Búgingi qazaq kınosy: neden utyp, neden utylyp júrmiz?

О́tken jyldyń jaz aıynda prokatqa shyǵyp, Astanadaǵy kınoteatrlardyń birinde kórsetilip jatqan «Reketır-2. Vozmezdıe» (2015, rej. A.Sataev) fılmine bardym. Zalda shamamen 10-15-teı kórermen otyrdyq. Fılm aıaqtalyp, sońymnan kele jatqan eki qyz balanyń bireýiniń: «Nege jalańash qyzdardy qaıta-qaıta kórsete bergen?» degen sóz­derin qulaǵym shalyp qaldy.  Burylyp qarasam, ekeýi de zamanaýı úlgide kıingen jap-jas qazaqtyń qyzdary. Shynymdy aıtsam, meni olardyń fılm týraly oılary qyzyqtyrdy. «Fılm unady ma?» dep suradym olardan. «Jaman emes sııaqty. Biraq, atys-shabys kóp eken. Sonan soń, amerıkalyq fılmderdegideı jalańash qyzdardy nege kórsete beredi?» dedi taǵy. Basqa-basqa, amerıkalyq boevık, detektıv, blok­basterlermen ósken urpaq­tyń bulaı deýi ári tańǵaldyrdy, ári qýant­­ty. Qyzdardyń asa kóńili tolmaı tur­ǵanyna qaraǵanda, jańaǵy biz kórip shyqqan fılmniń avtorlary áldeneden qatelesken bolýy kerek? Qaı jerden múlt ketti? Bir qaraǵanda, kórermenge arnalǵan kommersııalyq fılmge qajetti atys-shabys, mahabbat jelisi, ádemi keıipkerler, shıelenisken oqıǵa, dınamıka, t.b. bári-bári bar. Biraq...kórermenniń kóńili tolmaı qaldy. Nege? Bul suraqqa jaýap izdeýdiń aldynda jalpy búgingi qazaq kınosynyń kórer­menge qandaı fılmder usynyp júr­geni, olardyń baǵyt-baǵdary, taqy­ryby, keıipkerleri týraly máse­le­lerdi qarastyrý qajet. Bir-eki shyǵarma arqyly qazaq kınosynyń qazirgi jaǵdaıyn tolyq kórsetý múmkin emes. Sondyqtan, áńgimemizde Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynda sońǵy bes-alty jylda túsirilgen kórkem fılmderge nazar aýdarýdy jón kórdik. Joǵarydaǵy «Reketır-2» kórkemsýretti fılmi jeke stýdııalardyń birinde túsirildi. Degenmen, eli­miz­degi kınoóndiristiń deni «Qazaqfılm» kıno­stý­dııasyna tıesili bolyp keledi. Bul rette osy aralyqta kı­no­stýdııanyń qyrýar jumys atqarǵanyn aıtyp ótýimiz kerek. 2010 jyldan bermen qaraı «Qazaqfılm» kıno­stýdııasynda 50-ge jýyq kórkem­sýretti, 100-den astam derekti, 30-dan astam anı­masııalyq fılm, 4 teleserıal túsi­rildi. Árıne, bular­dyń árqaısysy jeke-jeke taldaý­dy qajet etedi jáne olardyń bárin bir ǵana áńgimede baıandap shyǵý taǵy qısynsyz. Sondyqtan, áýeli tek kórkem fılmderdi alyp otyrmyz. ...Árıne, 50 – az da, kóp te emes. Al keıbir jyldary túsirilgen kór­kem fılmderdiń sany onnan asyp jy­ǵyl­sa, keıde odan azyraq bolǵan (2010 jyly – 7, 2011 jyly – 13, 2012 jyly – 7, 2013 jyly – 7, 2014 jyly – 11, 2015 jyly – 3). Jylyna 800-1000-nan astam fılm túsiretin álemniń keıbir elderimen salystyrsaq, árıne munyńyz óte mardymsyz. Biraq, alys-jaqyn keıbir eldermen salystyrǵanda, kóńilge edáýir jylý uıalatady. Iаǵnı, birazyna qaraǵanda, elimizdegi kınoóndirisi salasynyń aıaq alysy jaman emes deýge bolady (buǵan jeke stýdııalardyń fılmderin qosyńyz). Budan negizgi eki baǵytty kórýge bolady: avtorlyq jáne janrlyq kıno. Avtorlyq kıno baǵytynda túsirilgen fılmderdiń sany asa kóp emes, bar-joǵy 7-8 fılm ǵana. Basty nazar aýdar­ǵymyz kelip otyrǵany – osy ýaqyt aralyǵynda kórermendi qazaq fılm­derine tartý barysynda kóptegen jumystar atqarylǵan. Sondyqtan, janrlyq kınoǵa, sonyń ishinde, ásirese melodrama, krımınaldyq drama, komedııa, psıhologııalyq drama, tarıhı drama, lırıkalyq drama, detektıv, fentezı, kınokomıks janrlaryna basymyraq oryn berilgen jáne olardy taqyryby jaǵynan birneshe topqa bólýge bolady. Janrlyq fılmderdiń bir toby balalar men jasóspirimder aýdıtorııasyna arnalǵan. Bul topta «Sýper Baha» (2011, «Qazaqfılm», kınokomıks janry, rej. Tólegen Baıtúkenov, Tımýr Qasymjanov, orys tilinde), «Ańshy bala» (2011, «Qazaqfılm», «Asau Art films» JShS, rej. Erlan Nurmuhambetov, Begarys Smaǵulov, qazaq tilinde), «Knıga legend: taınstvennyı les» (2011, «Qazaqfılm», fentezı janry, rej. Ahat Ibraev, orys tilinde), «Jeńis semseri» (2012, «Qazaqfılm», fentezı janry, rej. Ásııa Súleeva, Ánýar Raıbaev, qazaq tilinde) atty tórt fılm bar. 2011 jáne 2012 jyldary qazaq kınosynda asa ıgerile qoımaǵan fentezı janryndaǵy balalarǵa arnalǵan «Knıga legend: taınstvennyı les» jáne «Jeńis semseri» atty eki fılm dúnıege keldi. Úshten eki bóligi CG effektilerinen (kompıýterlik grafıka) turatyn oǵan álemge áıgili «Narnı hronıkalary» jáne «Saqınalar ámirshisi» fılmderiniń tıgizgen áseri az bolmaǵan sııaqty. Fılm zamanaýı tehnologııanyń qoldanylýy turǵysynan qazaq kınosyna tyń ser­pi­lis ákeldi. Alaıda, kásibı turǵydan sát­ti shyqqanmen, keıipkerleri men oqı­ǵalar orny tek jergilikti ortaǵa sáıkes úılestirilýmen ǵana shektelgen bul shyǵarmanyń ón boıynan ulttyq dúnıetanymnyń belgisi kórinbeıdi. Balalar taqyrybyna túsirilgen taǵy bir «Jeńis semseri» fılmi, kerisinshe, qazaqy ortaǵa, qazaqy dúnıetanymǵa birshama jaqyn. Munda aldyńǵy fılm­ge qaraǵanda, arnaıy effektiler az qol­­danylady. Eger, «Knıga legend: taın­­st­vennyı les» fılminen fentezı janryndaǵy zamanaýı sheteldik fılm­derdiń dástúri aıqyn kórinse, «Jeńis semseri» fılminde, keri­sinshe, keńestik kınonyń úzdik dástúrleri baıqalady. Qazaq ulttyq kıno ónerinde Qoja men Alpamystaı kesek keıipkerlerdiń alatyn orny bólek. Olardy basqa elderdiń fılmderindegi keıipkerlermen shatas­tyryp almaısyń. Qoja men Alpa­mystyń ómirsheńdigi osynda. Sońǵy jyldary balalarymyzdyń sanasyn ýlap jatqan sheteldik beıneler az emes. Sonyń biri – Betmen. Elimizdegi kınokomıks janrynda túsirilgen alǵashqy «Sýper Baha» fılminiń avtorlary álemge áıgili sondaı Betmen beınesi arqyly kórermen aýdıtorııasyna túsinikti bolǵysy keledi. Alaıda, qazaq balalaryna jaqyndaý úshin qolyna dombyra ustaǵan Betmen báribir jaǵdaıdy túzýleı almaıdy. О́ıtkeni, keıipkerleriniń dúnıetanymy, is-áreketi ulttyq dúnıetanymnan, bolmystan tym alys jatyr. Tek, «Sýper Baha» fılmi­niń ǵana emes, kóp rejısserlerimiz naq osy tusta kóp utylady. Olar barly­ǵyna túsinikti, barlyǵy qabyldaı ala­tyn fılm túsiremiz dep álektenedi. So­dan kelip, tanys keıipkerlerdi, sıý­jet­ter men taqyryptardy aına-qate­siz qazaq ekranyna kóshire salýmen jáne kóp jaǵdaıda amerıkalyq nemese eýro­palyq fılmderdiń túsirilý júıesin qaıtalaýmen shekteledi. Tek, bir ǵana aıyrmashylyǵy – keıipkerleriniń aty-jóni men jer ataýlary ózgertiledi. «Sýper Bahada» balalar Betmendeı kúshi tasyǵan batyr bolǵysy kelse, «Ańshy bala» fılminiń keıipkerleri qasqyrdy atyp alyp, eresektershe óziniń azamattyq boryshyn óteýge talpy­na­dy. Biraq, aldyńǵy fılmnen soń­ǵy­synyń ózgesheligi – qalada ós­ken bala rýhanı tamyryn aýyldan izdeıdi. Soǵan qaramastan, fılmdegi kemshilik – keıipkerlerdiń beınesi men oqıǵalar qatary ádemi albomdaǵy foto­sýretterdiń tizbegindeı áser qaldyrady. Bir qaraǵanda, fılmde taqyryp ta, keıipker de, ıdeıa da, aýyl da, onyń tur­ǵyndary da, bári-bári bolǵanmen, biraq, áıteýir bir tuzdyq jetpeı tur­ǵan sııaqtanady... Munyń basty sebe­bi, dramatýrgııalyq qurylymynyń solǵyndyǵy dep bilemin. Janrlyq fılmderdiń taǵy bir toby Keńes ókimeti jyldaryndaǵy tarıhı oqıǵalardy qamtıdy nemese oqıǵalary sol kezeńde órbıdi. Bul topqa «Jeruıyq» (2010, «Qazaqfılm», tarıhı drama, rej. Slambek Táýekel, qazaq tilinde), «Vozvrashenıe v «A» (2010, «Qazaqfılm», tarıhı drama, rej. Egor Konchalovskıı, Qazaqstan-Reseı, orys tilinde), «Lotereıa» (2012, «Qazaqfılm», «Báıterek» prodıý­serlik ortalyǵy, komedııa, rej. Dámir Manabaı, qazaq tilinde), «Dámeli» (2014, «Qazaqfılm», drama, rej. Kenjebaı Dúısebaev, qazaq tilinde), «Ispytanıe» (2014, «Qazaqfılm», «Mosfılm», drama, rej. Aleksandr Kott, orys tilinde) fılmderi jatady. Sondaı-aq, belgili tulǵalardyń ómi­ri týraly tarıhı-bıografııalyq janr­­da túsirilgen «Balalyq shaǵymnyń as­pany» (2011, «Qazaqfılm», rej. Rústem Ábdirash, qazaq jáne orys tilderinde), «Elbasy joly: Temirtaý» (2013, «Qazaqfılm», rej. Rústem Ábdirash, qazaq jáne orys tilderinde), «Elbasy joly: Ot-ózen» (2013, «Qazaq­fılm», rej. Rústem Ábdirash, qazaq jáne orys tilderinde), «Elbasy joly: Tyǵy­ryqtan jol tapqan» (2014, «Qazaqfılm», rej. Rústem Ábdirash, qazaq jáne orys tilderinde), «Amanat» (2014, «Qazaqfılm», rej. Satybaldy Narymbetov, qazaq tilinde), «Qunanbaı» (2015, «Qazaqfılm», rej. Dosqan Joljaqsynov, qazaq tilinde) fılmderi ekranǵa shyqqan bolatyn. Otanǵa, týǵan jerge oralý, ulttyq tamyr­men qaıta qaýyshý taqyryby «Ar­man­dastar» (2011, «Qazaqfılm», drama, rej. Erlan Saǵynov, qazaq, orys til­derinde), «Qara shańyraq» (2011, «Qazaq­fılm», drama, rej. Asqar-Muhıt Narym­betov, qazaq jáne orys tilderinde), «Do­roga domoı» (2015, «Qazaqfılm», «Kór­kem­fılm» stýdııasynyń qatysýy­men, drama, rej. Rashıd Súleımenov, orys tilin­de) fılmderinde kórinis tap­ty. Son­daı-aq, halyqtar dostyǵy taqy­ryby «Jıde. Keshikken mahabbat» (2010, «Qazaqfılm», «Tanaris Produktion», me­lo­drama, rej. Sábıt Qurmanbekov, qazaq jáne orys tilderinde), «Ironııa lıýbvı» (2010, «Qazaqfılm», melodrama, rej. Aleksandr Chernıaev, Erjan Rústem­bekov, Qazaqstan-Reseı, orys tilinde), «Jeruıyq», «Vozvrashenıe v «A», t.b. sııaq­­­­ty janrlyq fılmderde kórinis tapty. Janrlyq fılmderdiń, ásirese detek­tıv, krımınaldyq drama, komedııa, melo­drama, drama janrlarynda túsiril­gen fılmderdiń basym kópshiliginiń ke­ıip­ke­rleri amerıkalyq fılmder neme­se koreı, t.b. teleserıaldarynyń keıip­­­­­ker­lerin qaıtalaıdy. Mysaly, ko­­me­­­­­dııa janryndaǵy «Prepod» (2012, «Qazaqfılm», rej. V.Vılks, S.Leontev; orys tilinde) fılmindegi keıip­­kerlerdiń is-áreketi, sóıleý máneri koreı serıaldarynyń keıipkerlerin eske túsiredi. Nemese, «Lıkvıdator» (2011, «Qazaqfılm», «Sataıfılmniń» qatysýymen, krımınaldyq drama, rej. Aqan Sataev; orys tilinde) fılminiń keıipkeri amerıkalyq krımınaldyq dramalardy qaıtalap, jalǵyz ózi qyl­mys álemimen kúresedi, árıne sońynda jeńimpaz bolyp shyǵa keledi. Álbette, ádemi, sulý boıjetken qandaı jaǵdaıda bolmasyn, basty keıipkerge kómekke keledi. Nemese keıipkerleri álemdi apat­­tan qutqaryp qalǵysy kelip, túrli shy­tyrman oqıǵalardy basynan ót­kerip, jeńimpaz bolyp shyǵyp jata­tyn amerıkalyq fılmderdiń shemasyn qaıtalaıtyn «Ohota za prızrakom» (2014, «Qazaqfılm», detektıv, rej. Marına Qunarova; orys tilinde), ııa bolmasa keıipkeri basyna tús­ken qıyn­shylyqtardy jeńip, sport­ta úlken jetistikterge jetetin «Ryvok» (2010, «Qazaqfılm», «Kanaidar Produktion», drama, drama, rej. Qanaǵat Mýstafın; orys tilinde) fılmderin aıtýǵa bolady. Detektıv, krımınaldyq drama janrlaryndaǵy «Kenje» (2014, «Qazaq­fılm», rej. Ermek Tursynov; orys tilinde), «Zagovor Oberona» (2014, «Qazaqfılm», rej. Aıdar Batalov; orys tilinde), «Djoker» (2013, «Qazaqfılm», rej. Talǵat Janybekov; orys tilinde) fılmderiniń keıipkerleri de qylmys álemine nemese áldebir jaǵymsyz quby­lystarǵa qarsy shyǵyp, sońynda sózsiz jeńip shyǵatyn amerıkalyq fılmderdi amalsyz eske túsiredi. Bul fılmderden kóretinimiz – ádet­te­gideı keıipkerlerdiń bir-birine degen súıispenshiligi, mahabbat jolyn­daǵy kúres, ol kúreste jeńip shyǵýy nemese jeńiliske ushyraýy, súıgen adamyna jetý jolyndaǵy neshe túrli shytyrman oqıǵalar. Mysaly, melodrama janrynda túsirilgen «Vırtýalnaıa lıýbov» (2012, «Qazaqfılm», MCR Agency, rej. Ámir Qaraqulov, orys tilinde) fılminde basty keıipker ózimen birge jumys isteıtin sulý qyzǵa bir kór­gennen ǵashyq bolyp qalady. Árıne, ózi sulý, ózi tákappar boıjetken á de­gen­nen qarapaıym, ózi alańǵasarlaý ári m­eıirimdi jigitti baıqaı qoımaıdy, sezimine nazar aýdarmaıdy. Tipti, ony qabyldamaıdy da. Súıiktisiniń nazaryn aýdartý úshin jigit boıjetkenmen vır­týal­dyq álemde basqa esimmen «dos­tasyp», sońynda boıjetkenniń jigit­­ke degen sezimi oıana bastaıdy. Árı­n­e, osy jerde janrdyń zańdylyǵyna sáıkes, bulardyń sezimine qarsy turatyn jaǵymsyz keıipker paıda bolady. Sulý boıjetkenge kóńili ketip júrgen bólim basshysy fılmdegi tartystyń ekinshi jaǵyna shyǵady. Boıjetkendi qolyna túsirip, degenine jetý maqsatynda aldap-sýlap, ózi turatyn úıge ertip keledi. Osy jerde onyń, tipti, zulym, aılaker ǵana emes, qandy qol qylmysker ekeni ashy­lady. Endi jańaǵy «jaǵymdy» bas ke­ıip­kerimiz súıgenin «jaǵymsyz» keıip­ker­diń tuzaǵynan qutqarmaq bolyp, ashyq kúreske shyǵady. Árıne, sońynda «zulym keıipkerdi» jeńip, súıgenimen qosylady. Jalpy, «Vırtýalnaıa lıýbov» – belgili rejısser, «jańa tolqyn» kınosy ókilderiniń biri Ámir Qaraqulovtyń kommersııalyq baǵytta túsirgen alǵashqy týyndysy. Buǵan deıin «Razlýchnısa», «Golýbınyı zvonar», «Poslednıe kanıkýly», «Jylama» atty avtorlyq kıno baǵytyndaǵy shyǵarmalarymen ete­ne tanys rejısserdiń kommersııalyq kı­noǵa nazar aýdarǵany shyn máninde tań­ǵaldyrdy. Bir jaǵynan, mundaı qubylys álem kınosynda óte jıi kez­desetin quby­lys. Mysal úshin aıtatyn bolsaq, Fran­sııa­nyń «jańa tolqynyna» jatatyn rejıs­serlerdiń deni keıin kom­mersııalyq kınoǵa bet burǵany tarıhtan málim. Avtorlyq kınoda ózindik qoltańbasy bar Ámir Qaraqulov baspasóz betterine bergen suhbattarynda avtorlyq baǵyttan góri, kórermenge arnalǵan fılmdi túsirý áldeqaıda kúrdeli ekenin sózge tıek etedi. Fılm týraly ne deýge bolady? Árıne, kásibı turǵydan kelgende, óz salasynyń mamany qolynan shyqqan dúnıe ekeni daýsyz. Alaıda, taǵy da sol baıaǵy kem­shilik: ulttyq dúnıetanymnyń birde-bir belgisin taba almaısyz. Bul fılmdi munda ǵana emes, Amerıka nemese Reseı­­ge, nemis, ıakı fransýzdarǵa, ıaǵnı álem­niń kez-kelgen túkpirine aparsańyz da jatyrqamaı qabyldaıdy. Biraq, ol shyǵarmadan belgili bir ultqa tán bol­mystyq erekshelikti, dúnıetanymdy tappaıtyny anyq. Drama janrynda túsirilgen «Kachelı lıýbvı» (2012, «Qazaqfılm», rej. Toqtar Qarsaqbaev, orys tilinde) fılmi de joǵaryda aıtylyp ótken janr­lyq shyǵarmalardan alshaq ket­peıdi. Bunda áskerden oralǵan jas jigit kezdeısoq óziniń súıiktisimen kez­desip qalady. Alaıda, onyń basqa bireýmen shańyraq qurǵanyna, jaqynda bópeli bolatynyna qanyq bolady. Sóıtsek, qylmys álemimen baılanysy bar «jaǵymsyz» keıipker jańaǵy qyzdy ózine kúıeýge shyǵýǵa májbúrlegen. Árıne, aldyndaǵy fılmdegideı bas keıipkerimiz munda da óziniń súıiktisi úshin kek alýǵa bekinedi. Kegin alyp, súıik­tisimen endi tabysa bergende, jańa­ǵy «jaǵymsyz» keıipkerdiń bularǵa baǵyttap atqan oǵynan qyz kóz jumady. Nemese, melodrama janrynda túsirilgen «Ironııa lıýbvı» fılmin alaıyq. Reseı kınematografısterimen birigip túsi­rilgen bul fılmniń sıýjettik jelisi aldyńǵy fılmderdi qaıtalaıdy. Onda da sol mahabbat hıkaıasy: qarapaıym orys jigiti qazaq qyzyna ǵashyq bolyp qalady. Bul jerde de tartystyń ekinshi jaǵynda – qazaqtyń baı jigiti turady. Sońynda qyzdyń tańdaýy orys jigitine túsedi. Sóıtip, eki halyqtyń dostyǵyn «jyrlaǵan» bul fılmde orys jigiti men qazaq qyzynyń arasyndaǵy ózara súıispenshilikke basymdyq beriledi. Fılm tóńireginde kóterilgen daýly pikirler kóp. Tipti, muny synap, el aǵa­lary úlken másele retinde alǵa tart­ty. Ata-babalarymyzdyń ejelgi salt-dástúrin qadirlemeýdiń, taban asty etýdiń kórinisi dep baǵa berildi. Ekran­dyq týyndylardy tárbıeniń quraly, patrıotızmdi, Otanǵa, ultyńa qyzmet etý men súıýdi dáripteýdiń alańy deıtin bolsaq, Táýelsizdik rýhy­men eńsemiz tiktelip kele jatqan tus­ta mundaı ábes qadamdar halyqtyń sózsiz ashý-yzasyn týǵyzyp, kerisinshe áreketterdiń boı kóterýine ákelip soq­­tyrady. Qazaq qyzynyń taǵdyry oıyn­shyq emes! Taǵy bir fılmde qazaq qyzy úıinen bezip, fransýzdyń, shetel­diktiń eteginen ustap kete barady. Rejısser bul arqyly qazirgi qazaq qyzdarynyń boıyndaǵy kemshilikti, atamekenin qıǵanmen, týǵan jerdi eshbir jer almas­tyra almaıtynyn keıipkerdiń kóz jasy arqyly ashyna kórsetpek bolady. Ashy shyndyq desek te, báribir fılm ózge ultqa tıgen jan týraly. Otanynan ajyraǵan pendeni keıipker etip alyp otyr. Jas sana muny túsine me? Fılm sonda qandaı ıdeıany alǵa tartyp otyr? «Abaı bolyńdar. Adasyp qalmańdar!» dep Otanǵa súıispenshilikti dáripteý me, joq álde, «bárimizdiń kózimiz úırenip ketken búgingi shyndyq osy» degendi betke basý ma, ıakı bolmasa moıynsuný ma? О́zekti másele. Komedııa janrynda túsirilgen «Prepod» fılminde de jas jigittiń sulý boı­­jetkenge ǵashyq bolyp qalýy, aty-jónin ózgertip, qyz oqıtyn ýnıver­sı­tette oqytýshy bolyp jumysqa orna­lasýy, neshe túrli kúlkili oqıǵa­lar­dy basy­nan keship baryp, sońynda súı­geni­­men qosylýy sııaqty úırenshikti she­­ma­nyń kýási bolamyz. Keıipkerleri – qazaq, biraq olardyń minez-qulqy, is-áre­­ketteri sheteldik fılmderdiń «sal­qy­­­ny­men» túsirilgen «Jel qyzy» (2011, «Qazaqfılm», «Production House 567» JShS, rej. Jasulan Poshanov, qazaq tilin­de) Amerıka kınosynyń juldyzy K.Ta­­ran­tınonyń shyǵarmashylyǵyn eske túsiredi. Zamanaýı áleýmettik máseleler men tarıhı oqıǵalardy qozǵaǵanmen, olar­dy kórsetýde sheteldik, ásirese ame­rıkalyq kommersııalyq fılmderdiń zań­d­ylyqtaryna júgingen janrlyq fılmder joq emes. Sonyń biri – jas­tar­ǵa arnalǵan krımınaldyq drama janrynda túsirilgen «Skaz o rozovom zaıse» (2010, «Qazaqfılm», rej. Farhat Sharıpov, orys tilinde) fılmi. Munda satqyndyq, azǵyndyq, nashaqorlyq, qylmys, ony jasaǵan adamnyń kinásin álsiz, qorǵansyz basqa bireýdiń moınyna ilý, izin jasyrý, túngi klýbtar, ondaǵy ishimdik pen temekiniń, nashanyń býyna elitken jastar, qymbat kólikter, ishi-syrty baılyqqa tunyp turǵan záýlim úı­ler, sondaı úılerden quralǵan kishi­girim qalashyqtar, kvartaldar, kóshe boıy qara jumysqa jaldanyp turǵandar já­ne olardyń turatyn jertólesi, t.b. bar. Shynyn aıtý kerek, «Lıkvıdator», «Prepod», «Vırtýalnaıa lıýbov», «Ohota za prızrakom», «Ironııa lıýbvı», t.b. fılmderinen ulttyq dúnıetanymdy, ulttyq erekshelikti taba almaısyz, sol sııaqty «Skaz o rozovom zaıse» fılmi de solaı. О́ıtkeni, áleýmettik máseleler fılm oqıǵasynyń «qozǵaýshy kúshi» ǵana bolyp qalatynyn jáne olardyń gollıvýdtyq fılmderdiń zańdylyqtaryna tolyq baǵyndyrylǵanyn kóremiz. Dáp osy jaǵdaıdy tarıhı drama janrynda túsirilgen «Vozvrashenıe v «A» (2010, «Qazaqfılm», rej. Egor Konchalovskıı, Qazaqstan-Reseı, orys tilinde) fılminen taǵy kóremiz. Fılmde Aýǵan soǵysynda bir aıaǵynan aıyrylyp, elge oralǵan Marattyń ótkenin eske alýy men aýǵan jerine sapar shegip bara jatqan televızııalyq túsirilim tobynyń (Marat bastaǵan) jol boıy basynan ótkergen oqıǵalary qatar órbıdi. Dostyq, mahabbat, paryz, meıirimdilik taqyryptaryn arqaý etken týyndy dramatýrgııasy qazaqstandyq azamattyń shaıqasta qaza tapqan dosy Andreıdiń beıitine baryp, dosymen qoshtasýy, aýǵan qarııasymen kezdesýi, Marattyń ishki jan tolǵanysy, eske alý sátteri jaıynda. ...Keıipkerler birin biri qaıtalaıdy, bolmysy, minez-qulqy, dúnıetanymy qazaqylyqtan ada, dúbára jandar. Bul shyǵarmalardyń barlyǵynda úırenshikti jaǵdaı, ádildik nemese mahabbat jolynda kúresken tulǵa, mindetti túrde sońynda jeńiske jetetin keıipkerler, shym-shytyryqqa toly oqıǵalar... Basty beınelerdi somdaý úshin alys-jaqyn shetelden akterler tartylǵan. Sońǵy ýaqytta kórermendi fılmge tartýdyń bir amaly osy. Mysaly, «Ironııa lıýbvı» fılminde Alekseı Chadov, Irına Rozanova, Gosha Kýsenko (Reseı), t.b., «Djokerde» Vıtalıı Kıshenko (Reseı), «Ohota za prızrakom» fılminde Amerıka kınosynyń akterleri Armand Assante men Krıstanna Loken, Nıkıta Presnıakov (Reseı), «Kenjede» Edýard Ondar (Reseı), «Prepod» fılminiń bir-eki kórinisinde belgili otandyq ánshi, marqum Batyrhan Shúkenov oınaıdy. Biraq, bul fılmder ulttyq kıno­myzdyń damýyna qanshalyqty úles qosa aldy, mine, bul – eń basty suraq. Bir de bir. О́ıtkeni, shetelden qandaı tanymal akter shaqyrǵanyńyzben, ol báribir qazaq ónerine qazaqtyń ózinen artyq olja sala almaıdy. Bul ulttyq ereksheligińdi joǵaltady. Sebebi túsinikti: ulttyq dúnıetanymdy dáripteý, kórsetý taza kommersııalyq kınonyń mindetine jatpaıdy. Komersııalyq kınonyń basty mindeti – qandaı amal qoldansań da, kórermendi qyzyqtyrý, eliktirý, arbap, aldarqatyp, áıteýir, amalmen shyǵyndy qaıtaryp alý, qarjy tabý. Al bul birinshi másele bolyp turǵanda, «ulttyq» degen sózdi qozǵaýdyń ózi artyq nárse. 2012 jyly kórermenniń kózaıy­myna aınalǵan tarıhı drama janryn­daǵy «Jaýjúrek myń bala» (2012, «Qazaqfılm», rej. Aqan Sataev, qazaq tilinde) jáne psıhologııalyq drama janryndaǵy «Shal» (2012, «Qazaq­fılm», rej. Ermek Tursynov, qazaq tilinde) fılmderin «Qazaqfılm» kıno­stýdııasynyń sońǵy bes-alty jylda atqarǵan kóptegen jumystarynyń nátı­jesi deýge bolady. Shyn máninde, bul shyǵarmalar qazaq kınosyna degen jurt qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy jáne Aqan Sataevtyń «Reketır» (2007) fılminen keıingi kınoteatrǵa kórermenin kóp jınaǵan sátti týyndylar edi. «Jaýjúrek myń bala» fılminiń kórermen arasynda tanymaldyqqa ıe bolýynyń basty sebebi – eń aldy­men, órim­deı órkender jońǵar shap­qyn­shylyǵyna qarsy shaıqasta erligimen erekshelenedi. Elin, jerin jaýdan qorǵaıdy. Rýhty bıik­tetedi, namys-jigerdi qaıraıdy. Ras, jońǵar shapqynshylyǵy týraly fılm­der az túsirilgen joq. Biraq, «Jaýjúrek myń ­balanyń» olardan jón-josyǵy bólek. Basty keıipkerlerdi somdaıtyn akterlerdiń syrt pishini ǵana kózge bir túrli oǵash kórinedi. «Basty keıipkerdi somdaǵan akterdiń batyrlyq tulǵasy kórinbeıdi, bet-júzi, dene bitimi tym názik». Bul – jurt­tyń pikiri. Bizdińshe, bul jerde fılm avtorlary kórermenge arnalǵan kınonyń zańdylyqtaryna júgingeni baıqalady. Negizi fılm avtorlary Sartaıdyń beınesine sanamyzǵa sińip qalǵan jaýyryny qaqpaqtaı, judyryǵy toqpaqtaı batyrdan góri, kúndelikti ómirde tanys, búgingi jastarǵa uqsas tul­ǵany tańdaýy, sirá, búgingi kúnnen al­shaq ketpeýdi, kórermenge neǵurlym jaqyn bolýdy ári ony bótensinbeı qabyl­daýdy oılaǵandyqtan bolsa kerek. Árıne, fılmniń jaqsy qabyldanýynyń bir­neshe sebebi bar. Olar – ıdeıa, taqyryp, dı­namıka, rıtm, mýzyka, sıýjet, t.b. Biraq, kózge kórinip turǵan, alaıda asa elene qoımaıtyn sebepteriniń biri – osy akterlerdiń syrt pishini bolatyn. Son­dyqtan, bul fılmdi, ásirese jastar aýdıtorııasy óte jaqsy qabyldady jáne sońǵy jyldardaǵy qazaq kınosynyń eń aıtýly jetistigi retinde baǵalanýda. Názıra RAHMANQYZY, kınotanýshy, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń dosenti. ASTANA.