Jarqyn jol

Damyǵan otyz eldiń qatarynan oryn alý maqsatynda Elbasy Nursultan Nazarbaev usynǵan «100 naqty qadam» Ult Josparyn oryndaý barysy Almaty oblysynyń sot júıesinde de talapqa saı atqarylýda. Bul rette Almaty obly­synyń kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq №1 sot tóraǵasy Baqytkeldi Turlybekov bizdiń birqatar suraqtarymyzǵa jaýap qaıtarǵan edi. – Baqytkeldi Tamashauly, áýeli sot júıesine engizilgen ózge­rister týraly aıtyp berseńiz. – Elbasy Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrýǵa ar­nalǵan «100 naqty qadam» – Ult Josparynda sot júıesine jarqyn jol ashty. Qandaı da isti qaraý kezinde onyń jarııa­lylyǵyn qamtamasyz etip, sot­tyń mindettiligin kórsetý arqy­ly sýdıanyń bedelin kóterý alǵa qoıylýda. Nátıjesinde aza­mattyq, qylmystyq, ákimshilik ister tolyǵymen aýdıo jáne beınetaspalarǵa jazylyp, sot májilisi ashyq ótkiziledi. Sonyń arqasynda sot májilisindegi tár­tip buzylmaı, aıtylǵan ár sóz, ıaǵnı berilgen jaýap esh ózgerissiz saqtalady. Sot hat­shy­larynyń jumysy da jeńildetilip, ıaǵnı aýdıo jáne beınetaspa paı­dala­nylǵandyqtan sot hattamasy qys­qasha ǵana jazylady. – Bul jarııalylyqpen bir­ge halyqqa tıimdilik te bergen shyǵar? – Álbette, osyǵan deıin sot júıesi 5 satydan turǵany má­lim. Endi ol aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy kúninen bastap 3 satyǵa qysqardy. Halyq qazir birinshi satyda shyǵarylǵan sheshim men úkimge kelispegen jaǵdaıda ob­lystyq sottaǵy apellıasııalyq satyǵa júginedi. Eger ekinshi satydan qanaǵattanbasa, Joǵarǵy Sottyń kassasııalyq satysynda daýǵa núkte qoıylady. Bul óz­geris búginde eldiń kóńilinen shy­ǵyp, mániniń zor ekendigin az ýaqytta-aq dáleldedi. Nátıjesi jaqsy. Sonymen birge, taǵy bir jańalyq – kópten kútken, ıaǵnı, jetilgen Azamattyq prosestik kodeks qabyldanyp, Memleket basshysy tek Joǵarǵy Sot júıesiniń ǵana emes Bas prokýratýranyń, qos palata depýtattarynyń jáne zııaly qaýymnyń aldynda osynaý qundy qujatqa qol qoıdy. Bul Aza­mattyq prosestik kodekstiń rólin kóterý bolyp sanalady. Onda joǵaryda aıtylǵan 3 saty tolyǵymen qaralǵan. Sondaı-aq, osyǵan deıin qoldanylǵan eski kodekske qaraǵanda kóp ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen. Sot sheshimi men úkiminiń satylar­da qaralý merzimi uzartylǵan. Mysaly, burynǵy zańnamaǵa sáıkes birinshi satyda sheshim shyq­qannan keıin 15 táýlik ishin­de ekinshi satyǵa aryz berilip úlgergen jaǵ­daıda qaralsa, endi sol ýaqyt jańa kodekste bir aıǵa deıin sozylǵan. Sonymen qatar, isterdi qysqartyp qaraýda medıasııa tártibin qoldaný da bar, ıaǵnı eki jaqty tabystyrý, zańnama aıasynda ózara kelisimge keltirý kóz­delgen. Bul zańdylyqty saralaı bilsek, baıaǵy qazaqtyń bıleri atqarǵan qyzmetke dóp kelip otyr dep oılaımyn. Tereńirek oılana tússek, qazaqta: «Aldyńa kelse ákeń­niń qunyn kesh», degen sóz beker aıtylmaǵandyǵyn ańǵartady. Kináli bolyp aldyńa keldi me, keshire bil. Medıator sýdıa degen jańa termın shyqty. Alǵashynda zańgerler, jalpy quqyqtyq má­denıeti joǵary, ıaǵnı zańdy bilip, syılap, qurmetteı alatyn adamdardan toptasqan medıatorlar bólek tulǵalar bol­ǵan. Al qazir biz sot prosesine daıyndyq kezinde eki tarap arasynda týyndaǵan daýdy qandaı jaǵdaıda bitimgershilikpen sheshýge bolatynyn túsindiremiz. Eger taraptar túsinistik tanytyp jatsa bastalǵaly turǵan sot májilisin toqtatyp, úzilis jarııa­lap, taraptarǵa psıhologııalyq qysym bolmas úshin mantııany sheship, bólek bólmede eki jaqty tabystyrý qyzmetin atqaramyz. Sol bólmede taraptar medıasııaǵa kelisse, sot májilisi júrgiziletin zalǵa baryp úshinshi jaqqa mán-jaıdy jarııalaımyz. – Endi ózińiz basshylyq jasap otyrǵan mamandandyrylǵan jasóspirimder isi jónindegi sot júıesine engizilgen ózgeris týraly aıtyp berseńiz? – Bul sottyń aty aıtyp tur­­­­ǵandaı, biz kóbinese jas­ós­pirimderdiń quqyqtaryn qorǵap, qaraımyz. О́mir bolǵan soń bala quqyǵy buzylmaı ma, olardyń alańsyz ósýine áser etpeı me degendeı, túrli jaǵdaılardy me­dıasııalyq tártippen bekitemiz. Bul buryn bolmaǵan jańalyq. Bıyl mamandandyrylǵan aýdan­aralyq sottyń qurylǵanyna 4 jyl toldy. Osy sottyń jumysyn jan-jaqty qamtý maqsatynda res­pýblıkamyzda jasóspirimder isi jónindegi ádilet organdary quryldy. О́rkenıetti damyǵan memleketter tájirıbesinen alynǵan bul ıgi qadam jasóspirimder jó­nindegi polısııa, prokýratýra jáne qorǵaýshylar alqasy bolyp jańa qurylymdarmen jal­ǵasýda. Osy organdardyń or­ta­lyǵy mamandandyrylǵan jasóspirimder isi jónindegi sot bolýy kerek. Sondyqtan biz qaraıtyn ister aý­qymy jyldan jylǵa ósýde. Mysaly, ata-ananyń balaǵa qatysty quqyǵyn shekteý, tipti ata-analyq quqyǵynan aıyrý, balany asyrap alý, balanyń ata-analary bólek turǵan jaǵdaıda balanyń turatyn mekenjaıyn anyqtaý, eger ata-ana ózara ke­lise almasa sol balanyń bólek turatyn ákesimen be, sheshesi­men be kezdesip turatyn ýaqytyn anyq­­taý týraly azamattyq isterdi qaraǵan edik. Keıde dúnıege kelgen beıkúná sábıdi ákesi perzentim dep qaramaı tastap ketkende sol balany asyraý anasyna aýyr tıip, túrli qıyndyqqa tap bolatyny bar. Mine, sol bala taǵdyryna qatysty isti, ıaǵnı jaýapsyz ákeden alıment óndirý máselesi bizde qa­ralatyn boldy. Sonymen qatar, zańdy, zańsyz birneshe nekege otyryp alǵan ákelerdiń ár otbasynda kámelettik jasqa tolmaǵan balalary da bolady. Sondaı jaǵdaıda 3 baladan assa alıment tóleý zańda kórsetilgen. Ol degenimiz, aılyq jalaqysy emes jalpy tabysynyń 50 paıyzy aı saıyn alıment bolyp tólenýi kerek. Jalpy, bul másele tájirıbede bar. Basty maqsatymyz sottyń ashyq­­tyǵyn kórsetý bolyp tabylady. Sottyń qashan qandaı sheshim shyǵaryp otyrǵanyn halyq bilýi kerek. Sot májilisi ótetin zalǵa ornatylǵan beınetaspa oblystyq jáne Joǵarǵy Sotpen bizdi tikeleı baılanys jasaý múmkindigin be­redi. Arnaıy jasaqtalyp otyratyn sýdıalar Astanada otyryp ár aýdan, qalada sot májilisi qalaı júrip jatqandyǵyn kórip otyrady. Sot májilisindegi ár qımyl kórinip, aıtylǵan sóz estiledi. Bul sýdıanyń sot májilisin júrgizýdegi jaýapkershiligin arttyryp, sóıleý mádenıetin kóteredi. Osynyń bar­lyǵyn sot májilisi bastalar sátte oǵan qatysýshylarǵa aıtyp uǵyn­dyramyz. Eger sot májilisine qatysýdan bas tartqan adam beınetaspa jazatyn dıskisin berse sol kúngi májilisti tolyǵymen ja­zyp beretinimizdi de eskertemiz. Bul jaýapkershilik sot zalyna qatysýshylardyń da beı-bereket sóılemeı, biriniń sózin ekinshisi buzbaı, kedergi keltirmeı tártip saqtaýyna yqpal etedi.  Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan».  Almaty oblysy.