Júnisov, O.Bodyqov, E.Dombaev, A.Súleımenov, O.Bókeı, B.Muqaı, T.Ahmetjan; sonymen qatar, jazýshy, aqyn dramatýrgter Á.Tarazı, D.Isabekov, T.Nurmaǵambetov, T.Ábdik, N.Orazalın, S.Balǵabaev, I.Orazbaı, I.Saparbaı, I.Vovnıanko, Shahımarden, S.Asylbekovtiń pesalary teatr repertýaryn baıyta tústi. Keıingi býyn dramatýrgter E.Amansha, R.Muqanova, R.Otarbaev, E.Jýasbek, D.Amantaılar qatary da tolyǵa túsedi degen oıdamyz. Álem dramatýrgııasynan Sofokl, Evrıpıd, Shekspır, Molerlerden bastap búgingi zamandasymyz T.Jýjenoǵlyǵa deıingi qanshama pesa sahnalandy. Osynyń bári teatrdyń ǵana emes, qazaq rýhanııatynyń baılyǵy.
90 jyl degenimiz 10 jyly kem bir ǵasyr! Bir maqalada búkil tarıhty túgesip aıtý múmkin emes. Degenmen de, mereıtoı tusynda teatrdyń búgingi bıigine jetýinde eńbegi zor sahnagerlerdiń esimderin atamasqa bolmaıdy. Teatrda býyn-býynmen akterlik mektep – J.Jalmuhamedova, H.Bókeeva, Sh.Jandarbekova, B.Rımova, Sh.Aımanov, M.Súrtibaev, N.Jantórın, Y.Noǵaıbaev, T.Jaılybaev, Z.Sháripova; F.Sháripova, Á.Moldabekov, E.Jaısańbaev, R.Áýezbaeva, M.Abdýllına, R.Teleýbaev, Ǵ.Súleımenov, J.Medetbaev, bulardan keıingi býynda Á.Boranbaev, Á.Kenjeev, Q.Sultanbaev, Ý.Sultanǵazın; sondaı-aq, B.Naýryzov jáne búginde Astana teatrynda eńbek etip júrgen G.Áspetova, T.Meıramov, J.Meıramova, N.Táshimova, Q.Tileýova, L.Ábzelbaevalar; rejıssýrada – A.Toqpanov, B.Omarov, Á.Mámbetov, R.Seıtmetov, E.Obaev, J.Omarov, Q.Jetpisbaev, A.Pashkov, V.Pusyrmanov, M.Baıserkenov, B.Atabaev, Q.Súgirbekovter; ssenografııada – Q.Qojyqov, M.Erjanov, D.Súleev, S.Úmekenov, M.Joltaev, F.Muqanov, Q.Aqbaevtar ónerimen qalyptasyp, shyńdaldy, kásibı bıikke kóterildi.
Qara shańyraq teatr tarıhynyń úshten bir bóligi táýelsizdik jyldaryna keledi. Bolashaqqa kóz tigip, myna jahandaný zamanynda ózge eldermen ıyqtas, turǵylas ómir keshemin deıtin qaı el, qaı memlekettiń de rýhanı tuǵyry bıik bolmaǵy shart. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev halyqqa Joldaýynda atap kórsetkendeı: «Táýelsizdik arqyly mádenıetimiz qulashyn keńge jaıyp, qarqyndy damýǵa zor múmkindik aldy».
Búginde qara shańyraq alyptar salǵan dástúr-jarastyqty jalǵastyra, qulashyn keńge jaıa órkendep otyr. Ulttyq sahna ónerinde sapalyq ózgeris jasap, odaqqa, birtalaı shetelderge tanytqan Á.Mámbetovtiń shákirt-úzeńgilesteri, kórnekti sahnagerler – teatrdyń kórkemdik jetekshisi A.Áshimov, teatr keńesshisi E.Obaev, úlken býyn kórnekti akterler S.Orazbaev, H.Elebekova, Z.Sháripova, N.Myshbaevalar qara shańyraqtyń ǵana emes, qazaq sahnasynyń qazynasy. Olardyń izin ala aǵa býyn T.Tasybekova, S.Qojaqova, B.Imasheva, Ǵ.Baıqoshqarova, Q.Tastanbekov, R.Mashýrova, T.Jamanqulov, B.Janǵalıeva, T.Aralbaev, S.Merekeuly, sondaı-aq, O.Kenebaı, Sh.Ahmetova, M.О́tekeshova, Sh.Meńdııarova, M.Nurásil, Ǵ.Ábdinábıeva, R.Hadjıeva, G.Jaqyp, A.Bektemirler; bularǵa úzeńgiles býyn B.Qoja, A.Seıtmetov, D.Temirsultanova, B.Qaptaǵaı, B.Ábdilmanov, B.Turys, Ǵ.Quljanov, J.Mahanov, O.Qyıqymov, J.Ámirov, M.Omarbekova, Ú.Seıtimbetter jemisti eńbek etip keledi.
Taǵy da tizimge júginýge týra keledi. Qazirgi tańda sahnanyń aýyr júgin kóterip otyrǵan kásibıligi joǵary orta býyn desek, bul moıyndalǵan shyndyq. D.Aqmolda, A.Boranbaı, J.Tolǵanbaı, D.Júsip, Sh.Asqarova, Sh.Janysbekova, G.Tutova, K.Shaıahmetova, N.Beksultanova, B.Aıtjanov, A.Surapbaı, N.Qarabalına, J.Sadyrbaev, Z.Kópjasarova, B.Qajnábıeva, A.Satybaldıeva, N.Jekenova, A.Bókenbaı; bulardan keıingi býyn E.Daıyrov, L.Qaldybekova, G.Shyńǵysova, R.Senkebaev, D.Musaev, T.Saǵyntaev, A.Shaıahmetov, J.Baısalbekov, B.Jaqypbekova, A.О́mirova, N.Ábilov, S.Qulymbetova, E.Turys, E.Bektasov, S.Baqaeva, Z.Karmenova, A.Baqytjanova, Ǵ.Ospanov, M.Muhtaruly, Q.Nabıolla, A.Jumabaevtardyń ónerin kórermender súısine tamashalaıdy. Akterlik quram jas býynmen tolyǵýda.
Rejıssýranyń aýyr júgin qoltańbalary ártúrli tanymal sahnagerler E.Obaev, A.Áshimov, T.ál-Tarazı, Á.Rahımov, A.Kákisheva, jas býyn E.Nursultan, E.Nurtazınder kóterse, ssenografııada E.Tuıaqov, E.Ádisbek, M.Saparovtar bar.
Teatr qoǵammen baılanystyń zamanaýı ádisterimen jumys jasaýǵa kóshti. Ishki jáne syrtqy maqsatty ortamen baılanys, áleýmettiń ár tobymen áriptestik joldary júzege asyryla bastady. Árıne, eń basty maqsatymyz – zamanymyzdyń tynysyn, jańa turpatty elimizdiń ómirin, zamandastarymyzdy beıneleıtin, kórkemdik-estetıkalyq izdenis aıasy keń jańa qoıylymdar shyǵarý.
Ár kezeńniń ózindik ıdealdary, basymdyqtary, ıdeıa-maqsattary bolady. Búginde elimiz múldem jańa saıası-ekonomıkalyq, mádenı-áleýmettik keńistikte kún keshýde. Rýhanı tuǵyrdyń mańyzdy bóligi ónerge, onyń ishinde halyqty ultqa aınaldyra alatyn teatr ónerine elimizde únemi erekshe kóńil bólinip otyrady. Alǵa qoıylǵan maqsat-mindetter de aýqymdy. Bul mindetter el Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý maqsatynda ázirlengen Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenı saıasatynyń uzaq merzimdi tujyrymdamasynda saralanyp, aıqyn kórsetilgen.
Teatr repertýaryndaǵy ulttyq jáne álemdik klassıkanyń jaýharlary, búgingi dramatýrgııanyń ozyq týyndylarynyń azamattardyń rýhanı-adamgershilik baǵdarlaryn, qazaqstandyq jańa otansúıgishtik pen ornyqty qundylyqtar júıesin qalyptastyrýdaǵy róli úlken. Jáne búgingi ıdeologııanyń qazyǵyna aınalyp otyrǵan «Máńgilik El» ıdeıasyna qyzmet etedi. Bul rette teatrdyń tarıhı spektaklderdiń orny bólek desek, erekshe ataýǵa bolatyn úlken jobamyz – ótken jyly qyrkúıekte Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy saltanatynda Tarazdaǵy mereke kúnderi ashyq aspan astynda 700 adamnyń qatysýymen kórsetken «Qıly jol» (J.Erǵalıev) qoıylymy. Tarıhı-patrıottyq taqyryptaǵy bul alańdyq qoıylym elimizdiń sahna óneri tarıhyndaǵy ǵana emes, rýhanı tájirıbesi oraıynan da asa sátti megajoba deýge ábden bolady. Ujymnyń jańa jumysy, kórnekti jazýshy I.Esenberlınniń «Almas qylysh» romany boıynsha premerasy endi ǵana bolǵan qoıylym da (sahnalyq nusqa Á.Baǵdat, rejısser A.Kákisheva) osy ıdeıadan bastaý alady. El táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnap tarıhı spektaklder aptalyǵyn uıymdastyryp, kórermenderimizge «Tomırıs», «Qorqyttyń kóri», «Qazaqtar», «Beıbarys sultan», «Almas qylysh», «Abaı», «Qıly zaman» spektaklderin usynamyz.
Kórkem ádebıettiń ozyq úlgilerin sahnalaý – teatrdyń qalyptasqan dástúri. Kórnekti jazýshy Sh.Murtazanyń «Aı men Aısha» romany boıynsha sahnalyq nusqasyn E.Jýasbek jasap, T.ál-Tarazı rejısserligimen sahnaǵa shyqqan spektakl sol ıgi dástúrdiń jalǵasy.
Mádenı saıasattyń asa mańyzdy mindeti izgi adam tárbıeleý. Teatr repertýarynda bul baǵyttaǵy spektaklder ejelden barshylyq. Al sońǵy kórkem qoıylymymyz qazaq rejıssýrasy jańa býynynyń ókili A.Maemırov sahnalaǵan kórnekti orys dramatýrgy A.Volodınniń «Qoshtasqym kelmeıdi!..» dramasy. Otbasy qundylyqtaryn qasterleýge bastaıtyn qoıylym, ásirese, jastar arasynda qyzý talqylanyp, áleýmettik áseri joǵary bolyp otyr.
Tujyrymdamada kórsetilgen ulttyq sanalýandylyqty saqtaý jáne Qazaqstan halqy mádenıetin úılesimdi damytý negizinde búkilqazaqstandyq mádenı keńistikti damytý baǵytyndaǵy jumystarymyz da jemissiz emes. Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna arnap basqa ult teatrlarymen birige otyryp arnaıy joba daıyndamaqpyz. Repertýarymyzǵa ótken, 89 maýsymymyzda qosylǵan «Qaza men jaza» spektaklin belgili qazaqstandyq ssenarııshy I.Vovnıankonyń pesasy boıynsha teatrdyń kórkemdik jetekshisi A.Áshimov sahnalady. Qazaqstandyq ózge de jazýshy-dramatýrgtarmen, Ulttyq ortalyqtarmen tyǵyz baılanystamyz. Spektaklderimizge ózge ult ókilderi, Almatydaǵy orys mektepteriniń oqýshylary jıi keledi.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda basym baǵyttardyń biri retinde – jalpyqazaqstandyq mádenıetti damytýǵa jańasha serpin berý, qazaqstandyqtardyń básekege qabiletti mádenı mentaldigin qalyptastyrý máselesi atap kórsetildi. Qara shańyraq teatr bul oraıda ulttyq sahna ónerin álemdik keńistikke shyǵarý baǵytynda eńbektenip keledi. Munyń kórinisi – halyqaralyq jobalardy júzege asyrý jáne halyqaralyq festıvaldarǵa qatysý. Atap aıtqanda, «Otello» spektakli Reseı jáne Belarýs sahnagerlerimen, al «Qorqyttyń kóri» lıtvalyq sahnagerlermen birigip qoıyldy. Eki qoıylym da mamandar jáne kórermender tarapynan joǵary baǵa aldy.
Merekelik 90 maýsymyna teatr jaqsy jetistiktermen keldi deýge bolady. Solardyń biri – ujymnyń birneshe halyqaralyq teatr festıvalinde elimizdiń ónerin ózge elderge pash etýi. Sońǵy jyldary Mádenıet mınıstrliginiń, jalpy Úkimetimizdiń qoldaýymen teatrymyz halyqaralyq festıvaldarǵa jıi qatysyp, elimizdiń sahna óneri jetistikterin ózge elderge pash ete bastady. Ulttyq rýhty, otansúıgishtikti dáriptegen «Beıbarys sultan» (R.Otarbaev, rej.Iý.Hanınga-Beknazar) qoıylymy ótken jyldyń sáýir aıynda Túrkııanyń Konıa qalasynda ótken «Myń ún – bir daýys» atty VIII teatr festıvaline qatysyp, «Eń úzdik spektakl» atanyp qaıtsa, ejelgi túrkilik tanymdy qazaqy bolmyspen sheber shendestire bilgen «Qorqyttyń kóri» (Iran-Ǵaıyp, rej.I.Vaıtkýs) qoıylymy Tatarstan astanasy Qazan qalasynda ótken «Naýryz» halyqaralyq festıvalinde kórsetildi. Bul qoıylym rejıssýrasy óz aldyna akterlik oıyn sheberlikteri turǵysynan Halyqaralyq qazylar alqasy músheleri tarapynan óte joǵary baǵa aldy.
Básekege qabiletti mentaldyqqa umtylýdyń bir jarqyn kórinisi – teatr akterleriniń úshtuǵyrly til talabynan shyǵyp, orys tilimen qatar aǵylshyn tilinde sóıleı bastaýy. Teatr Belarýs eliniń Brest qalasynda ótken «Belaıa Veja» halyqaralyq festıvalinde «Beıbarys sultandy» aǵylshyn tilinde oınap, akterlerdiń qarymy men múmkindigin basqa jurttyń aldynda tanytyp qaıtty. Teatrdyń kishi zalynda О́ner akademııasynyń túlekteriniń jumyldyrýymen taǵy da eki spektakl aǵylshyn tilinde sahnaǵa shyqty.
Teatr «Beıbarys sultan» spektaklimen Atyraý qalasynda ótken R.Otarbaev atyndaǵy Halyqaralyq teatr festıvalinde Bas júldeni jeńip aldy. Al talantty jas rejısser E.Nursultan sahnalaǵan «Qas-qaǵym» qoıylymy Qyrǵyzstannyń «Art-Ordo» halyqaralyq festıvalinde Bas júldeni ıelendi. Teatrymyz Qazaqstan men Ortalyq Azııa teatrlarynyń eki jyl saıyn ótetin halyqaralyq festıvaline tabysty qatysyp keledi. Respýblıka ımıdjine jumys isteıtin bul festıval Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń uıymdastyrýymen bıyl kúzde 6-shy ret ótkeli otyr.
Festıval demekshi, M.Áýezov teatrynyń óziniń «Teatr kóktemi» atty tól festıvali bar. Bıyl 21-shi ret, 24-27 naýryz aralyǵynda ótip jatqan óner merekesi qazaq óneriniń kózi tiri ańyzy Habıba apa Elebekovanyń 100 jasqa tolýyna arnalady.
Qazir qoǵamda býyn almasý prosesi júrip jatyr. Bul úderis M.Áýezov teatrynda da bar. Qazirgi tańda teatrda salıqaly aǵa býyn, myqty orta býyn jáne talantty jas býyn jarasymmen óner jasaýda. Teatrdyń maman kadrlary, atap aıtqanda, rejıssýra, akterlik quram, kompozıtor, menedjerlik blok, aqparattyq tehnologııalar mamandary talantty jastarmen tolyǵýda. Qazirgi tańda jas býyn sahnagerlerdi kınoekrannan, nebir iri jobalardan jıi kóremiz. Mysaly, Elbasynyń tapsyrmasymen, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen túsirilip jatqan «Qazaq eli» kórkem fılminde, ózge de kınokartınalarda, kóptegen teleserıaldarda M.Áýezov teatrynyń akterleri laıyqty óner kórsetip júr.
Teatrǵa jas býyn akterler, rejıssýra, dramatýrgııa, sýretshi, kompozıtorlar keldi dedik. Demek, básekege qabiletti mádenı orta qalyptastyrý sapalana túsip, sahnaǵa jańa tanym, jańa til keledi. Mádenıet jáne sport mınıstrligi, mınıstr Arystanbek Muhamedıuly qandaı da kreatıvti ıdeıalarǵa únemi qoldaý kórsetip otyratynyn atap aıtý kerek. Bul jas býyn úshin óte jaqsy. Teatr jas býynǵa arnap byltyr ótkizgen «Jańa kózqaras» jáne «Ashyq sahna» ıdeıalary jalǵasyn tabatyn bolady. Mádenıet tujyrymdamasynda kórsetilgendeı, qazirgi zamannyń úzdik beınelerin, ataýly tarıhı oqıǵalar,.. mádenı mura men dástúrdi bildiretin jarqyn kórkem beıneler jasaý – teatrymyzdyń da basym baǵyty.
Asanáli ÁShIMOV,
M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi, KSRO halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– Men teatrǵa kelgeli 60 jylǵa jýyqtady. Alǵash akter bolyp kelgennen beri qara shańyraqtyń 30, 40 jyldyq mereıli merekelerin atap ótken asyldardyń arasynda bolǵan edim, mine, sodan bergi mereıtoılarynyń báriniń kýágerimiz. Tarıhy júzjyldyqtarmen esepteletin álemdik teatrlar bar, solarmen salystyrǵanda, bizdiń teatrdyń 90 jasy degen – jigit jasy. 90 jyldyqqa aman-esen jetkenimiz, toıyna qatysqanymyz, keıingi býynmen birge qýanǵanymyz – biz úshin úlken dáreje. Qalıbek Qýanyshbaev pen Qapan Badyrov, Elýbaı О́mirzaqov pen Serke Qojamqulovtyń mektebinen ótip, solarmen birge spektaklde oınap, asqar taýdaı aǵalarymnyń arqamnan qaǵyp qanattandyrǵany, oıynyma baǵa berip, odan saıyn qamshylaǵany kez kelgen synshynyń pikirinen áldeqaıda joǵary. Elýbaı aǵanyń jasynyń úlkendigine qaramastan, qaljyńymyz jarasatyn edi. Meniń rejısser retindegi eń alǵashqy jumysym «Revızor» bolsa, osy spektakldegi Zemlıanıkanyń róli Seraǵańnyń sońǵy róli boldy. Bul kezde Seraǵańnyń jasy 80-ge taıap qalǵan edi, bas repetısııanyń eń sońǵy kúni tótennen kelip qosylǵanyna qaramastan, sahnada 40 jyl buryn oınap ketken keıipkeriniń búkil sózin jatqa biletin bolyp shyqty. О́kinishke qaraı, bir-aq ret oınap úlgerdi. Biraq Seraǵamnyń meniń spektaklimde oınap ketkeni úshin ǵana baqyttymyn. Sábıra apam, Hadısha apam, Bıken apam, Farıda qurdasym, Ydyrys, Ánýar zamandastarym sahnaǵa shyǵa kelgende olarmen birge О́mir ilesip shyǵatyn edi. Bular О́mirden óner jasaıtyn nemese, kerisinshe, О́nerden ómir jasap shyǵaratyn.
Dýlat Isabekov, jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatr tek bizdiń ǵana maqtanyshymyz emes, ataq-abyroıy dúrkirep, búkil Keńes Odaǵy halqynyń aýzynda sóz bolǵan teatr. Ázirbaıjan Mámbetov basqaryp turǵan kezeń – bul teatrdyń eń juldyzdy sáti boldy. Sol mektep áli kúnge jalǵasyn taýyp kele jatqanyna shúkirshilik aıtamyn. Zamanynda Muhtar Áýezovtiń barlyq dramalyq shyǵarmalary jurtqa jol tartyp jatsa, odan keıin Ǵabıt Músirepovtiń, sodan beride Tahaýı Ahtanovtyń, Sáken Júnisovtiń, Asqar Súleımenovtiń, Qalıhan Ysqaqovtyń, Ákim Tarazıdiń, Oralhan Bókeıdiń, Baqqoja Muqaıdyń irgeli, ozyq oıǵa qurylǵan, izgilik dánin sebetin jaqsy dúnıeleri sahnaǵa shyqty. Bizdiń zamandastardyń arasynda birinshi bolyp Oralhannyń «Qulynym meniń» pesasy qoıylǵanda, bul ónerdegi úlken rýhanı oqıǵa retinde qabyldandy. Teatr uly Shekspırdiń, Goldonıdiń, Gossıdiń shyǵarmalaryn sahnalaý arqyly qazaq akterleriniń kásibı ósýine, shyńdalýyna úlken úles qosyp otyrdy. Shyńǵys Aıtmatov, Ábdijámil Nurpeıisovtiń shyǵarmalary arqyly álemge aty jaıyldy.
Meniń eń alǵashqy «Ápke» atty tyrnaqaldy dramalyq týyndym osy qara shańyraqta 1978 jyly, Báıten Omarov bas rejısser bolyp turǵan kezde sahnalandy. Sodan beri bul teatrmen meniń baılanysym bir sátke úzilgen emes. Premerasy ótken jyldyń qarashasynda bolǵan «Júz jyldyq mahabbat» atty dramam teatr sahnasynda qoıylǵan jetinshi pesam.
M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq teatry – búkil respýblıka teatrlarynyń shamshyraǵy. Bári de osy ákemteatrǵa qarap boıyn túzeıdi, osy teatrdan úlgi alady.
Sábıt Orazbaev,
Qazaqstannyń halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– Aıtýǵa ońaı bolǵanymen, 90 jyl degen bir ǵasyr. M.Áýezov teatrynyń bir ǵasyry osylaı uly dástúrmenen aman-esen kele jatqany kóńildi qýantady. Teatrymyzdyń negizi kúshti boldy. Men ózimniń kitabymda teatrǵa zor eńbek sińirip óziniń sybaǵasyn ala almaı, ataq-abyroıǵa jete almaı qalǵan kisiler týraly jazdym. Olar – Ádilshinov, Sálmenov, aıta berseń óte kóp.
Teatrdyń negizin qalaǵan Ámire Qashaýbaev qandaı ánshi edi. Parıjdegi dúnıe júzi kórmesine baryp aıtqandaǵy áni qandaı. Sol sııaqty, Q.Jandarbekov, S.Qojamqulov, E.О́mirzaqov, Q.Qýanyshbaev, onyń ber jaǵynda kele jatqan Sh.Aımanov, J.О́gizbaev qandaı keremet akterler edi. Jap-jas kezinen bas geroınıalardy oınap júrgen apalarymyz Sh.Jandarbekova, H.Bókeeva, Á.О́mirzaqova, R.Qoıshybaeva Lenıngradtan bitirip keldi. Qandaı obrazdar jasady bul kisiler. Odan keıin Máskeýden Y.Noǵaıbaev, M.Baızaqova keldi. Sol teatrdyń dástúri, jetken bıiktikteri – ol birinen soń biri talanttardyń shoǵyrlanyp kelýinde. 40-jyldary eń alǵash kásibı rejısser A.Toqpanov keldi. Ol kisi kelgende Ǵ.Músirepovtiń jazǵan maqalasy bar. Bizge naǵyz maman keldi dep. «Abaı» spektaklin qoıǵanda M.Áýezov te qatty qýanǵan.
Teatrdyń ómirindegi eń úlken altyn ǵasyry Á.Mámbetovtiń esimimen baılanysty. Onyń kezinde qandaı jańa spektakl qoıylsa Máskeýdiń myqty teatr synshylary taldap, jaqsy pikirlerin bildirip otyrdy. «Vanıa aǵaı» spektaklimen Á.Moldabekov jarqyrap shyqty. M.Áýezov teatry Keńes Odaǵy kezinde aldyńǵy sheptegi teatrlardyń biri boldy.
ALMATY.
Qazaq óneriniń qara shańyraǵy M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń qurylǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Bul – tek teatr úshin ǵana emes, jalpy Qazaq eli men qoǵamy úshin, óneri men mádenıeti úshin úlken rýhanı mereke. О́ıtkeni, mundaı teatr ashý – ótken ǵasyrdaǵy memleket qaıratkerleri, Alash ardaqtylary men el zııalylarynyń armany edi. M.Áýezov teatrynyń búgini – sol úlken armandardyń oryndalýy. Sonymen qatar, álemdik ıntegrasııaǵa bet alǵan búgingi táýelsiz Qazaqstan óneriniń jarqyn mazmuny.
Erlan BILÁL,
M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń dırektory,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Qazaqstan Keńesteriniń 1925 jyldyń sáýir aıynda ótken 5-quryltaıynyń sheshiminde «Qazaqtyń Ulttyq teatryn uıymdastyrýdy jedeldetý» máselesi qoıyldy. Sol alǵashqy kezinen-aq Qazaq Ulttyq teatry atalǵan kásibı óner ordasynyń ashylyp, eńse tikteýine J.Aımaýytov, M.Áýezov, J.Shanın, Q.Sátbaev, O.Bekov, t.b. kóptegen qaıratkerler atsalysty. 1925 jyldyń kúzinde teatrdy uıymdastyrý jumystaryn sol kezdegi Qazaqstan Halyq aǵartý komıssarıatynyń bastyǵy S.Sádýaqasov ózi qadaǵalap otyrdy, teatrdaǵy alǵashqy shyǵarmashylyq-sharýashylyq uıymdastyrý jumystaryn alǵashqy dırektory D.Ádilov júzege asyrdy.
Tarıhı qujattar teatr ashý úshin úkimetten arnaıy qarjy bólinip, sol jyldary halyq arasynda aty shyqqan, el-el, jer-jerdegi daryndy ónerpazdar, ánshi, kúıshilerge, bas-aıaǵy 23 adamǵa shaqyrtý joldanǵanyn kórsetedi. Sol kezdegi astana Qyzylordaǵa alǵashqy bolyp Qostanaıdan S.Qojamqulov kelipti. Teatr shańyraǵyn kóterip, keregesin tikteýine alǵashqy bas rejısseri Serke atamyzben birge Q.Qýanyshbaev, E.О́mirzaqov, Q.Badyrov, Q.Jandarbekov, tókpe aqyn I.Baızaqov, ataqty ánshi Á.Qashaýbaev, balýan Q.Muńaıtpasov, taǵy da basqa kóptegen ónerpazdar atsalysty. 1926 jyldyń 10 qańtarynda Q.Kemeńgerovtiń «Altyn saqınasyn», 13-i kúni M.Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» tragedııasyn kórsetip, sońynan konsert berýmen resmı ashylǵan Ult teatrynyń ataǵy búkil elge keńinen tarap, respýblıka ómirindegi bul asa eleýli oqıǵa búkil eldiń qýanyshyna aınalǵan. Qyzylordaǵa sol jyly kúzde jetken J.Shanın teatrdyń dırektory ári kórkemdik jetekshiligine taǵaıyndalyp, ujymnyń shyǵarmashylyq qalyptasýyna asa kóp eńbek sińirdi. Mine, sodan beri 90 jyl ótipti.
1928 jyly respýblıkanyń ońtústik aımaǵynda, Bishkekte gastrolde bolǵan teatr Almatyǵa kelip, jańa astanada ornyǵady. 30-jyldar belesinde teatr Q.Baıseıitov, K.Baıseıitova, Q.Beıisov, Sh.Jıenqulova, M.Shamova, M.Erjanov, J.Elebekov, H.Elebekova, K.Qarmysov, S.Telǵaraev, Á.Hasenov, Q.Ádilshinov, J.О́gizbaev, A.Abdýllına, A.Jolymbetov, J.Jalmuhamedova, R.Sálmenov, R.Qoıshybaeva, Sh.Aımanov, S.Maıqanova, G.Syzdyqova, t.b. jańa shyǵarmashylyq kúshpen tolyqty.
1933 jyly mýzykalyq stýdııa ashylyp, ujymdaǵy ánshilik talanty basym akterler sonda aýysty. Búgingi tańda respýblıkamyzdaǵy irgeli óner ordalary: Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry men Jambyl atyndaǵy respýblıkalyq fılarmonııa, «Qazaqkonsert» sol kezde M.Áýezov teatry quramynan bólinip shyqqan mýzykalyq teatr negizinde qurylǵan.
Teatrdyń tarıhynda M.Áýezovtiń esimi altyn áriptermen jazylady. Alǵashqy kúnderden bastap-aq baǵyt-baǵdar berip, akterlerge ustaz bolǵan, óziniń kórkem pesalaryn osy teatrǵa arnap jazǵan uly sýretkerdiń kórkem murasy bizderge rýhanı azyq. M.Áýezovtiń qalamdastary, qatarlastary, Q.Kemeńgerov, I.Jansúgirov, S.Seıfýllın, B.Maılın, Ǵ.Músirepov, S.Muqanov, ókshesin basqan Sh.Husaıynov, Á.Ábishev, Á.Tájibaev, Q.Muhamedjanov, T.Ahtanov, keıingi býyn Q.Ysqaq, S.Júnisov, O.Bodyqov, E.Dombaev, A.Súleımenov, O.Bókeı, B.Muqaı, T.Ahmetjan; sonymen qatar, jazýshy, aqyn dramatýrgter Á.Tarazı, D.Isabekov, T.Nurmaǵambetov, T.Ábdik, N.Orazalın, S.Balǵabaev, I.Orazbaı, I.Saparbaı, I.Vovnıanko, Shahımarden, S.Asylbekovtiń pesalary teatr repertýaryn baıyta tústi. Keıingi býyn dramatýrgter E.Amansha, R.Muqanova, R.Otarbaev, E.Jýasbek, D.Amantaılar qatary da tolyǵa túsedi degen oıdamyz. Álem dramatýrgııasynan Sofokl, Evrıpıd, Shekspır, Molerlerden bastap búgingi zamandasymyz T.Jýjenoǵlyǵa deıingi qanshama pesa sahnalandy. Osynyń bári teatrdyń ǵana emes, qazaq rýhanııatynyń baılyǵy.
90 jyl degenimiz 10 jyly kem bir ǵasyr! Bir maqalada búkil tarıhty túgesip aıtý múmkin emes. Degenmen de, mereıtoı tusynda teatrdyń búgingi bıigine jetýinde eńbegi zor sahnagerlerdiń esimderin atamasqa bolmaıdy. Teatrda býyn-býynmen akterlik mektep – J.Jalmuhamedova, H.Bókeeva, Sh.Jandarbekova, B.Rımova, Sh.Aımanov, M.Súrtibaev, N.Jantórın, Y.Noǵaıbaev, T.Jaılybaev, Z.Sháripova; F.Sháripova, Á.Moldabekov, E.Jaısańbaev, R.Áýezbaeva, M.Abdýllına, R.Teleýbaev, Ǵ.Súleımenov, J.Medetbaev, bulardan keıingi býynda Á.Boranbaev, Á.Kenjeev, Q.Sultanbaev, Ý.Sultanǵazın; sondaı-aq, B.Naýryzov jáne búginde Astana teatrynda eńbek etip júrgen G.Áspetova, T.Meıramov, J.Meıramova, N.Táshimova, Q.Tileýova, L.Ábzelbaevalar; rejıssýrada – A.Toqpanov, B.Omarov, Á.Mámbetov, R.Seıtmetov, E.Obaev, J.Omarov, Q.Jetpisbaev, A.Pashkov, V.Pusyrmanov, M.Baıserkenov, B.Atabaev, Q.Súgirbekovter; ssenografııada – Q.Qojyqov, M.Erjanov, D.Súleev, S.Úmekenov, M.Joltaev, F.Muqanov, Q.Aqbaevtar ónerimen qalyptasyp, shyńdaldy, kásibı bıikke kóterildi.
Qara shańyraq teatr tarıhynyń úshten bir bóligi táýelsizdik jyldaryna keledi. Bolashaqqa kóz tigip, myna jahandaný zamanynda ózge eldermen ıyqtas, turǵylas ómir keshemin deıtin qaı el, qaı memlekettiń de rýhanı tuǵyry bıik bolmaǵy shart. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev halyqqa Joldaýynda atap kórsetkendeı: «Táýelsizdik arqyly mádenıetimiz qulashyn keńge jaıyp, qarqyndy damýǵa zor múmkindik aldy».
Búginde qara shańyraq alyptar salǵan dástúr-jarastyqty jalǵastyra, qulashyn keńge jaıa órkendep otyr. Ulttyq sahna ónerinde sapalyq ózgeris jasap, odaqqa, birtalaı shetelderge tanytqan Á.Mámbetovtiń shákirt-úzeńgilesteri, kórnekti sahnagerler – teatrdyń kórkemdik jetekshisi A.Áshimov, teatr keńesshisi E.Obaev, úlken býyn kórnekti akterler S.Orazbaev, H.Elebekova, Z.Sháripova, N.Myshbaevalar qara shańyraqtyń ǵana emes, qazaq sahnasynyń qazynasy. Olardyń izin ala aǵa býyn T.Tasybekova, S.Qojaqova, B.Imasheva, Ǵ.Baıqoshqarova, Q.Tastanbekov, R.Mashýrova, T.Jamanqulov, B.Janǵalıeva, T.Aralbaev, S.Merekeuly, sondaı-aq, O.Kenebaı, Sh.Ahmetova, M.О́tekeshova, Sh.Meńdııarova, M.Nurásil, Ǵ.Ábdinábıeva, R.Hadjıeva, G.Jaqyp, A.Bektemirler; bularǵa úzeńgiles býyn B.Qoja, A.Seıtmetov, D.Temirsultanova, B.Qaptaǵaı, B.Ábdilmanov, B.Turys, Ǵ.Quljanov, J.Mahanov, O.Qyıqymov, J.Ámirov, M.Omarbekova, Ú.Seıtimbetter jemisti eńbek etip keledi.
Taǵy da tizimge júginýge týra keledi. Qazirgi tańda sahnanyń aýyr júgin kóterip otyrǵan kásibıligi joǵary orta býyn desek, bul moıyndalǵan shyndyq. D.Aqmolda, A.Boranbaı, J.Tolǵanbaı, D.Júsip, Sh.Asqarova, Sh.Janysbekova, G.Tutova, K.Shaıahmetova, N.Beksultanova, B.Aıtjanov, A.Surapbaı, N.Qarabalına, J.Sadyrbaev, Z.Kópjasarova, B.Qajnábıeva, A.Satybaldıeva, N.Jekenova, A.Bókenbaı; bulardan keıingi býyn E.Daıyrov, L.Qaldybekova, G.Shyńǵysova, R.Senkebaev, D.Musaev, T.Saǵyntaev, A.Shaıahmetov, J.Baısalbekov, B.Jaqypbekova, A.О́mirova, N.Ábilov, S.Qulymbetova, E.Turys, E.Bektasov, S.Baqaeva, Z.Karmenova, A.Baqytjanova, Ǵ.Ospanov, M.Muhtaruly, Q.Nabıolla, A.Jumabaevtardyń ónerin kórermender súısine tamashalaıdy. Akterlik quram jas býynmen tolyǵýda.
Rejıssýranyń aýyr júgin qoltańbalary ártúrli tanymal sahnagerler E.Obaev, A.Áshimov, T.ál-Tarazı, Á.Rahımov, A.Kákisheva, jas býyn E.Nursultan, E.Nurtazınder kóterse, ssenografııada E.Tuıaqov, E.Ádisbek, M.Saparovtar bar.
Teatr qoǵammen baılanystyń zamanaýı ádisterimen jumys jasaýǵa kóshti. Ishki jáne syrtqy maqsatty ortamen baılanys, áleýmettiń ár tobymen áriptestik joldary júzege asyryla bastady. Árıne, eń basty maqsatymyz – zamanymyzdyń tynysyn, jańa turpatty elimizdiń ómirin, zamandastarymyzdy beıneleıtin, kórkemdik-estetıkalyq izdenis aıasy keń jańa qoıylymdar shyǵarý.
Ár kezeńniń ózindik ıdealdary, basymdyqtary, ıdeıa-maqsattary bolady. Búginde elimiz múldem jańa saıası-ekonomıkalyq, mádenı-áleýmettik keńistikte kún keshýde. Rýhanı tuǵyrdyń mańyzdy bóligi ónerge, onyń ishinde halyqty ultqa aınaldyra alatyn teatr ónerine elimizde únemi erekshe kóńil bólinip otyrady. Alǵa qoıylǵan maqsat-mindetter de aýqymdy. Bul mindetter el Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý maqsatynda ázirlengen Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenı saıasatynyń uzaq merzimdi tujyrymdamasynda saralanyp, aıqyn kórsetilgen.
Teatr repertýaryndaǵy ulttyq jáne álemdik klassıkanyń jaýharlary, búgingi dramatýrgııanyń ozyq týyndylarynyń azamattardyń rýhanı-adamgershilik baǵdarlaryn, qazaqstandyq jańa otansúıgishtik pen ornyqty qundylyqtar júıesin qalyptastyrýdaǵy róli úlken. Jáne búgingi ıdeologııanyń qazyǵyna aınalyp otyrǵan «Máńgilik El» ıdeıasyna qyzmet etedi. Bul rette teatrdyń tarıhı spektaklderdiń orny bólek desek, erekshe ataýǵa bolatyn úlken jobamyz – ótken jyly qyrkúıekte Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy saltanatynda Tarazdaǵy mereke kúnderi ashyq aspan astynda 700 adamnyń qatysýymen kórsetken «Qıly jol» (J.Erǵalıev) qoıylymy. Tarıhı-patrıottyq taqyryptaǵy bul alańdyq qoıylym elimizdiń sahna óneri tarıhyndaǵy ǵana emes, rýhanı tájirıbesi oraıynan da asa sátti megajoba deýge ábden bolady. Ujymnyń jańa jumysy, kórnekti jazýshy I.Esenberlınniń «Almas qylysh» romany boıynsha premerasy endi ǵana bolǵan qoıylym da (sahnalyq nusqa Á.Baǵdat, rejısser A.Kákisheva) osy ıdeıadan bastaý alady. El táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnap tarıhı spektaklder aptalyǵyn uıymdastyryp, kórermenderimizge «Tomırıs», «Qorqyttyń kóri», «Qazaqtar», «Beıbarys sultan», «Almas qylysh», «Abaı», «Qıly zaman» spektaklderin usynamyz.
Kórkem ádebıettiń ozyq úlgilerin sahnalaý – teatrdyń qalyptasqan dástúri. Kórnekti jazýshy Sh.Murtazanyń «Aı men Aısha» romany boıynsha sahnalyq nusqasyn E.Jýasbek jasap, T.ál-Tarazı rejısserligimen sahnaǵa shyqqan spektakl sol ıgi dástúrdiń jalǵasy.
Mádenı saıasattyń asa mańyzdy mindeti izgi adam tárbıeleý. Teatr repertýarynda bul baǵyttaǵy spektaklder ejelden barshylyq. Al sońǵy kórkem qoıylymymyz qazaq rejıssýrasy jańa býynynyń ókili A.Maemırov sahnalaǵan kórnekti orys dramatýrgy A.Volodınniń «Qoshtasqym kelmeıdi!..» dramasy. Otbasy qundylyqtaryn qasterleýge bastaıtyn qoıylym, ásirese, jastar arasynda qyzý talqylanyp, áleýmettik áseri joǵary bolyp otyr.
Tujyrymdamada kórsetilgen ulttyq sanalýandylyqty saqtaý jáne Qazaqstan halqy mádenıetin úılesimdi damytý negizinde búkilqazaqstandyq mádenı keńistikti damytý baǵytyndaǵy jumystarymyz da jemissiz emes. Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna arnap basqa ult teatrlarymen birige otyryp arnaıy joba daıyndamaqpyz. Repertýarymyzǵa ótken, 89 maýsymymyzda qosylǵan «Qaza men jaza» spektaklin belgili qazaqstandyq ssenarııshy I.Vovnıankonyń pesasy boıynsha teatrdyń kórkemdik jetekshisi A.Áshimov sahnalady. Qazaqstandyq ózge de jazýshy-dramatýrgtarmen, Ulttyq ortalyqtarmen tyǵyz baılanystamyz. Spektaklderimizge ózge ult ókilderi, Almatydaǵy orys mektepteriniń oqýshylary jıi keledi.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda basym baǵyttardyń biri retinde – jalpyqazaqstandyq mádenıetti damytýǵa jańasha serpin berý, qazaqstandyqtardyń básekege qabiletti mádenı mentaldigin qalyptastyrý máselesi atap kórsetildi. Qara shańyraq teatr bul oraıda ulttyq sahna ónerin álemdik keńistikke shyǵarý baǵytynda eńbektenip keledi. Munyń kórinisi – halyqaralyq jobalardy júzege asyrý jáne halyqaralyq festıvaldarǵa qatysý. Atap aıtqanda, «Otello» spektakli Reseı jáne Belarýs sahnagerlerimen, al «Qorqyttyń kóri» lıtvalyq sahnagerlermen birigip qoıyldy. Eki qoıylym da mamandar jáne kórermender tarapynan joǵary baǵa aldy.
Merekelik 90 maýsymyna teatr jaqsy jetistiktermen keldi deýge bolady. Solardyń biri – ujymnyń birneshe halyqaralyq teatr festıvalinde elimizdiń ónerin ózge elderge pash etýi. Sońǵy jyldary Mádenıet mınıstrliginiń, jalpy Úkimetimizdiń qoldaýymen teatrymyz halyqaralyq festıvaldarǵa jıi qatysyp, elimizdiń sahna óneri jetistikterin ózge elderge pash ete bastady. Ulttyq rýhty, otansúıgishtikti dáriptegen «Beıbarys sultan» (R.Otarbaev, rej.Iý.Hanınga-Beknazar) qoıylymy ótken jyldyń sáýir aıynda Túrkııanyń Konıa qalasynda ótken «Myń ún – bir daýys» atty VIII teatr festıvaline qatysyp, «Eń úzdik spektakl» atanyp qaıtsa, ejelgi túrkilik tanymdy qazaqy bolmyspen sheber shendestire bilgen «Qorqyttyń kóri» (Iran-Ǵaıyp, rej.I.Vaıtkýs) qoıylymy Tatarstan astanasy Qazan qalasynda ótken «Naýryz» halyqaralyq festıvalinde kórsetildi. Bul qoıylym rejıssýrasy óz aldyna akterlik oıyn sheberlikteri turǵysynan Halyqaralyq qazylar alqasy músheleri tarapynan óte joǵary baǵa aldy.
Básekege qabiletti mentaldyqqa umtylýdyń bir jarqyn kórinisi – teatr akterleriniń úshtuǵyrly til talabynan shyǵyp, orys tilimen qatar aǵylshyn tilinde sóıleı bastaýy. Teatr Belarýs eliniń Brest qalasynda ótken «Belaıa Veja» halyqaralyq festıvalinde «Beıbarys sultandy» aǵylshyn tilinde oınap, akterlerdiń qarymy men múmkindigin basqa jurttyń aldynda tanytyp qaıtty. Teatrdyń kishi zalynda О́ner akademııasynyń túlekteriniń jumyldyrýymen taǵy da eki spektakl aǵylshyn tilinde sahnaǵa shyqty.
Teatr «Beıbarys sultan» spektaklimen Atyraý qalasynda ótken R.Otarbaev atyndaǵy Halyqaralyq teatr festıvalinde Bas júldeni jeńip aldy. Al talantty jas rejısser E.Nursultan sahnalaǵan «Qas-qaǵym» qoıylymy Qyrǵyzstannyń «Art-Ordo» halyqaralyq festıvalinde Bas júldeni ıelendi. Teatrymyz Qazaqstan men Ortalyq Azııa teatrlarynyń eki jyl saıyn ótetin halyqaralyq festıvaline tabysty qatysyp keledi. Respýblıka ımıdjine jumys isteıtin bul festıval Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń uıymdastyrýymen bıyl kúzde 6-shy ret ótkeli otyr.
Festıval demekshi, M.Áýezov teatrynyń óziniń «Teatr kóktemi» atty tól festıvali bar. Bıyl 21-shi ret, 24-27 naýryz aralyǵynda ótip jatqan óner merekesi qazaq óneriniń kózi tiri ańyzy Habıba apa Elebekovanyń 100 jasqa tolýyna arnalady.
Qazir qoǵamda býyn almasý prosesi júrip jatyr. Bul úderis M.Áýezov teatrynda da bar. Qazirgi tańda teatrda salıqaly aǵa býyn, myqty orta býyn jáne talantty jas býyn jarasymmen óner jasaýda. Teatrdyń maman kadrlary, atap aıtqanda, rejıssýra, akterlik quram, kompozıtor, menedjerlik blok, aqparattyq tehnologııalar mamandary talantty jastarmen tolyǵýda. Qazirgi tańda jas býyn sahnagerlerdi kınoekrannan, nebir iri jobalardan jıi kóremiz. Mysaly, Elbasynyń tapsyrmasymen, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen túsirilip jatqan «Qazaq eli» kórkem fılminde, ózge de kınokartınalarda, kóptegen teleserıaldarda M.Áýezov teatrynyń akterleri laıyqty óner kórsetip júr.
Teatrǵa jas býyn akterler, rejıssýra, dramatýrgııa, sýretshi, kompozıtorlar keldi dedik. Demek, básekege qabiletti mádenı orta qalyptastyrý sapalana túsip, sahnaǵa jańa tanym, jańa til keledi. Mádenıet jáne sport mınıstrligi, mınıstr Arystanbek Muhamedıuly qandaı da kreatıvti ıdeıalarǵa únemi qoldaý kórsetip otyratynyn atap aıtý kerek. Bul jas býyn úshin óte jaqsy. Teatr jas býynǵa arnap byltyr ótkizgen «Jańa kózqaras» jáne «Ashyq sahna» ıdeıalary jalǵasyn tabatyn bolady. Mádenıet tujyrymdamasynda kórsetilgendeı, qazirgi zamannyń úzdik beınelerin, ataýly tarıhı oqıǵalar,.. mádenı mura men dástúrdi bildiretin jarqyn kórkem beıneler jasaý – teatrymyzdyń da basym baǵyty.
*Lebizder legi
Asanáli ÁShIMOV,
M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi, KSRO halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– Men teatrǵa kelgeli 60 jylǵa jýyqtady. Alǵash akter bolyp kelgennen beri qara shańyraqtyń 30, 40 jyldyq mereıli merekelerin atap ótken asyldardyń arasynda bolǵan edim, mine, sodan bergi mereıtoılarynyń báriniń kýágerimiz. Tarıhy júzjyldyqtarmen esepteletin álemdik teatrlar bar, solarmen salystyrǵanda, bizdiń teatrdyń 90 jasy degen – jigit jasy. 90 jyldyqqa aman-esen jetkenimiz, toıyna qatysqanymyz, keıingi býynmen birge qýanǵanymyz – biz úshin úlken dáreje. Qalıbek Qýanyshbaev pen Qapan Badyrov, Elýbaı О́mirzaqov pen Serke Qojamqulovtyń mektebinen ótip, solarmen birge spektaklde oınap, asqar taýdaı aǵalarymnyń arqamnan qaǵyp qanattandyrǵany, oıynyma baǵa berip, odan saıyn qamshylaǵany kez kelgen synshynyń pikirinen áldeqaıda joǵary. Elýbaı aǵanyń jasynyń úlkendigine qaramastan, qaljyńymyz jarasatyn edi. Meniń rejısser retindegi eń alǵashqy jumysym «Revızor» bolsa, osy spektakldegi Zemlıanıkanyń róli Seraǵańnyń sońǵy róli boldy. Bul kezde Seraǵańnyń jasy 80-ge taıap qalǵan edi, bas repetısııanyń eń sońǵy kúni tótennen kelip qosylǵanyna qaramastan, sahnada 40 jyl buryn oınap ketken keıipkeriniń búkil sózin jatqa biletin bolyp shyqty. О́kinishke qaraı, bir-aq ret oınap úlgerdi. Biraq Seraǵamnyń meniń spektaklimde oınap ketkeni úshin ǵana baqyttymyn. Sábıra apam, Hadısha apam, Bıken apam, Farıda qurdasym, Ydyrys, Ánýar zamandastarym sahnaǵa shyǵa kelgende olarmen birge О́mir ilesip shyǵatyn edi. Bular О́mirden óner jasaıtyn nemese, kerisinshe, О́nerden ómir jasap shyǵaratyn.
Dýlat Isabekov, jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatr tek bizdiń ǵana maqtanyshymyz emes, ataq-abyroıy dúrkirep, búkil Keńes Odaǵy halqynyń aýzynda sóz bolǵan teatr. Ázirbaıjan Mámbetov basqaryp turǵan kezeń – bul teatrdyń eń juldyzdy sáti boldy. Sol mektep áli kúnge jalǵasyn taýyp kele jatqanyna shúkirshilik aıtamyn. Zamanynda Muhtar Áýezovtiń barlyq dramalyq shyǵarmalary jurtqa jol tartyp jatsa, odan keıin Ǵabıt Músirepovtiń, sodan beride Tahaýı Ahtanovtyń, Sáken Júnisovtiń, Asqar Súleımenovtiń, Qalıhan Ysqaqovtyń, Ákim Tarazıdiń, Oralhan Bókeıdiń, Baqqoja Muqaıdyń irgeli, ozyq oıǵa qurylǵan, izgilik dánin sebetin jaqsy dúnıeleri sahnaǵa shyqty. Bizdiń zamandastardyń arasynda birinshi bolyp Oralhannyń «Qulynym meniń» pesasy qoıylǵanda, bul ónerdegi úlken rýhanı oqıǵa retinde qabyldandy. Teatr uly Shekspırdiń, Goldonıdiń, Gossıdiń shyǵarmalaryn sahnalaý arqyly qazaq akterleriniń kásibı ósýine, shyńdalýyna úlken úles qosyp otyrdy. Shyńǵys Aıtmatov, Ábdijámil Nurpeıisovtiń shyǵarmalary arqyly álemge aty jaıyldy.
Meniń eń alǵashqy «Ápke» atty tyrnaqaldy dramalyq týyndym osy qara shańyraqta 1978 jyly, Báıten Omarov bas rejısser bolyp turǵan kezde sahnalandy. Sodan beri bul teatrmen meniń baılanysym bir sátke úzilgen emes. Premerasy ótken jyldyń qarashasynda bolǵan «Júz jyldyq mahabbat» atty dramam teatr sahnasynda qoıylǵan jetinshi pesam.
M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq teatry – búkil respýblıka teatrlarynyń shamshyraǵy. Bári de osy ákemteatrǵa qarap boıyn túzeıdi, osy teatrdan úlgi alady.
Sábıt Orazbaev,
Qazaqstannyń halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– Aıtýǵa ońaı bolǵanymen, 90 jyl degen bir ǵasyr. M.Áýezov teatrynyń bir ǵasyry osylaı uly dástúrmenen aman-esen kele jatqany kóńildi qýantady. Teatrymyzdyń negizi kúshti boldy. Men ózimniń kitabymda teatrǵa zor eńbek sińirip óziniń sybaǵasyn ala almaı, ataq-abyroıǵa jete almaı qalǵan kisiler týraly jazdym. Olar – Ádilshinov, Sálmenov, aıta berseń óte kóp.
Teatrdyń negizin qalaǵan Ámire Qashaýbaev qandaı ánshi edi. Parıjdegi dúnıe júzi kórmesine baryp aıtqandaǵy áni qandaı. Sol sııaqty, Q.Jandarbekov, S.Qojamqulov, E.О́mirzaqov, Q.Qýanyshbaev, onyń ber jaǵynda kele jatqan Sh.Aımanov, J.О́gizbaev qandaı keremet akterler edi. Jap-jas kezinen bas geroınıalardy oınap júrgen apalarymyz Sh.Jandarbekova, H.Bókeeva, Á.О́mirzaqova, R.Qoıshybaeva Lenıngradtan bitirip keldi. Qandaı obrazdar jasady bul kisiler. Odan keıin Máskeýden Y.Noǵaıbaev, M.Baızaqova keldi. Sol teatrdyń dástúri, jetken bıiktikteri – ol birinen soń biri talanttardyń shoǵyrlanyp kelýinde. 40-jyldary eń alǵash kásibı rejısser A.Toqpanov keldi. Ol kisi kelgende Ǵ.Músirepovtiń jazǵan maqalasy bar. Bizge naǵyz maman keldi dep. «Abaı» spektaklin qoıǵanda M.Áýezov te qatty qýanǵan.
Teatrdyń ómirindegi eń úlken altyn ǵasyry Á.Mámbetovtiń esimimen baılanysty. Onyń kezinde qandaı jańa spektakl qoıylsa Máskeýdiń myqty teatr synshylary taldap, jaqsy pikirlerin bildirip otyrdy. «Vanıa aǵaı» spektaklimen Á.Moldabekov jarqyrap shyqty. M.Áýezov teatry Keńes Odaǵy kezinde aldyńǵy sheptegi teatrlardyń biri boldy.
ALMATY.
