barǵan saıyn kúsheıe túskeni baıqalyp keledi
Qazir ǵalamtorǵa oıyn retinde qaraý qaldy. Osynaý vırtýaldy álemdi ýaqyt ótkizý úshin ermek etip, qajetti dúnıelerdi ǵana izdep, aqtarý azaıyp barady. Qazir ǵalamtor degenińiz – naǵyz ıdeologııa. Kim aqparatty naqty ári jyldam bilse, jeńis sonyń qolynda degen qaǵıdaǵa súıensek, búginde áleýmettik jeliler naǵyz aqparat quralyna aınalýda. Shynyn aıtsaq, keı kezderi adam qorqat yn qarýǵa aınalyp bara jatqanyn da moıyndaýǵa tıispiz. Sondyqtan ár nárseni óz ornymen paıdalanýy kerek sııaqty bul salaǵa da tártip pen tizgin qajet. Mine, Taraz qalasynyń tórinde uıymdastyrylǵan respýblıkalyq «Blogquryltaı-2016: Taraz» sharasy osy taqyrypty keńinen talqylaýǵa jol ashty.
Qazaq eliniń ınternettegi ımıdjin kóteretin toptar qalyptastyrý, memlekettik ıdeologııany ınternet arqyly júzege asyrý, jastardyń mýltımedııalyq jańa tehnologııalardy meńgerýine yqpal etý, sapaly pikirtalas mádenıetin qalyptastyrý, blogshylardyń jańa elıtaly ortasyn qurý, qazaq tilindegi blogtarǵa qatysty zańnamalyq máselelerdi taldaýdy basty maqsat etken bul is-shara osymen altynshy ret ótkizilýde. Qazirgi aqparat ǵasyrynda áleýmettik jeliler men ǵalamtordy tıimdi paıdalanýda blogshylardyń azamattyq qoǵamdy qalyptastyrýda qosar úlesteri zor. Elimizde búgingi kúni 300-ge jýyq qazaq tildi blogtar bar. «Blogquryltaı-2016: Taraz» sharasy jańa medıa mamandarynyń, saıt jasaýshylardyń ózara tájirıbe almasý alańyna aınaldy. Oǵan Astana men Almaty qalalarynan jáne ózge de óńirlerden 200-den asa blogshylar men qonaqtar qatysty.
Qazaq blogshylarynyń Jambyl óńirinde ózara bas qosyp, tájirıbe almasýyna muryndyq bolǵan Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaev quryltaıǵa qatysýshylardy qabyldap, jumystaryna sáttilik tiledi.
«Qazaqstandyq blogshylar úlken qoǵamdyq kúsh bolyp qalyptasyp keledi, deıdi Kárim Nasbekuly. – Qazirgi tańda áleýmettik jelilerde kóptegen qoǵamdyq-saıası, áleýmettik máseleler týraly senimdi aqparat jetkizýde jáne azamattyq qoǵamdy qalyptastyrýda blogshylardyń orny erekshe. Ásirese, tildi damytý, din máselesi nazardan tys qalǵan emes. Osy oraıda blogshylardyń jas urpaqqa oń baǵyt berý, olardy saıası tárbıeleý jumysyna qosar úlesteri zor bolmaq. Ásirese, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń baǵalaýy boıynsha, elimizdiń 20 joǵary oqý oryndary arasynda birinshi orynǵa ıe bolǵan Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń blogshylary oblysymyzdyń tynys-tirshiligine úlken serpin beretinine senimdimin».
Úsh kúnge sozylǵan quryltaı jumysynyń eń bir utymdy tusy – elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevtiń jastarmen kezdesip, olardyń suraqtaryna jaýap berip, bul basqosýdyń eki jaqty ashyq áńgimege ulasqany boldy. Ashyq ári qarapaıym túrde ótken bul kezdesýde jastar jaǵy mınıstrge ózderin mazalaǵan saýaldaryn qoıyp, tushymdy jaýap ala bildi. Áńgime ǵalamtordy jastardyń tıimdi paıdalanýynan bastalyp, bastaýysh synyptarda úsh tildi qatar oqytý, oǵan maman daıyndaý, muǵalimderdiń quqyn qorǵaý, joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵalymdardyń jaǵdaıy jáne basqa da túıindi máselelerge jalǵasyp jatty. Erlan Kenjeǵalıuly jańadan qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamanyń bir baǵyty – qazaq tilin damytý týraly oılarymen bólisip, usynystaryn ortaǵa saldy.
– Elimizde qazaq tilin úıretetin durys, sapaly ádisteme joq, – deıdi Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev. – Aǵylshyndarda, fınderde osyndaı ádistemeler bar. Adam 4-5 aıdyń ishinde sol eldiń tilinde sóıleı bastaıdy. Biz de sol sııaqty qazaq tili úshin osyndaı ádisteme jasaıtyn bolamyz. Ol úshin orta mektepterdegi qazaq tiliniń bilimdi ustazdaryn shetelge oqýǵa jiberý qajet. Biz kóbinese qazaq tilin jaqsy meńgerse, sol úzdik maman dep oılaımyz. Bul durys emes. Eń aldymen qazaq tilin bilip, sosyn aǵylshyn tilin meńgerip, Garvard sııaqty oqý oryndarynda bilimińdi jalǵastyrsań, sonda ǵana eń bilimdi tásilger bolyp shyǵasyń. Sondyqtan osyndaı bilim ordalaryna Elbasynyń «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly qazaq tili mamandaryn oqýǵa jiberemiz.
Sosyn balany kishkentaıynan eki, úsh tilde sóıleýge úırete bastaǵan jón. Kóptegen halyqtar eki-úsh tilde sóıleıdi. Mysaly, Izraıl eki til, Shveısarııa, Gollandııa, Malaızııa úsh til, Belgııada mindetti túrde 4 til qalyptasqan. Jas balanyń eki-úsh tilde sóıleýi onyń mıyn, oılaý qabiletin damytýǵa qandaı áseri bar? Amerıkada jáne basqa da elderde osy másele zerttelgen. Zertteýshi ǵalymdar eki-úsh tilde sóıleıtin 7-8 jastaǵy bala mıynyń baılanystary bir tilde ǵana sóıleıtin balaǵa qaraǵanda, 20 paıyzǵa kóbirek damıtynyn aıtýda. Sebebi, balaǵa neǵurlym kóbirek talap qoıylsa, júktemeler birte-birte kóbeıtilse, olardyń qabileti esh qınalmastan arta túsedi.
Qazir kóptegen memleketter óz zertteýleriniń negizinde til saıasatyn qurýda. Mysaly, Anglııa osydan 20 jyl buryn «bizge basqa tildiń ne keregi bar, barlyǵy aǵylshyn tilin biledi», dep oqýdy qoıǵan bolatyn. Qazir ekinshi til ár mektepte oqytylady. Ol – zańdylyq. Fransııany alsaq, olar buryn fransýz tilinen basqa til oqymaıtyn, qazir olar da aǵylshyn tiliniń kerek ekenin túsinip, balalaryn soǵan oqytyp jatyr.
Taǵy bir másele – ǵylymı zertteý týraly. Bul týrasynda kóptegen usynystar aıtylýda. Osy ózgeristerdiń, jańalyqtardyń barlyǵy – jastardyń keleshegi, erteńi, kepildigi, erteńgi jumys oryndary. Jastardyń, balalardyń oılary qandaı? Bizdiń qazirgi maqsattarymyzdy olar qoldaı ma? Olardyń pikirin surap jatqan eshkim joq. Biraq osyndaı pikirtalastardy biz ǵylymı qoǵam bolyp, ǵylymı negizde, zertteý negizinde, qolymyzdaǵy statıstıka men aqparat negizinde talqylaýǵa bolady. Biz osyndaı zertteýlerdi qolǵa almaqpyz.
Quryltaı aıasynda Qanat Áýesbaı, Esen Eleýken, Muhamedjan Tazabekov, Maralbek Saǵynǵanov jáne taǵy da basqa tájirıbeli mamandardyń júrgizýimen túrli baǵyttarda dárister oqylyp, eń úzdik tusaýkeserler men start-aptar tanystyryldy.
– Ǵalamtordan el durys aqparat alýy tıis. Qazir zamanǵa saı «Uldy áke emes – kafe, qyzdy sheshe emes – kóshe tárbıelep otyr», «Qyzym – úıde, qylyǵy – ınternette», «Qulaqtan kirip, boıdy alǵan, ınternetten kirip, oıdy alǵan» degen maqaldar paıda boldy. Áıtse de, biz kún saıyn damyp kele jatqan úrdisten shet qalmaýymyz kerek. «Internet jaman, jolamańdar» dep, ıt qýǵandaı bolmaı, kerisinshe, jastar ǵalamtordy tereńirek tanyp-bilip, kerekti tustaryn jaqsy bilýi tıis. Áleýmettik jeli arqyly elge, onyń ishinde jastarǵa durys baǵyt-baǵdar silteýimiz qajet, – deıdi «Asyl arna» telearnasynyń basshysy Muhamedjan Tazabekov.
О́zge óńirden jınalǵan blogshylar bul kúnderi kóne qalanyń tarıhı-mádenı jádigerlerimen tanysyp, áleýmettik mańyzdy nysandaryn aralap, Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı «Kóne Taraz» tarıhı-mádenı ortalyǵynda aǵash otyrǵyzdy. Sondaı-aq, Qaznetke sapaly kontent qosý, qazaq blogosferasyn jandandyrý, oqyrmandardy Jambyl oblysynyń tarıhymen, ondaǵy halyqtyń ál-aýqatymen, atqarylyp jatqan jumystarmen tanystyrý maqsatynda «Men tamashalaǵan Taraz» taqyrybynda konkýrs uıymdastyryldy. Bul boıynsha «Tarıh», «Damý», «Tarazdyqtar» taqyrybynda úzdik post jazyp, jarııalaǵan jeńimpazdar baǵaly syılyqtarmen marapattaldy. Al «Bizdiń ólke» atty kórmede óńirdiń tynys-tirshiligimen, oblystyń qazirgi ahýalymen tanys boldy.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy.
Sýretterdi túsirgen
Aqádil RYSMAHAN.
Qazir ǵalamtorǵa oıyn retinde qaraý qaldy. Osynaý vırtýaldy álemdi ýaqyt ótkizý úshin ermek etip, qajetti dúnıelerdi ǵana izdep, aqtarý azaıyp barady. Qazir ǵalamtor degenińiz – naǵyz ıdeologııa. Kim aqparatty naqty ári jyldam bilse, jeńis sonyń qolynda degen qaǵıdaǵa súıensek, búginde áleýmettik jeliler naǵyz aqparat quralyna aınalýda. Shynyn aıtsaq, keı kezderi adam qorqat yn qarýǵa aınalyp bara jatqanyn da moıyndaýǵa tıispiz. Sondyqtan ár nárseni óz ornymen paıdalanýy kerek sııaqty bul salaǵa da tártip pen tizgin qajet. Mine, Taraz qalasynyń tórinde uıymdastyrylǵan respýblıkalyq «Blogquryltaı-2016: Taraz» sharasy osy taqyrypty keńinen talqylaýǵa jol ashty.
Qazaq eliniń ınternettegi ımıdjin kóteretin toptar qalyptastyrý, memlekettik ıdeologııany ınternet arqyly júzege asyrý, jastardyń mýltımedııalyq jańa tehnologııalardy meńgerýine yqpal etý, sapaly pikirtalas mádenıetin qalyptastyrý, blogshylardyń jańa elıtaly ortasyn qurý, qazaq tilindegi blogtarǵa qatysty zańnamalyq máselelerdi taldaýdy basty maqsat etken bul is-shara osymen altynshy ret ótkizilýde. Qazirgi aqparat ǵasyrynda áleýmettik jeliler men ǵalamtordy tıimdi paıdalanýda blogshylardyń azamattyq qoǵamdy qalyptastyrýda qosar úlesteri zor. Elimizde búgingi kúni 300-ge jýyq qazaq tildi blogtar bar. «Blogquryltaı-2016: Taraz» sharasy jańa medıa mamandarynyń, saıt jasaýshylardyń ózara tájirıbe almasý alańyna aınaldy. Oǵan Astana men Almaty qalalarynan jáne ózge de óńirlerden 200-den asa blogshylar men qonaqtar qatysty.
Qazaq blogshylarynyń Jambyl óńirinde ózara bas qosyp, tájirıbe almasýyna muryndyq bolǵan Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaev quryltaıǵa qatysýshylardy qabyldap, jumystaryna sáttilik tiledi.
«Qazaqstandyq blogshylar úlken qoǵamdyq kúsh bolyp qalyptasyp keledi, deıdi Kárim Nasbekuly. – Qazirgi tańda áleýmettik jelilerde kóptegen qoǵamdyq-saıası, áleýmettik máseleler týraly senimdi aqparat jetkizýde jáne azamattyq qoǵamdy qalyptastyrýda blogshylardyń orny erekshe. Ásirese, tildi damytý, din máselesi nazardan tys qalǵan emes. Osy oraıda blogshylardyń jas urpaqqa oń baǵyt berý, olardy saıası tárbıeleý jumysyna qosar úlesteri zor bolmaq. Ásirese, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń baǵalaýy boıynsha, elimizdiń 20 joǵary oqý oryndary arasynda birinshi orynǵa ıe bolǵan Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń blogshylary oblysymyzdyń tynys-tirshiligine úlken serpin beretinine senimdimin».
Úsh kúnge sozylǵan quryltaı jumysynyń eń bir utymdy tusy – elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevtiń jastarmen kezdesip, olardyń suraqtaryna jaýap berip, bul basqosýdyń eki jaqty ashyq áńgimege ulasqany boldy. Ashyq ári qarapaıym túrde ótken bul kezdesýde jastar jaǵy mınıstrge ózderin mazalaǵan saýaldaryn qoıyp, tushymdy jaýap ala bildi. Áńgime ǵalamtordy jastardyń tıimdi paıdalanýynan bastalyp, bastaýysh synyptarda úsh tildi qatar oqytý, oǵan maman daıyndaý, muǵalimderdiń quqyn qorǵaý, joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵalymdardyń jaǵdaıy jáne basqa da túıindi máselelerge jalǵasyp jatty. Erlan Kenjeǵalıuly jańadan qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamanyń bir baǵyty – qazaq tilin damytý týraly oılarymen bólisip, usynystaryn ortaǵa saldy.
– Elimizde qazaq tilin úıretetin durys, sapaly ádisteme joq, – deıdi Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev. – Aǵylshyndarda, fınderde osyndaı ádistemeler bar. Adam 4-5 aıdyń ishinde sol eldiń tilinde sóıleı bastaıdy. Biz de sol sııaqty qazaq tili úshin osyndaı ádisteme jasaıtyn bolamyz. Ol úshin orta mektepterdegi qazaq tiliniń bilimdi ustazdaryn shetelge oqýǵa jiberý qajet. Biz kóbinese qazaq tilin jaqsy meńgerse, sol úzdik maman dep oılaımyz. Bul durys emes. Eń aldymen qazaq tilin bilip, sosyn aǵylshyn tilin meńgerip, Garvard sııaqty oqý oryndarynda bilimińdi jalǵastyrsań, sonda ǵana eń bilimdi tásilger bolyp shyǵasyń. Sondyqtan osyndaı bilim ordalaryna Elbasynyń «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly qazaq tili mamandaryn oqýǵa jiberemiz.
Sosyn balany kishkentaıynan eki, úsh tilde sóıleýge úırete bastaǵan jón. Kóptegen halyqtar eki-úsh tilde sóıleıdi. Mysaly, Izraıl eki til, Shveısarııa, Gollandııa, Malaızııa úsh til, Belgııada mindetti túrde 4 til qalyptasqan. Jas balanyń eki-úsh tilde sóıleýi onyń mıyn, oılaý qabiletin damytýǵa qandaı áseri bar? Amerıkada jáne basqa da elderde osy másele zerttelgen. Zertteýshi ǵalymdar eki-úsh tilde sóıleıtin 7-8 jastaǵy bala mıynyń baılanystary bir tilde ǵana sóıleıtin balaǵa qaraǵanda, 20 paıyzǵa kóbirek damıtynyn aıtýda. Sebebi, balaǵa neǵurlym kóbirek talap qoıylsa, júktemeler birte-birte kóbeıtilse, olardyń qabileti esh qınalmastan arta túsedi.
Qazir kóptegen memleketter óz zertteýleriniń negizinde til saıasatyn qurýda. Mysaly, Anglııa osydan 20 jyl buryn «bizge basqa tildiń ne keregi bar, barlyǵy aǵylshyn tilin biledi», dep oqýdy qoıǵan bolatyn. Qazir ekinshi til ár mektepte oqytylady. Ol – zańdylyq. Fransııany alsaq, olar buryn fransýz tilinen basqa til oqymaıtyn, qazir olar da aǵylshyn tiliniń kerek ekenin túsinip, balalaryn soǵan oqytyp jatyr.
Taǵy bir másele – ǵylymı zertteý týraly. Bul týrasynda kóptegen usynystar aıtylýda. Osy ózgeristerdiń, jańalyqtardyń barlyǵy – jastardyń keleshegi, erteńi, kepildigi, erteńgi jumys oryndary. Jastardyń, balalardyń oılary qandaı? Bizdiń qazirgi maqsattarymyzdy olar qoldaı ma? Olardyń pikirin surap jatqan eshkim joq. Biraq osyndaı pikirtalastardy biz ǵylymı qoǵam bolyp, ǵylymı negizde, zertteý negizinde, qolymyzdaǵy statıstıka men aqparat negizinde talqylaýǵa bolady. Biz osyndaı zertteýlerdi qolǵa almaqpyz.
Quryltaı aıasynda Qanat Áýesbaı, Esen Eleýken, Muhamedjan Tazabekov, Maralbek Saǵynǵanov jáne taǵy da basqa tájirıbeli mamandardyń júrgizýimen túrli baǵyttarda dárister oqylyp, eń úzdik tusaýkeserler men start-aptar tanystyryldy.
– Ǵalamtordan el durys aqparat alýy tıis. Qazir zamanǵa saı «Uldy áke emes – kafe, qyzdy sheshe emes – kóshe tárbıelep otyr», «Qyzym – úıde, qylyǵy – ınternette», «Qulaqtan kirip, boıdy alǵan, ınternetten kirip, oıdy alǵan» degen maqaldar paıda boldy. Áıtse de, biz kún saıyn damyp kele jatqan úrdisten shet qalmaýymyz kerek. «Internet jaman, jolamańdar» dep, ıt qýǵandaı bolmaı, kerisinshe, jastar ǵalamtordy tereńirek tanyp-bilip, kerekti tustaryn jaqsy bilýi tıis. Áleýmettik jeli arqyly elge, onyń ishinde jastarǵa durys baǵyt-baǵdar silteýimiz qajet, – deıdi «Asyl arna» telearnasynyń basshysy Muhamedjan Tazabekov.
О́zge óńirden jınalǵan blogshylar bul kúnderi kóne qalanyń tarıhı-mádenı jádigerlerimen tanysyp, áleýmettik mańyzdy nysandaryn aralap, Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı «Kóne Taraz» tarıhı-mádenı ortalyǵynda aǵash otyrǵyzdy. Sondaı-aq, Qaznetke sapaly kontent qosý, qazaq blogosferasyn jandandyrý, oqyrmandardy Jambyl oblysynyń tarıhymen, ondaǵy halyqtyń ál-aýqatymen, atqarylyp jatqan jumystarmen tanystyrý maqsatynda «Men tamashalaǵan Taraz» taqyrybynda konkýrs uıymdastyryldy. Bul boıynsha «Tarıh», «Damý», «Tarazdyqtar» taqyrybynda úzdik post jazyp, jarııalaǵan jeńimpazdar baǵaly syılyqtarmen marapattaldy. Al «Bizdiń ólke» atty kórmede óńirdiń tynys-tirshiligimen, oblystyń qazirgi ahýalymen tanys boldy.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy.
Sýretterdi túsirgen
Aqádil RYSMAHAN.
