Eli men jeri úshin ómirin arpalysta ótkizip, sol jolda janyn pıda etken jaýjúrek uldaryn týǵan halqy eshqashan da umytpaǵan. Olardyń aıaýly esimderin ardaqtap ańyz-jyrǵa aınaldyryp keıingi urpaqtyń sanasyna sińirýge tyrysqan. Sondaı el esinde saqtalǵan esil erlerimizdiń biri Keıki Kókembaıuly.
Batyrdyń beınesi artyndaǵy aqarly-shaharly jurtymen birge jasap, ómirsheńdik tanytsa da keshegi keńes dáýirinde solaqaı saıasattyń salqynymen ǵylymı zertteýlerden alynyp tastalǵany belgili. Soǵan qaramastan, Ǵ.Músirepovtiń «Amankeldi» pesasynda, M.Qarataevtyń «Daladaǵy daýyl», Q.Sársekeevtiń «Qyzyl jalaý», A.Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly» romandarynda aqıqattyń astarlap bolsa da aıtylǵanyn kóńilge medet tutamyz.
Al, Táýelsizdik alǵan ýaqyttan bastap tarıhı tulǵanyń taǵdyryna arnap K.Ámirqyzy, S.Turǵynbekuly, A.Baıjan, Á.Qylyshbaıuly, Q.Álim jáne taǵy basqalary merzimdi baspasóz betterinde qalam tartty. Biraq jaryq kórgen sol maqala, kitaptarda Keıkiniń kúres joly tek el aýzyndaǵy ańyz-áńgimeler negizinde jazyldy jáne mundaı talpynys onyń ómirbaıanyna qatysty kóptegen jańsaqtyqtarǵa jol ashty. Máselen, onyń týǵan, ólgen jyldary, keńestik bılikke qarsy kúresken tustary burmalanyp kórsetildi. Munyń basty sebebin muraǵat qorlaryndaǵy qujattardyń sol ýaqytta áli ǵylymı aınalymǵa túspeýimen túsindirsek qatelese qoımaımyz.
Sonymen, qoldaǵy bar derekter men jınaqtalǵan muraǵat qorlaryndaǵy qujattardy saralap baıqasaq, batyrdyń ómiri bylaı óriledi. Keıki Kókembaıuly 1877 jyly Torǵaı ýezi, Qaıdaýyl bolysynda dúnıege kelgen (qazirgi Qostanaı obl., Amankeldi aýd., Tasty aýyly). Azan shaqyryp qoıǵan aty – Nurmaǵanbet, rýy – qulan qypshaq. Kóp kisige qosylmaı keıkıip júretin bolǵandyqtan jeńgeleri «Keıki» atap ketken. Sóıtip, el arasyna «Keıki» atymen tanylǵan. Shejirege zer salsaq ol bes aǵaıyndy bolǵan. Kókembaıdan Ospan, Qosjan, Omar, Keıki jáne Shubar týady. Osylardyń ishinde búginde tek Qosjannyń ǵana urpaǵy bar. Keńes ókimeti kezinde Kókembaıdyń kindiginen taraǵan urpaqtary «bandy», «basmashynyń» týystary dep aıyptalyp, bılik basyndaǵylardan teperishti kóp kórgen.
Batyr jastaıynan ózderimen rýlas, Torǵaı óńirindegi ataqty baı Shashambaıdyń Rahmeti degen kisiniń betke ustar jylqyshysy bolǵan. Ataqty Amankeldimen birge barymtaǵa da túsken atan jilikti azamattardyń qatarynda boı túzedi.
Keıki batyrdyń elin kúreske bastap shyǵýy jáne otarlyq saıasatqa qarsy qarýly qarsylyq tanytýy, atynyń el aýzyna iligip «quralaıdy kózge atqan mergen», «batyr» atanýy Torǵaı dalasyndaǵy 1916 jylǵy qazaq halqynyń ult-azattyq kóterilisi tusynda kórinis tapty.
Qazaq dalasyn tutastaı sharpyǵan Reseı patshasynyń 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy jarlyǵy túrtki bolǵan azattyq jolyndaǵy kúreste Keıkiniń batyrlyǵymen qatar quralaıdy kózge atqan mergendigi keń tanyldy. Sol kóterilis kezinde ol Torǵaı dalasynda qurylǵan Qypshaq handyǵynyń mergender myńdyǵyn basqardy. Áý basta «patshaǵa qara jumysqa adam bermeımiz» dep óz qarsylyǵyn tanytyp, uıysqan halyq bara-bara jeke handyq quryp, aýyz birligin tanytty. Kóterilisshilerdiń 50 myńdyq áskerine A.Imanov bas sardar bolyp taǵaıyndalsa, han qylyp halqy Á.Janbosynovty kóterdi. Keıki batyrdyń erlikteri 1916 jyldyń kúzi men 1917 jyldyń qysyndaǵy Torǵaı, Qumkeshý, Doǵal, Úrpektegi jáne basqa da patshanyń jazalaýshy áskerlerimen bolǵan shaıqastarda anyq kórindi, asqan mergendigimen, erjúrektigimen kózge tústi, ıaǵnı kóterilistiń dańqty qaharmanyna aınaldy, erligi ańyz bolyp tarady.
Onyń kóterilisshilerge kelip qosylýynan habar beretin alǵashqy qujat 1916 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy Torǵaı ýezi, Qaıdaýyl bolysy S.Bektasovtyń ýezd basshylyǵyna jazǵan jedelhatyndaǵy «...№11 aýyldan 10 adammen Keıki Kókembaev qosyldy» degen málimeti (A.Imanov. Maqalalar, materıaldar, dokýmentter. A., 1975 j., 65 b.). Bizdińshe bul málimet Keıki batyrdyń Torǵaı óńirinde kóterilgen elge sońyn ala qosyldy degen oıdy týǵyzbasa kerek. О́ıtkeni, 1916 jylǵy 9 shildede kóterilistiń ortalyǵyna aınalǵan Batpaqqarada Á.Janbosynov bastaǵan sarbazdardyń arasynda Amankeldimen birge Keıki de júrdi. 24 shildede Torǵaı ýezi bastyǵynyń habarlaýynsha Torǵaı jáne Yrǵyz qazaqtarynyń qyrǵa kóshýi, onda qarýly sarbaz qurý týraly habarlanǵan bolatyn (Myrzaǵalıuly M. 1916-1917 j. Torǵaı qazaqtarynyń kóterilisi.-A., 2005, 162 b.).
Sol jyldyń qazan aıynda 7 myńdaı qarýly sarbazdar Aqtúbek degen jerge jınalyp, Torǵaı qalasyna shabýyl jasaý, áskerı garnızondy basyp alý máselesin talqyǵa saldy. Keıki batyr 1916 j. 21 qazanda Tatyr kóli mańyndaǵy shaıqasta alǵashqy synǵa tústi. Ol basqarǵan mergender myńdyǵy jazalaýshylardyń shabýylyna toıtarys berýde asqan erlik tanytty. 6 qarashada Á.Janbosynov pen O.Sholaqovtyń birikken qoly Torǵaı qalasyna shabýyl jasady. Osy qalany basyp alý jolyndaǵy aıqasta Keıki bastaǵan mergender nysanaǵa alǵanyn baýdaı túsirip otyrdy.
Qystyń túsýine qaramastan kóterilisshiler kúresin jalǵastyra berdi. 1917 jyldyń 13 qańtarynda kóterilgen halyqty sabasyna túsirýdi maqsat etip el ishine shyqqan Kıslov basqarǵan Qostanaı jazalaýshy áskerine Amankeldi men Keıki basqarǵan 1500 sarbaz Shoshqaly qopasynda tutqıyldan shabýyl jasady. Kúshtiń teń bolmaý saldarynan shegine júrip urys salǵan qazaq sarbazdary jaýǵa qarsy Kúıik qopasynda qaıta urys saldy. Nátıjesinde jazalaýshy áskerdiń maqsaty oryndalmaı keri shegindi.
1917 jyldyń 16 aqpanynda Torǵaı kóterilisshileriniń tobyn joıý úshin polkovnık Týrgenevtiń Orynborlyq 13 atty kazak polki Batpaqqaraǵa bet túzedi. Jazalaýshylardyń qalyń qolyna kóterisshiler 20 aqpanda Qumkeshýde, 23 aqpanda Doǵal-Úrpek boıynda shabýyl jasap, patsha áskerin edáýir shyǵynǵa ushyratty. Osy shaıqasta Keıki batyrdyń tapqyrlyǵy, soǵysý tásilderin meńgergen sheberligi, nysanaǵa alǵanyn múlt jibermeı, jaýyna jasyndaı tıgen erligi el aýzyna iligip, dańqy asty. Sol shaıqastardyń kýágeri, aqyn F.Satybaldyulynyń: «100 jigit jetip keldi Qapar hanǵa, Menmundalap attary atalǵanda. Keıki menen О́mendi basshy qylyp, elýden attandyrdy Tyshqantamǵa. Qolynan bir Keıkiniń 40-y ólgen, Turǵan soń shama barma arýaǵy asyp» – dep batyr erligin jyrǵa qosty (//Ana tili, 20.03.1997. 4 b.). Tapsyrmany oryndaı almaǵan polkovnık Týrgenevtiń Torǵaıǵa qaraı shegine qashqan jazalaýshy áskeriniń sońynan eki kúndeı qýyp Keıki bastaǵan mergender toby 50 dushpannyń kózin joıdy.
Ortalyq Reseıde 1917 j. aqpanda patsha taqtan qulap, ýaqytsha úkimet ornaǵan tusta Torǵaı jerindegi kóterilisshiler áskerlerin taratpaı, istiń aqyryn kútti. О́ıtkeni, qazaq dalasyndaǵy bılik úshin júrip jatqan aq pen qyzyldyń tartysy, shyny kerek qarapaıym qazaqqa túsiniksiz qalypta órbidi.
Reseıdegi 1917 jylǵy Qazan tóńkerisi nátıjesinde ókimet basyna kelgen bolshevıkter bıligi ýaqyt ótken saıyn nyǵaıa tústi. Torǵaı jerine jańa bıliktiń ókili retinde oblystyq komıssar bolyp kelgen Álibı Jangeldınniń úgit-nasıhatymen Amangeldi Imanov pen Keıki Kókembaev bastaǵan 1916 jylǵy kóterilistiń sarbazdary bolshevıkter jaǵyna shyqty. Sol kúnderde «Sen aq jaǵyndasyń ba, álde qyzyldarǵa qaraısyń ba ?» – dep surasa, «Men Amankeldi qaı jaqta bolsa sol jaqtamyn» – dep jaýap qatatyn Keıki batyr 1918 j. 18 naýryzda A.Imanovpen birge Orynborda ótken birinshi jalpy qazaq sezine qatysady. «Bul sezde Á.Jangeldın de boldy. Sezden keıin ol jaqtan Amankeldi men Keıki jańa áskerı kıimde oraldy. Bul kıimde olar naǵyz úlken komandırlerge uqsaıtyn» dep jazady esteliginde sol kúnderdiń kýási A.Erhodjaev (QR PM, 811-qor, t-6, is-204. 3 bet).
Atalǵan jıynnan oralysymen Á.Jangeldınniń tapsyrmasymen A.Imanov pen Keıki batyr Torǵaı ýezinde bolshevıkterdiń jergilikti bılik organyn jáne qyzyl armııanyń otrıadttaryn qurýǵa kirisedi.
Biraq, 1919 jylǵy sáýir aıyndaǵy A.Imanovtyń jáne Qypshaq handyǵynyń kósemi Á.Janbosynovtyń jumbaq jaǵdaıdaǵy ólimderi derekterge qaraǵanda batyr ómirindegi úlken betburystyń basy boldy. Keıin keńes ókimetiniń Alash qaıratkerlerine qarsy qýdalaý naýqanyn bastap, júrgizgende Amankeldiniń ólimine kináliler retinde alashtyqtar ilikti jáne sol jumbaq ólim aıyp bolyp taǵyldy.
Keıki bastaǵan qarýly sarbazdar qos eriniń óliminen keıin seńdeı soǵylysqanymen, irgelerin ydyratpady. Bılik basyndaǵylardan ázirge esh qaıran bolmasyn túsingen olar qarýlaryn tastamady. Buǵan 1919 jyly qazan aıynda Torǵaıǵa atbasyn burǵan Á.Jangeldın de (Á.Jangeldın. Dokým. men mat., A., 1975, 67 b.), О́lkelik áskerı komıssarıattyń ınspeksııa tóraǵasy da Torǵaı ýezindegi halyqtyń qarýlaryn áli de tastamaǵandyǵyn atap ótken (Arqalyq aım. mem. mur. q-109, t-1, is-2, 2 b.).
Keıki bastaǵan sarbazdardyń qaıta atqa qonýyna qyzyldardan jóńkile qashqan Kolchaktyń qaldyq áskerleriniń beıbit aýyldardy tonaýy sebep bolsa, bir jaǵynan qyzyl áskerlerdiń de azyq-túlik salǵyrtyn jınaýdy syltaýratyp qazaq aýyldaryna istegen zorlyq-zombylyǵy áser etpeı qoımady. Jergilikti atqaminerlerdiń mundaı bassyzdyqtary jaıyndaǵy derekterdi 1920 j. 10 aqpanda Torǵaı ýezdik áskerı komıssarıatynyń qyzmetkeri Valıdov baıandamasynda molynan keltirgen (QR PM, q-40, t-1, is-241, 1 b.). Bul Keıki syndy erlerdiń jańa bılikke degen kóńilderin sýytty.
1919 j. jazynda Torǵaı jerindegi jergilikti keńes ókimetin qulatyp, bar bılikti qolyna alǵan alashordalyqtar bolshevıkterge qyzmet jasaǵan Amangeldiniń jaqtastaryn qýǵyndaýdy bastaǵan bolatyn. Osy maqsatta 20 adamnan turatyn áskerı dalalyq sot quryldy jáne osy quryqqa «Amankeldiniń jaqtasy» retinde Keıki de ilikti. Alǵashqy sátte joǵarydaǵy sottyń úkimimen 15 «bolshevık» sanatyndaǵylar atyldy (QR PM, q-811, t-20, is-404,3 b.). Dalalyq sottyń sheshimin oryndaý úshin V.Kafka men S.Qaratileýov bastaǵan jazalaýshy ásker el ishine shyǵyp, «bolshevıkterge» búıregi burǵandardy qýdalaýǵa, qolǵa túskenderin jazalaýǵa kiristi. Olardyń áreketi jaıynda 1919 j. 2 jeltoqsanda Torǵaı gýbatkomynyń Torǵaı ýezindegi ókili S.Kóshimbekov óz baıandamasynda keńirek jazady (QR PM, q-811, t-20, is-404,3 b.).
Buǵan tózbegen Keıki batyr qol jınap, úzeńgiles serigi A.Imanovtyń aýylyn jáne týǵan-týystaryn qorǵaý úshin attanady. Oryn alyp otyrǵan ádiletsizdikke qarsy turýǵa bekinedi. Sol tusta onyń qasynan 1916 jyly patsha áskerine qarsy shaıqasta shyńdalǵan jaqtastary tabyla ketti. Batyr qoldaǵy derekterge qaraǵanda, S.Qaratileýovtiń áskerine qarsy soǵysýǵa bekingen. Sarbazdardyń qarýly susynan seskengen alashtyq ásker keri qaıtady. Bul oqıǵa el aýzyndaǵy áńgimelerden bólek, jyrlarda keń kórinis tapqan. Mysaly, aqyn Qanaıbekovtiń «1919 j. ııýl aıynda S.Qaratileýovtiń shyǵýy» atty buryn jarııalanbaǵan dastany (Ort. ǵylymı kitaphana. Sırek qoljazba qory, 1019 býma, 45 b., 1013 býma, 74 b.). Osyndaı saryndaǵy jyr-dastandardy el aralap latyn árpimen alǵash qaǵazǵa túsirgenderdiń biri akademık Álkeı Marǵulan.
Kóp uzamaı qalyń áskermen Orynbordan kelgen komıssar Á.Jangeldın Torǵaıdaǵy Alash Orda bıligin qulatty. Sóıtip, bılik úshin óristegen kúres te saıabyrsıdy, keńestik baǵyttaǵylar ústemdikke ıe boldy. Al, qara halyqqa keregi sol tusta aldymen tynyshtyq, júdegen sharýasyn kúıtteýine múmkindik qana edi.
El arasy tynshyǵan soń, Keıki batyr beıqam tirlikke kóship, bılik isine aralaspaıdy. Soǵan qaramastan, batyrdyń ár basqan qadamy ańdýly edi. Oǵan muraǵat qorlaryndaǵy qujattar dálel (QR OMM, q-66, t-1, is-53).
Jańa bılik ókilderiniń únemi nazarda ustaǵany aldymen 1916 jyly kóteriliste eldi bastaǵan batyrlar edi. 1920 jyldyń basynda 1916 jylǵy kóteriliste Arǵyn handyǵynyń hany bolyp saılanǵan O.Sholaqovty jáne myńbasy Q.Altynsarındi «...úkimetke qarsy áreket etýshiler» retinde aıyp taǵyp, sottap Semeıge, keıin Sibirge jer aýdardy (//Eg.Qazaqstan, 29.11. 2002 j.). Bul keńes úkimeti 1916 jylǵy kóterilistiń dańqty qaharmandaryna senimsizdik tanytyp, olardy quryqtaýǵa bel sheshe kiriskendigin ańǵartady. О́ıtkeni, halyq ishinde bedeldi, kózi tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalǵan Keıki syndy erlerdiń kez kelgen sátte elin sońynan ertip, jumylyp judyryq bola alatynyn 1916 jylǵy oqıǵa kórsetken edi.
Batyrdyń keńes bıligine alǵashqy qarsylyǵy aýyl belsendileriniń qyzmetterin asyra paıdalanǵan basbuzarlyqtaryna baǵyttaldy. Onyń ústinen joǵaryǵa jóneltilgen jalǵan aryz, aqparlar ony «jaý», «bandy» dep qýǵyndaýǵa negiz boldy. «On stal mstıt rýsskım ı den ot dnıa organızoval sebe bolshe ı bolshe bandý, pýskaıa agıtasııý sredı kırgız, chto on ıdet osvobojdat kırgız ot ıga rýsskıh. ...V 1921 godý v ııýle mesıase ý nego bylo 70 chelovek horosho voorýjennyh» dep ádiletsizdikke qarsy shyqqan áreketi negizsiz baǵalanyp, joǵary jaqqa jóneltildi (QR OMM, q-427, t-9, is-53, 203 b.) jáne onyń sarbazdarynyń qataryna jazyqsyz japa shekken, qyzyldardan teperish kórgen jarly-jaqybaılar da qosyldy.
1921 j. jazynda Keıki «búligin» basý úshin Torǵaıdan shyqqan qyzyl áskerlermen Sarytorǵaı ózeniniń boıynda shaıqas bolyp, Keıki jasaǵy irgeles jatqan Atbasar ýezine qarasty Baǵanaly aýdanyna yǵysty. Bul óńirde de keńes saıasatyna qarsy eldiń narazylyǵy órship turǵan shaqta Keıkiniń kelýi otqa maı quıǵandaı áser etti. Bul jaıly Atbasar ýezdik partkomıtetiniń májilisinde aıtylyp, dabyl qaǵyldy (QR PM, q-139, t-1, is-80, 34 b.).
El aýzyndaǵy qarııa sózderge qaraǵanda Keıkiniń sońynan ergen halyq ortalarynan Baǵanalynyń tórt bosaǵasynyń biri atanǵan, ataqty Babyrdyń nemeresi Qulseıitti han saılap alǵan. 1921 j. shildeniń basynda Qarsaqpaı mılısııasynyń keńsesine shabýyl jasalyp, urys ústinde birneshe mılısıoner qaza tabady. Sol sııaqty, kóterilisshiler Qorǵasyndaǵy myrysh kenishine baqylaý ornatty (qazirgi Qaraǵandy obl, Ulytaý aýd., Sheńber keńshary).
Sóıtip, Atbasar ýezi basshylarynyń «bandıtızmmen kúres» máselesindegi bas aýyrtar basty tulǵasyna aınalǵan Keıkiniń kózin joıýǵa ýezdik revkomnyń bar kúshi jumyldyryldy. 1921 jyly 28 shildede quramynda 438 adamy bar Pleskachtyń basshylyǵymen Atbasardan ásker shyqty. Eki jaq Ulytaý mańynda kezdesip, jeńilis tapqan Keıki jasaǵymen sheginip ketedi.
Sol jyldyń 20 qazanynda Atbasardan I.Isaıkın qalyń áskermen shyǵyp, kóterilisshilerdi qýǵanymen jete almaı, sýyqtyń túsýine baılanysty olar da keri qaıtady. Bul jóninde I.Isaıkın esteliginde táptishtep jazǵan (QR PM, q-811, t-1, is-26, 16-17 b.). Endi batyrdyń jasaǵymen ońtústiktegi Qyzylorda óńirine qaraı oıysýynan basqa jol qalmady.
Qarsaqpaı zaýytynyń alǵashqy dırektory, Keıkige qarsy uıymdastyrylǵan sharalardyń basy-qasynda júrgen I.Deev esteliginde: «Posle razgroma otrıada Keıkı skrylsıa ı okazalsıa v raıone ozera Telegýl, okolo Kyzyl-Ordy, gde opıat sobral otrıad do 350 chelovek. Raspolojıvshaıa po doroge Karsakpaı-Kyzyl-Ordy Keıkı nachal grabıt vseh proezjaıýshıh» dep batyrdyń 1916 jyly Atbasar ýezinde qurylǵan Baǵanaly handyǵynyń bas din basshysy Ahmet ıshan Orazaevtyń aýylyna jaqyn mańdaǵy Shubartóbe degen jerge baryp panalaǵanyn jazady (QR PM, q-811, t-1-80, is-15, 108 b.).
Keıkiniń keńes saıasatyna qarsy qarýly kúresi osy kezde Orta Azııada órshı túsken basmashylyq qozǵalys jetekshileriniń nazaryn da aýdarǵan bolatyn. Atalǵan qozǵalysty uıymdastyrýshylardyń biri bashqurt azamaty, aty álemge tanymal Z.V.Toǵan esteliginde 1921 j. kúzde ıslam álemin biriktirý úshin kúresýshi, Túrkııa áskerı kúshteriniń marshaly Ánýar pashanyń Keıkige arnalǵan qylyshy men syı-sııapatyn, qazaq «basmashylaryna» nusqaýyn jetkizý úshin Qazaqstanǵa ótýine kómektesýin suraǵan elshilerdiń kelgendigin aıtady (Togan Z. Vospomınanııa. Moskva, 1997, 323-325 str.).
Endi qarýly áskermen Keıki batyrdy ustaýdyń qıyndyǵyn jete túsingen Torǵaı jáne Atbasar ýeziniń basshylary birlese otyryp ony aldap qolǵa túsirýdiń amalyna kóshti. Sóıtip, Á.Jangeldınniń atynan qoly qoıylyp, móri basylǵan jalǵan hat daıyndaldy. Atalǵan hatta batyrdyń bar «kúnási» keshiriletindigi jáne Torǵaıdan qyzmet beriletindigi aıtyldy. Batyrǵa hatty tapsyrýǵa Ahmet ıshan tańdaldy jáne Keıkiniń sarbazdarymen ıshan aýylynyń mańynda qystap jatqandyǵy esepke alyndy. Jospardy iske asyrý 1922 jylǵy naýryzdyń basy bolyp belgilendi (QR PM, q-811, t-1-80, is-15, 124 b.).
Sóıtip, Torǵaıdan N.Tokarev, Qarsaqpaıdan S.Maǵzutov bastaǵan qyzyl ásker 1922 j. naýyryzdyń basynda ıshan aýylyna kelip jetti. Áskerler aýyl mańyna jasyryndy, al N.Tokarev jáne S.Maǵzutovtarmen kelissóz júrgizý úshin Ahmet ıshan úıine kelgen jerinde Keıki qapyda qolǵa tústi. «Operasııa proshla ýdachno. Na meste rasstrelıany osnovnye vınovnıkı ego otrıada, a ostalnye raspýsheny po domam. Tovarıshı Tokarev ı Magsýtov reshılı Keıký ı ego brata dostavıt v Týrgaı» dep oqıǵa barysyn baıandaıdy kýáger I.Deev (Kórsetilgen qor, 107 bet).
Sonymen, tutqynǵa túsken batyrdy, jary Aqjan, inisi Túskenmen birge Torǵaıǵa jetkizý úshin Tokarev jolǵa shyǵady, al, Maǵzutov áskerimen Qarsaqpaıǵa qaıtady.
Al, Keıkiniń qalǵan sarbazdary batyrdy qyzyldardyń qolynan bosatyp alýdy oılastyryp, Tokarevterdiń artynan erip otyryp, degenderine jetti. Qostanaı gýbshtabynyń bastyǵy Chernyshev Orynborǵa jóneltken jedelhatynda: «18.03.22 g. nachalnık otrıada Tokarev, sledovavshıı vperedı otrıada vmeste soprovojdaıýshım ego mılısıonerom raıona aýle Mýrshıbaı …naskochıl zasadý bandıta Kýkýmbaeva chısl. 14 chel., kotoryı byl obezorýjen ı ývezen v neızvestnom napravlenıı. Banda Kýkýmbaeva ımela selıý zahvatıt otrıad Tokareva ı osvobodıt bandý Keıka» (QR OMM, q-66, t-1, is-53, 116 b.) dep jazsa, Torǵaıdaǵy ChON-nyń vzvod komandıri Stýkan da Qostanaıǵa salǵan 19.03.22 j. № 056 jedelhatynda sarbazdardyń Keıkini bosatyp áketkenin rastaıdy (Kórsetilgen qor, 203 b.). Jolaı Keıki Tokarevti atyp ketedi.
Bul sýyt habar shuǵyl túrde Torǵaıǵa jetip, ol jaqtan vzvod komandıri Stýkan bastaǵan ChON-nyń áskeri shyǵyp, qashqandardy indete qýdy (Qazaq dalasyndaǵy keńes saıasatyna qarsy kóterilisterdi basý úshin Tótenshe tapsyrmany oryndaıtyn /ChON/ bólimder qurylǵan bolatyn. Torǵaıda sondaı áskerı bólimderdiń biri 1921 j. 12 qazanda qurylǵan Torǵaı vzvody). Aqyry Jylanshyq ózenin boılaı qashqan Keıkiler 1922 j. 29 naýyryzda Jalaýly degen jerdegi qystaqta túneýge toqtaǵanda qorshaýǵa túsedi. Sóıtip, esil er qyzyldarmen bolǵan osy atysta qaza tabady. «29.03.22 g. bandıt Keıka poıman otrıadom pod komandırovanıem otd. komandırom tov. Dýdına 200 verst ot Týrgaıa, rastrelen na meste ı s nım chelovek bandıtov № 5» dep jazylǵan № 084 sandy jedelhatty Stýkan Qostanaı gýbshtabyna jóneltti.
Qyzyl jendetter bulardy aıýandyqpen óltirdi: batyrdyń eki qoly, basy kesip alyndy, aıy-kúni jetip otyrǵan Aqjannyń ishin jaryp, náreste etik tabanyna taptaldy jáne inisi Túsken de azappen óltirildi. «...v dokazatelstvo, chto Keıka byl ýbıt, otrýblena golova ı dostavlena v Týrgaı» dep kózimen kórgenin jazsa I.Deev, taǵy bir kýáger S.Iskakov «Keıkiniń basyn qanjyǵasyna baılap M.Safarǵalıev qalaǵa kirgende jurt tańyrqap kórýge bardy. Bas kóshe shamyna baılaýly turdy keshke deıin. Ony ilý sebebi Keńes úkimetine qarsy shyqqandarǵa osyndaı ólim dep aıbar etildi» dep kórsetedi esteliginde (QR PM, q-811, t-6, is-233, 27 b.).
Batyr babamyzdyń basy áli kúnge deıin Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy kýnstkamera qorynda saqtaýly tur. 1995 j. 24 naýryzda Máskeýden QR IIM-ine jiberilgen hatta: «MID RF svıdetelstvýet svoe ývajenıe Posolstvý RK v Moskve ı otvet na notý MID RK № 19/63 ot 13.01.95 g. ımeıa chest soobshıt sledýıýshıe: Cherep K.Kokembaeva deıstvıtelno hranıtsıa v antropologıcheskom fonde kýnstkamery g. S.-Peterbýrga» dep kórsetilýi sózimizdiń aıǵaǵy (//Torǵaı, 1998 j., 27.03., 3 b.). Sonymen birge, 2000 jyly qazaq halqynyń HIH ǵ. ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshisi K.Qasymulynyń basyn arnaıy S.Peterbýrgke izdep barǵan ekspedısııa músheleri de gazet betinde jarııalaǵan maqalalarynda Keıki batyrdyń basy saqtalǵan qorapty kórgenderin jazdy (//Qazaq ádebıeti, 18.08.2000 j. 4 b.).
Bul jat jurtta jatqan babamyzdyń bas súıegin týǵan jerine ákelip qoıý máselesiniń áli de ómirsheńdik tanytyp otyrǵanyn kórsetedi. Túptep kelgende, bul ulty úshin kúreste janyn qıǵan babamyzdyń arýaǵy aldyndaǵy, keleshek urpaq aldyndaǵy paryzymyz.
О́mirbaı BEKMAǴANBETOV,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, S.Seıfýllın atyndaǵy
Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi.
